Eng aldymen, úghymdy naqtylau kerek. Ádette búl mynalardy bildiredi - orys tilining qoghamdyq ómirde ýstem boluy, reseylik aqparattyq kenistikting yqpaly basym boluy, kenestik tarihiy-mәdeny modeliding jalghasuy, sayasi-ekonomikalyq tәueldilik elementteri...

Búl kórinis elimizde aiqyn basymdyqqa iye. Konstitusiya boyynsha qazaq tili — memlekettik til. Orys tili — resmy týrde memlekettik organdarda qoldanylady. Qalalyq ortada orys tili әli de óte belsendi. Ghylym, biznes, media salasynda orys tilining salmaghy joghary. Postkolonialdyq teoriya túrghysynan, Gramshy aitqanday: «ýstemdik tek kýshpen emes, mәdeny norma arqyly ornyghady».

Qazaqstanda oryssha sóileu – «kәsibiylik» belgisi, qazaqsha sóileu – keyde «provinsiyalyq» stereotipke tireledi. Búl — mәdeny gegemoniyanyng qaldyghy. Psihologiyalyq aspekt túrghysynan, Fanon boyynsha, otarlanghan elita kóbine otarlaushy mәdeny kodyn saqtaydy. Onyng basty belgiler-oylau kategoriyalary kenestik/reseylik, tarihy narrativ reseylik diskursqa negizdelgen, geosayasy qauipsizdik týsinigi sol búrynghy paradigmada qalyp qoyghan..

Qazirgi «orys tildi elita» kimder? Keshegi kenestik buyn – 50 jastan joghary qabat. Orys tildi – tabighy intellektualdyq ortada kenestik modernizasiyagha ong kózqaras sinip qalghan. Postkenestik pragmatikter – biznes, sayasat, qarjy salasyn basyp alghan. Múnda orys tili – instrument, iydeologiyalyq negizi bolmasa da, funksionaldyq-transformasiyalyq ornyn saqtap otyr.

Mine sol sebepti, memlekettik sheshimderde últtyq epistemologiya oryn ala almay otyr. Geosayasy tәueldilik jalghasyp otyr. Tildik túrghydan qogham ekige bólinip otyr. Biraq, negizgi mәsele orys tilinde emes, mәsele — sananyng qúldyghynda jatyr. Jalpy, elita qabatynyng tabighatynda pragmatizm basym bolady. Olar qazaqsha sóileui mýmkin, biraq búrynghy kenestik oilau jýiesinde qaluy mýmkin, sol siyaqty, oryssha sóileui mýmkin, biraq últtyq mýddeni qorghauy yqtimal. Sondyqtan basty mәsele — tilde emes, órkeniyettik baghdarda jatyr, memlekettilik soghan baylanysty.

Sonymen, «orys tildi elita» — búl keshegi tarihtyng iynersiyasy. Orys mәdeniyetining gegemoniyasynyng qaldyghy. Búl biraq ótpeli kezeng fenomeni. Búl orystardyng tolyq ýstemdigi de emes, biraq tolyq joyylghan qúbylysy da emes. Edvard Said zertteulerinde otarlyq biylik ketkenmen onyng mәdeni, tildik, psihologiyalyq yqpaly ózi ósirgen kadrlarda saqtalatyndyghyn aityp ketken: «Til – biylikting eng úzaq ómir sýretin qúraly. Otarlaushy aldymen jerdi emes, sanany jaulaydy».

Qazaqstanda da әkimshilik til úzaq uaqyt orys tili boldy, ghylymy til orys tili bolyp qalyptasty, elita tili – orys tili. Búl – klassikalyq “tildik otarlyq” modeli. Fanon «Sana-ishki otarlanu» belgileri – óz tilindi tómen sanau, óz mәdeniyetindi «artta qalghan» dep mensinbeu, metropoliya mәdeniyetin progress simvoly dep kóru» dep anyqtaghan edi. Ras, kenestik kezende qazaq qoghamynda búl elementterding barlyghy boldy. Taghy da Antonio Gramshy degen zertteushi, mәdeny gegemoniya úghymyn engizdi. «Otarlaushy til «qalalyq mәdeniyet» simvolyna ainalady, kariera ýshin de, bilim alu ýshin de – әleumettik baspaldaqqa jol ashady. Búl – gegemoniyanyng klassikalyq formasy». Mine, orys tili bizding elde әli sol «orys jahandanuynyn» iynersiyasyndaghy elitanyng tili. Sondyqtan ony realdy qúbylys retinde qabyldaugha tura keledi.

Endi elde dekolonizasiya jýrip jatyr ma? Belgileri bar. Qazaq tilindegi media kýsheydi, últtyq tarih qayta jazyluda, kenestik simvoldargha syn kóbeydi, týrkilik jәne islamdyq iydentifikasiya ósude. Biraq, ghylymy diskurs әli oryssha, qalalyq elita tolyq qazaqshalanbaghan, aqparattyq kenistik reseylik basymdyqta...

Postkolonialdyq teoriya boyynsha eng manyzdy mәsele bar. Bar mәsele til auystyru arqyly týzele me? Álde sananyng dekolonizasiyasy qajet pe? Áriyne, naghyz dekolonizasiya, ol tek qazaqsha sóileu emes, qazaqsha oilaumen bastalady. Ózinning mәdeni, órkeniyettik, filosofiyalyq yaghny últtyq bolmystyq kategoriyalaryndy qalyptastyrmayynsha ol ýderis bastalmaydy. Ol ýshin ózinning epistemiologiyalyq әlemindi tabuyng kerek.

Songhy 10–15 jylda qazaq tilining pozisiyasy kýsheyip, qoghamda qazaq tiline súranys ósip keledi. Biraq iri qalalarda orys tili әli de әleumettik kapital retinde saqtaluda. Demek, orys yqpaly әlsirep jatyr deuge erte. Reseylik media ónimderi erkin. Kenestik simvoldyq múra saqtalghan. Sayasy túrghydan, Qazaqstan Euraziyalyq ekonomikalyq odaq mýshesi, újymdyq qauipsizdik sharty úiymy mýshesi, biraq búl tolyq «orystanu» emes, «postkenestik iynersiyanyng integrasiyalyq kenistiginde» qaludy bildiredi.

Dosan Kenjetay

Abai.kz