Qazaq búryn rugha qatysty ýshke bólinushi edi. Endi tildik belgige qatysty ýshke bólinip otyr. Búl bólinis KSRO kezinde qalyptasty. Qazaqstannyng 5 payyz orman, 25 payyz dalalyq ónirlerin orys tildiler men ana tildi disaporalar bauyryna basty. Qalghan 70 payyz shól men shóleyt óz elinde ógey bolghan qazekemderge tiydi. 

KSRO qúlap biylik auysqanymen otarshyl biylikke qúldyq úra qyzmet etkender biylik basynda qala berdi. Búrynghy QazKSR kompartiyasy «Otan» dep atyn ózgertip, Shyghys Europadaghy Yalta bólinisinen keyingi jartylay otar elderdegi siyaqty Mәskeuding qabaghyna qarap, júrtty aldaytyn «kópvektorlyq sayasat» degendi oilap tapty. Jәne týsin boyaghan «qyzyl biyliktin» qaldyqtary OA últtyq jәne diny partiya qúrugha Zanmen tyiym saldy. Orys barlauy jasyryn týrinde barlyq osy elderdegi saylaugha aralasty. Kóngisi kelmegen Ázerbayjan elining 30 payyzynan aiyryldy. Jәne búl elde biylik monarhiyasy ómirge keldi.

Jergilikti últty 40 payyzgha jeter jetpes bolghan Qazaq eli tek alys-jaqyn aghayyndardyng (óz basym әuelgi – oralman, keyingi – qandas degen sózge qarsymyn. Aghayyn degendi Shyghys Týrkistannan kelgen tuysqandargha qatysty qazynaly qarttar men aq jaulyqty әjeler aityp otyratyn. Al, qandas, qaryndas sózi barsha qazaqqa ortaq atau. Onyng auqymyn shómshituding keregi joq) kóship kelui men beby bum qazaqtyng sanyn 120 payyzgha kóterip, elimizde 75 payyzdyq dengeyge jettik. Biraq qazir qazaqtyng 45-50 payyzy ghana taza qazaq tildi. Al qalghan 50-55 payyz ne taza orys tildi, ne orys tilin jetik, qazaqshasy auyzeki jәne oryssha da, qazaqsha da mýdirmey sóileytinder. Orys tildi biylik kezinde qazaqtyng sany óskenimen onyng tilin biletin jergilikti últtyng sany onsha ósken joq. Tap KSRO taraghan kezdegi payyzdyq dengeyde qalyp qoydy. Eng basty tragediya tilge qatysty qazaq jeri: Orys tildi aimaq, Qos tildi aimaq (orys, dúnghan, úighyr jәne ózbek t.b.tildi ónirler) jәne Taza qazaq tildi aimaq dep tildik ýsh jýzge bólinip ketti.

40-50 payyz qazaq tildi qazaq, yaghni, kýndelikti ómirde tek qazaqsha ghana sóilep, qazaqsha oilaytyn alash balasy ýshin orys tildi biylik aldausyratatyn qiytúrqy әreketterge baryp otyr. Búl qazaqtarda tildik problema joq jәne óz jerine kelgen kez kelgen últty qazaqtandyra alady. Sol problema bolmaghandyqtan olar aralas jәne tútas orys tildi ónirlerding problemasyna enjar qaraydy.

Al naghyz til janashyrlary aralas jәne tútas orys tildi ónirlerde qúr bosqa shyryldap, biylikting qara tizimine enip jýr. Tek taza qazaq tildi ónirdegiler týre kóterilse ghana qazaq tili óz mәrtebesine kóteriledi. Osylaysha tildik ýsh jýzge bólingen qazaqtyng basy әli qosylmay jýr.

Biylik shól men shóleytte qazaqtan basqa eshkim túrmaytynyn jaqsy biledi. Sondyqtan bar kýsh-quatyn ózderi resey mәnerimen  «nasiyk» dep ataytyn «ýngirdegi últshyldyqpen» kýresuge arnap, aralas tildi ónirlerding orys tildi ónirge ainaluyn qalaydy. Óitkeni, qazaq ózining ana tilinde sóileytin últtyq burjuaziyasyn ómirge әkele alghan joq. Birde-bir otbasynda qazaqsha sóileytin alash millarderi emge joq. Tek qazaq tildi ónirlerdegi últtyq millonerler әzirshe jyrtyqqa jamau.

Biylikting qazaq tildilerge nemqúrayly qarauy jaqsylyqqa әkelmeydi. Elimizde tatulyq tek qazaqtyng ózge 30 payyz últtyq azshylyqpen otarshylar tilinde sóilesu arqyly saqtalynyp otyrudyng týbi jaqsylyqqa soqtyrmaydy. Tildik jaqtan ýshke bólingen el onbaydy. Qazaq ýshke bólinip Patshalyq Reseyge bodan boldy. Alda-jalda Reseymen soghys bolsa, orys tildi ónirler Qazaq elinen birden bólinse, aralas ónirlerde ondaghy qazaq tildiler tarapynan orys tildiler jappay qyrghyngha úshyraydy. Resey osy songhy faktordy eskerip bizge batpay otyr.

KSRO Shyghys Europany kezinde qolynda qalaysha úrshyqsha iyirse, Putlerlik Resey Ortalyq Aziyany әli kýnge tap sol tәsilmen, tap solay biylep tóseude. Qazaqty tildik ýsh jýzge bólu tek Reseyge ghana paydaly. Tilding túghyrly boluy qazaq tildi aimaqtardyng dýr kóterilip, óz azamattyq pozisiyasyn bildiruine kelip tirelip túr. Qalghan aimaqtaghylardyng aitqany eshqashan biylikting qúlaghyna shalynbaydy.

Sóz sony. Qazaq tili «Memlekettik til» bolsa, ony bilgen adamdar ghana memlekettik qyzmette istey alatyn, deputat bolyp saylana alatyn bap turaly bir auyz sóz bolmauy, onyng esesine tildik mәjbýrleuding qajeti joq degen biylikting tepsine aitqanyna jol bolsyn. Tildi bilmey sheneuinik bolu, deputat bolu – әlemdik tәjiriybedegi absurd!? Eli ýshke bólingen biylik osy mәselede oilanugha tiyis.

Abai.kz