Qay kezende bolmasyn teatrdyng basty mindeti – qoghamnyng ózegine ainalghan mәselelerdi batyl kóterip, uaqyt tudyrghan kýrdeli saualdargha kórkemdik túrghydan jauap izdeu.

Býgingi tanda adamzat sanasynda tereng iz qaldyrghan ózekti taqyryptardyng qatarynda pandemiya, qoghamnan oqshaulanu, jalghyzdyq, qorqynysh, adam psihikasynyng kýireui mәseleleri túr. Bir kezderi Uiliyam Shekspir ózining «Romeo men Djulietta» tragediyasynda indet jaylaghan zamandaghy adam tabighatynyng eng tereng qatparlaryn ashyp kórsetip bergen edi. Al býgingi zamanauy dramaturgiya nege COVID-19 sekildi jahandyq qasiret turaly ashyq әri batyl sóileuden tartynady? Osy túrghydan alghanda, Ghabit Mýsirepov atyndaghy Qazaq memlekettik akademiyalyq balalar men jasóspirimder teatrynda túsauy kesilgen Núrayna Satpaevanyng qalamynan tughan «Perzenthana» piesasynyng sahnalanuy osynday tarihy manyzy bar oqighalardy kórsetudegi batyl talpynys. Qoyylymdy «ARTiShOK» tәuelsiz teatrynyng rejisseri Galina Piyanova sahnalady. Zamanauy teatrlyq tendensiyalardy jetik mengergen әri janashyl әdisterimen qarulanghan Galina Piyanova qazaq teatrymen, últtyq akterlerimen júmys jasauda oryndaushylardyng sahnada tirshilik keshuining tyng tәsilderin qoldanyp, olardyng tabighatyn ózgeshe baghytta kórinuine mýmkindik jasaghan.

Rejisser osy qoyylymda kórermendi jalyqtyrmaytyn zamanauy yrghaqty dәl taba bilgen. Bir sәtke de tamashalaushynyng nazaryn әlsiretpeytin oqighanyng dinamikasy rejisserlik sheshimning útymdylyghyn anghartady. Qoyylym dialogtarynda artyq aiqaygha jol berilmey, dramaturgiyalyq tartys syrtqy әserden qaraghanda keyipkerlerding ishki psihologiyalyq kýizelisi arqyly órbiydi.

Spektaklide qoldanylghan simvoldyq beyneler negizgi aitar oidy terendetip, kórkemdik tútastyqty aiqynday týsedi. Mәselen, Pepe beynesi spektaklide airyqsha mәnge iye. Balalar ýshin ol tentektigimen sýikimdi, jenil qabyldanatyn mulitfilim keyipkeri bolsa, qoyylymda eresekterding de ruhany múqtajdyghyn anghartatyn nәzik simvolgha ainaldy. Al, ydystaghy balyq beynesi jýkti әielderding ana atanu ýmitin menzeytin kópdengeyli metafora retinde úsynylghan. Ásirese Martanyng (aktrisa Dinara Núrbolat) endi qyzyghyn kóremin dep ýmittengen sәbiyinen aiyrylyp qalghan sәtin teatr tilimen jetkizudegi búl kórkemdik sheshim qoyylymnyng әserin terendete týsken sәtti detali retinde este qalady.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Spektakli finalynda oqigha jelisining teledidar arqyly sheshilui rejisser tarapynan berilgen jenildetilgen tәsil retinde qabyldandy. Qarbalasqa qúrylghan shiyelenisti tartys tereng psihologiyalyq sheshimge jetpey, belgili bir dәrejede búlynghyr kýide ayaqtalady. Sol sebepti, final kórkemdik túrghydan tolyqqandy әser qaldyrmay, qoyylymnyng  әlsiz túsy bolghanday.

Spektakliding ishki sahnalyq ózegin ústap túrghan Perizat beynesi. Atalmysh beyneni aktrisa Núrjamal Ábilqiyasqyzy ónerpazdyq boyaularymen, ishki nәzik sezimderge qúrylghan oiynymen keskindeydi. Anghal, óz qateligin tolyq týisinip ýlgermesede, osy kýiimen ómir sýruge mәjbýr jas boyjetkenning beynesi aktrisa oryndauynda nanymdy shyqqan. Alayda búl keyipkerding psihologiyalyq kýii әli de terendetilip ashyluy qajet sekildi. Tughan qyzdarynyng taghdyryna arasha týsip,  qoldau bildirmegen ata-anasynyng odan teris ainaluy, palatadaghy әielder tarapynan qysym kórui, sonyng saldarynan endi ghana jaryq dýnie esigin ashqaly túrghan sәbiyining bolashaghy jayly sheshim qabylday almay kýizeliske týsui – Perizattyng ishki dramasyn qazbalay týsudegi negizgi faktorlar bolyp tabylady. Perizat beynesi – býgingi qoghamdaghy auyr әleumettik dertting aighaghy. Ol nekesiz jýktilik pen jalghyzdyqtyng kesirinen ruhany tyghyryqqa tirelip, ózine qol júmsau nemese sәbiyin tastap ketu sekildi tragediyalargha úlasatyn jastar taghdyrynyng jinaqtyq kórinisi. Spektakli barysynda kórermen keyipkerding shegine jetken ruhany daghdarystan óz-ózine qol júmsaugha deyin baruyn kýtkendey edi, biraq rejisser tarapynan finaldyng kýtpegen arnagha búryluy, qyz taghdyrynyng ashy shyndyghyn býrkemelep jenil sheshe salghandyghyn bayqatty.

Spektaklide kórsetilgen әielderding taghdyry býgingi qoghamdaghy shynayy әleumettik jaghdaylarmen ýndes. Elimizde әrbir onynshy әielding basynan ótetin auyr jaghdaylar búl taqyryptyng ózektiligin aiqynday týsedi. Sonyng ishinde orta jastaghy analardyng týrli medisinalyq diagnozben bala tuu qaupine úshyrauy jii kezdesetin qúbylys. Osynday qauipten seskengen keybir әielderding erte balaly bolugha degen tandauynda týsinuge túrarlyq. Qily taghdyrly әielderding qoghamdyq mәseleleri spektaklide zanger Jenya beynesi arqyly jetkiziledi. Aktrisa Gýlbahram Baybosynova somdaghan keyipker qyryqtan asqan shaghynda jýkti bolyp, dәrigerlerding sәbiyining «Daun sindromymen» tuuy mýmkin degen boldamyna qaramastan, tәuekelge bel bughan batyl әiel retinde kórinedi. Úzaq jyldar mansap quyp, kәsiby túrghyda ózin jetildirgen, kózi ashyq keyipkerdi perzenthana qabyrghasyndaghy jýiesizdikter men nemqúraylylyqtar shoshytty. Aktrisa somdaghan osy beyne arqyly spektaklide zamanaui, tabysty әielding de ana bolu aldyndaghy psihologiyalyq kýizelisi men әleumettik jýiemen betpe-bet kelgen sәtindegi dәrmensizdigi tereng ashyla týsedi.

Bizdinshe, spektaklide tolyqqandy ashylmaghan kelesi bir keyipker Beka beynesi (akter Núrjan Ábubәkir).  Rejisser onyng maghynalyq ayasyn terendete týsui kerek. Sonymen qatar, qoyylymda tek әielder kózqarasy basym. Olardyng emosiyagha berilgishtigi, jan aiqayy anyq estiledi, biraq er adamdardyng oiy, jauapkershiligi, ishki dramasy nazardan tys qalghan. Qoyylymda er azamattyng da kózqarasyn týsindiretin tereng monolog bolsa, onda osy taqyrypty eki jaqty taldaugha, qabyldaugha mýmkindik tuar edi dep oilaymyz.

Aktrisa Dinara Núrbolat somdaghan Marta beynesi spektakliding mazmúnyn arttyrghan sheshushi keyipker.  Árbir qadamyn salmaqtap, eseppen atqaratyn Martanyng kýtpegen jerden sәbiyinen aiyryluy, taghdyrdyng auyr soqqysy boldy. Aktrisa keyipkerining bir kýiden kelesisine erkin auysa alatyn sheberligin taghy bir mәrte pash etti. Onyng oiynyndaghy komediyalyq boyaulardyng tragiyalyq groteskke almasuy barysy kórermenning jan dýniyesinde katarsis sezimin ótkizdi. Jalpy, aktrisa Dinara Núrbolat oinaytyn spektakliderde harizmagha toly keyipkerding boy kórsetui zandylyqqa ainalghanday. Osy joly da sol ýmit aqtaldy. Degenmen, búl keyipkerge jeke, tolyqqandy monolog beru spektakliding filosofiyalyq salmaghyn arttyra týser me edi degen oy qalady.

«Perzenthana» – zamanauy qazaq dramaturgiyasyndaghy batyl qadam. Ashyq súraqtarymen, kórermenderdi tolghandyrugha baghyttalghan oilarymen dәl býgingi qoghamnyng kýiin sipattaydy. Búl spektakli kórermenge dayyn jauap bermeydi, kerisinshe, oilanugha mәjbýrleydi. Al teatrdyng eng ýlken jenisi de osy dep bilemiz.

Úlpan Sherihan

Temirbek Jýrgenov atyndaghy Qazaq últtyq óner akademiyasynyng studenti

Abai.kz