قوعامنىڭ تامىرىنا ۇڭىلسەڭ، ەڭ اۋەلى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى نازارىڭ اۋادى. قالتاسى جۇقا، كوڭىلى جۇدەۋ، ەرتەڭىنە سەنىمسىز ەلدىڭ ءۇنى باسەڭ، ءۇمىتى ءالسىز بولادى.

قازىرگى كۇنى «نەگە حالىق وسىنشالىقتى كۇيزەلىسكە ءتۇستى؟» دەگەن ساۋال ءاربىر ويلى ازاماتتىڭ كوكەيىندە تۇر. بۇل جاعداي كۇندە پايدا بولعان احۋال ەمەس، جىلدار بويى جينالعان جۇيەلى قاتەلىكتەر مەن جاۋاپسىز شەشىمدەردىڭ سالدارى. ءبىز ەلدىڭ اراسىنا ءجيى شىعىپ تۇراتىندىقتان، ەلدىڭ تۇرمىسىنىڭ ءالى دە اۋىر، كەدەيشىلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىن ءجيى كورىپ جۇرەمىز.

بيلىك – حالىققا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان ينستيتۋت. الايدا ۋاقىت وتە كەلە بۇل قاعيدا قاعاز جۇزىندە قالىپ، ءىس جۇزىندە بۇرمالاندى. شەنەۋنىكتىك اپپارات قالىڭداپ، شەشىم قابىلداۋ حالىقتان الىستاي ءتۇستى. قاراپايىم ازاماتتىڭ كۇندەلىكتى پروبلەماسى – جالاقى، باسپانا مەن مەديتسينا، ءبىلىم – جوعارى مىنبەرلەردە ەكىنشى قاتارعا ىعىستىرىلدى. ال ءبىرىنشى قاتاردا ەسەپ، بايانداما، كورسەتكىش قۋالاۋ ورىن الدى. سان بار، ساپا جوق; جوسپار بار، ناتيجە شامالى.

ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باستى كەمشىلىگى – ادام كاپيتالىن ەمەس، تسيفردى عانا ولشەۋىندە. ەلدىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ، ەكونوميكا ءوسىپ جاتىر دەگەن رەسمي مالىمدەمەلەر حالىقتىڭ تۇرمىسىمەن قابىسپايدى. ويتكەنى وسى بايلىقتىڭ قالاي بولىنەتىنى – نەگىزگى سۇراق. تەڭسىزدىك تەرەڭدەگەن سايىن قوعامداعى ادىلەت سەزىمى السىرەيدى. ءبىر جاعىندا – ءسان-سالتانات، ەكىنشى جاعىندا – نەسيە مەن قارىزعا بەلشەسىنەن كىرگەن وتباسى. بۇل ايىرماشىلىقتى كەزدەيسوق دەمەيىك، ول جۇيەنىڭ ىشكى اقاۋىن كورسەتەدى.

سىبايلاس جەمقورلىق – حالىقتى بەيشارا حالگە جەتكىزگەن نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى. ول تەك قارجىنى جەپ قويۋ ەمەس، ول – ءۇمىتتى ۇرلاۋ. مەكتەپ سالىنباي قالسا، جول جوندەلمەسە، اۋرۋحانا قۇرالسىز وتىرسا – سونىڭ ءبارى وزگەلەردىڭ قالتاسىن قامپايتۋىنىڭ ناتيجەسى. جەمقورلىق بار جەردە ءادىل باسەكە تۇرمايدى، ال ءادىل باسەكە جوق جەردە دامۋ تەجەلەدى. ناتيجەسىندە قاراپايىم ازامات ەڭبەگىمەن ەمەس، تانىسىمەن عانا العا جىلجيتىن قوعام قالىپتاسادى.

الەۋمەتتىك ساياساتتاعى ولقىلىقتار دا كوزگە ۇرىپ تۇر. جاردەماقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەر ۋاقىتشا دەمەۋ بولعانىمەن، تۇبەگەيلى جاعدايدى شەشپەيدى. ەڭبەك ادامىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن – لايىقتى جالاقى مەن تۇراقتى جۇمىس. ال ول ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە شىنايى قولداۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي، قولداۋ باعدارلامالارىنىڭ كوپشىلىگى قاعاز جۇزىندە ادەمى كورىنگەنىمەن، ءىس جۇزىندە قولجەتىمسىز. قۇجات كوپ، تالاپ اۋىر، ال ناتيجە ماردىمسىز.

مەديتسيناداعى احۋال دا بەيجاي قالدىرمايدى. قىمبات ءدارى-دارمەك، ۇزىن-سونار كەزەك، اۋىلداعى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ السىزدىگى – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن عانا ەمەس، جۇيكەسى مەن سەنىمىن دە سارقىپ جاتىر. دەنساۋلىعى ناشار، بولاشاعىنا الاڭ ەل قالايشا تولىققاندى ءومىر سۇرمەك؟ بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرەتىن كەز الدەقاشان جەتتى.

جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ السىزدىگى دە نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. اۋىل مەن قالاداعى پروبلەمالاردى ورتالىقتان شەشۋ – ءتيىمسىز. ءار ءوڭىردىڭ ءوز ەرەكشەلىگى، ءوز مۇقتاجى بار. سول ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىككە دەربەستىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتار بەرۋ قاجەت. ايتپەسە، «جوعارىدان بۇيرىق كۇتەتىن» ەنجار جۇيە حالىقتىڭ جاعدايىن دەر كەزىندە شەشە المايدى.

حالىقتىڭ بەيشارا حالگە ءتۇسۋى – تەك ەكونوميكالىق ەمەس، رۋحاني داعدارىس. ادىلەتكە سەنىم ازايعان جەردە ءۇمىت ءسونىپ، نەمقۇرايلىلىق ورنايدى. ال نەمقۇرايلى قوعامدى باسقارۋ وڭاي، بىراق دامىتۋ قيىن. بيلىك وسىنى ءتۇسىنۋى ءتيىس: حالىقتىڭ ءۇنىن ەستۋ – السىزدىك ەمەس، دانالىق.

ەندەشە، شىعۋ جولى بار ما؟ ءيا بار. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنداۋ كەرەك. قاتەلىكتى جاسىرۋ ەمەس، تۇزەتۋ – ناعىز باسقارۋدىڭ ۇلگىسى. اشىق بيۋدجەت، ءادىل سوت، تاۋەلسىز باق، ناقتى الەۋمەتتىك ليفتتەر – بۇلار ۇران ەمەس، قاجەتتى قۇرالدار. حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن بيلىك وزىنە ىڭعايلى ەمەس، ەلگە پايدالى شەشىمدەر قابىلداۋى شارت.

قورىتقاندا، حالىقتى بەيشارا حالگە جەتكىزگەن ءبىر عانا سەبەپ جوق. بۇل – جىلدار بويى جينالعان جۇيەلىك ولقىلىقتاردىڭ جيىنتىعى. بىراق ءدال سول سياقتى، جاعدايدى تۇزەۋدىڭ دە ءبىر عانا تەتىگى جوق. ول ءۇشىن ساياسي ەرىك، قوعامدىق سەنىم جانە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك قاجەت. بيلىك پەن حالىق ءوزارا قارسى ەمەس، دەگەنمەن ءبىر كەڭىستىكتە قوزعالعاندا عانا بۇل تىعىرىقتان شىعۋعا بولادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz