I. Kirispe

Qazirgi qazaq әdebiyetinde tarihy taqyrypqa bet búru ýrdisi basym. Kóptegen jazushylar últ tarihyndaghy úly túlghalardy qayta tiriltip, olardyng ómirin, kýresin, ruhyn kórkem tuyndy arqyly beyneleuge úmtyluda. Búl bir jaghynan, tarihy sanany janghyrtugha baghyttalghan iygi qadam bolghanymen, ekinshi jaghynan, tarihy túlgha kórkemdik qiyaldyng jeteginde búrmalanyp, últ jadyn adastyratyn qúbylysqa ainalu qaupi de beleng beredi. Bizding búl jerdegi alandaushylyghymyz — halyqtyng jadynda tek saghymy ghana qalghan iri túlghalar men tarihy oqighalardyng býgingi úrpaqqa naqty deregimen, búrmalanbay jetui.

Tarih — últtyng jady. Ony әrkim óz qiyalymen surettey berse, tarihy shyndyqtyng ornyna oidan qúralghan beyneler enip ketui әbden mýmkin. Kórkem әdebiyet te shyndyqqa qyzmet etui tiyis. Al tarihy túlgha turaly jazu — jay ghana kórkemdik izdenis emes, ýlken ruhany jauapkershilik. Óitkeni tarihy keyipkerding beynesi úrpaq sanasynda últ tarihynyng ainasy retinde qalyptasady.

Býgingi zamanda tarihy romannyng yqpaly búrynghydan da kýsheydi. Kitap az oqylatyn, derekke ýniletin uaqyt tapshy qoghamda oqyrman kóbine tarihy shyndyqty romandar men filimder arqyly tanidy. Demek, jazushynyng bir ghana kórkem qateligi tútas úrpaqtyng tarihy týsinigin búryp jiberui mýmkin. Mәselen, bir jazushy Shynghyshandy qatygez jaulap alushy retinde surettese, ekinshisi ony әdil reformator, endi biri ruhany túlgha retinde tanytady. Al tarihtaghy naqty Shynghyshan kim edi? Osy súraqqa kórkem әdebiyetting ózi ghana tolyq jauap bere almaydy, sebebi onyng tabighaty — qiyal men kórkem beyneleu. Sondyqtan tarihy roman men tarihy shyndyqtyng arasy — óte nәzik, syn syzyq. Ony ajyrata bilmesek, kórkem sózding kýshimen aqiqatty joghaltyp aluymyz mýmkin. Ádeby erkindik tariyhqa aralasqanda, ol erkindik emes, búrmalau bolyp ketedi. Tarihy taqyrypqa barghysy kelgen jazushy, eng aldymen, tarihshynyng dәldigimen, moralidyq jauapkershilikpen, ruhany adaldyqpen júmys isteui kerek. Eger ol túlghany óz iydeyasyn dәleldeuding qúralyna ainaldyrsa, onda shygharma kórkemdik túrghydan myqty bolghanymen, ruhany túrghydan әlsiz tuyndy bolyp qalmaq.

Tarihy romandy mýlde jazbau kerek deu — tym qatang ústanym. Biraq ony aqiqat pen qiyaldyng arasyndaghy jauapty aimaq dep týsinu qajet. Búl janrda eng basty ólshem — derekke adaldyq pen halyqtyng tarihy esine degen qúrmet. Tarihty әrkim óz erkimen surettey berse, últtyng ótken joly ertegige, al túlghalary qiyalgha ainalady. Sondyqtan býgingi әdebiyet ýshin eng manyzdy mindet — tarihty kórkemdeuden búryn, ony dúrys úghynu. Kórkemdik erkindik shyndyqtyng jauyna emes, serigine ainaluy tiyis.

Dәstýrli tarihy proza (nemese tarihy roman) — naqty tarihy oqighalar men túlghalardy negizge ala otyryp, olardy kórkem qorytu arqyly belgili bir kezenning qoghamdyq ómirin, sayasy ahualyn, әleumettik qúrylymyn jәne túrmys-tirshiligin qayta janghyrtudy maqsat etedi. Búl baghyttaghy shygharmalar tarihy derekterge sýiene otyryp, ótken dәuirding ruhyn, zaman sipatyn jәne adam bolmysyn mýmkindiginshe shynayy beyneleuge úmtylady. Sondyqtan búl janr — tarih pen әdebiyetting toghysqan, ózara yqpaldasqan túsy.

Tarihy proza janrynyng basty erekshelikteri:

(1) Faktologiyalyq negiz: Tarih búl jerde jay ghana fon emes, kórkem beyneleuding ózegi. Jazushy tarihy shyndyqty kórkem tilmen qayta janghyrta otyryp, ótken dәuirding beynesin dәl, nanymdy әri tútas kýiinde kórsetuge kýsh salady.

(2) Epikalyq sipat: Sujettik jeli iri tarihy oqighalargha negizdelip, keyipkerler jýiesi ómirde bolghan shynayy túlghalarmen tyghyz baylanysty qúrylady.

(3) Avtorlyq pozisiya: Bayandau jýiesinde kóbine bәrin biletin avtorlyq ústanym basym bolyp, oqigha ýshinshi jaq arqyly órbiydi. Búl tәsil tarihy kenistikti keng qamtugha mýmkindik beredi.

(4) IYdeyalyq baghdar: Dәripteletin keyipkerlerding bolmysy últtyq ruhpen, eldik mýddemen jәne patriottyq tanymmen sabaqtas keledi. Tarihy túlghalar últtyq sanany oyatatyn simvoldyq dengeyge kóteriledi.

Qazaq әdebiyetinde tarihy taqyrypqa jýieli týrde bet búru — kezdeysoq qúbylys emes. Últtyng tarihy jady, ruhany bolmysy, memleketshildik sanasy kóbine kórkem әdebiyet arqyly qalyptasady. Ásirese jazba tarihy úzaq uaqyt boyy syrtqy iydeologiyalyq yqpaldar ayasynda damyghan halyq ýshin әdebiyetting róli airyqsha. Ádeby shygharma tarihy derekten góri emosiyalyq әri ruhany әseri kýshti bolghandyqtan, ol ótkenge degen kózqarasty qalyptastyruda sheshushi yqpal jasaydy.

Qazirgi Qazaqstan qoghamynyng ruhani-iydeyalyq damuyndaghy basty baghyttardyng biri — úzaq uaqyt boyy búrmalanghan nemese әdeyi qúnsyzdandyrylghan últtyq tarihty qalpyna keltiru. Búl tek ótkendi týgendeu emes, sonymen birge últtyng mәdeny tútastyghyn qalpyna keltiru mindeti. Tarihy roman — tarihty tek derekter tizbegi retinde emes, adamdyq tәjiriybe, emosiyalyq jady jәne ruhany sabaqtastyq retinde jetkizetin kórkem qúral. Alayda búl erekshelik janrdyng ishki qayshylyghyn da tughyzady: ol últtyq qúndylyqtardy dәripteuge qabiletti bolghanymen, tarihy shyndyqty kórkem qiyaldyng tasasynda qaldyru qaupin de ala jýredi.

Búl maqalada tarihy romannyng últtyq jadty qalyptastyrudaghy róli, tarihy shyndyq pen kórkem qiyaldyng araqatynasy, kópnúsqalylyq mәselesi, aqparattyq qogham jaghdayyndaghy tarihy prozanyng taghdyry jәne onyng bolashaq damu baghyttary ghylymiy-syny túrghyda taldanady.

II. Qazaq tarihy romanynyng qalyptasu dәstýri jәne tәuelsizdik kezenindegi ózgerister

Qazaq әdebiyetindegi tarihy roman dәstýri XX ghasyrda ornyqty. Kenestik kezende jaryq kórgen tarihy shygharmalar qazaqtyng ótkenin kórkem týrde tanytugha úmtylghanymen, iydeologiyalyq shekteulerge úshyrady. Handyq dәuir, últ-azattyq qozghalystar, din men ruhany sabaqtastyq mәseleleri kóbine birjaqty, taptyq túrghydan týsindirildi. Tarihy túlghalar «feodal», «reaksiyalyq kýsh», «kertartpa element» retinde sipattalyp, últtyq memleketshildik iydeyasy kómeskilendirildi.

Qazaqtyng kórkem әdebiyetindegi tarihy taqyryp — ejelden erekshe oryn alghan baghyttardyng biri. Tәuelsizdigimizge deyin úly qayratkerler, aituly túlghalar kórnektilendirilgen, olardyng ómirtarihy ózek etilgen biraz shygharmalar jaryq kórdi. «Tarihy taqyrypqa dendep baru mysalyn I. Esenberlinning «Almas qylysh», «Qahar», «Altyn Orda», M. Maghauinning «Alasapyran», Á. Kekilbaevtyng «Anyzdyng aqyry», «Ýrker», «Elen-alan», S. Smataevtyng «Elim-ay», Á. Álimjanovtyng «Jaushy», H. Ádibaevtyng «Otyrar oirany», D. Dosjanovtyng «Jibek joly» sekildi romandarynan kóremiz. Sonymen qatar, tarihta ómir keshken naqty qayratkerler: ghalymdar, aqyndar, әnshiler, kompozitorlar ómirine negizdelip jazylghan tuyndylar – óz aldyna bir tóbe. Búl rette S. Múqanovtyng «Aqqan júldyz», D. Ábilevting «Aqyn armany», A. Toqmaghambetovtyng «Jyr kýmbezi», Á. Álimjanovtyng «Mahambetting jebesi», «Ústazdyng oraluy», Á. Ábishevting «Nayzaghay», S. Jýnisovting «Aqan seri», Z. Aqyshevtyng «Jayau Músa», J. Moldaghaliyevting «Dala qonyrauy» tәrizdi shygharmalaryn aitamyz. Búl romandardyng sheberlik bitimi men kórkemdik órnek dengeyi birkelki emes. Biraq jalpy alghanda, atalghan tuyndylar qazirgi qazaq әdebiyetining keng órisin, qalypty arnagha týskendigin jәne jekelegen janrlar boyynda ósip-jetilgenin moyyndatatyn senimdi, mol mýmkindik tanyta alady. Basty jetistik – roman janrynyng týrlene týskeninin, ban jolynda ekendigining jarqyn týrde dәleldenui»(Rahmanqúl Berdibay, 10 tomdyq shygharmalar jinaghy, 6 tom 409 bet, 2018 jyl Almaty). Qalay degenmen de jogharyda atalghan shygharmalar belgili dengeyde kenestik senzuranyng yqpalyna úshyraghanyn eshkim de jasyra almaydy.

Tәuelsizdik dәuirinde últtyq tariyhqa betbúrys ýdey týsti. Halyqtyng ruhany tamyryna ýnilu, úly túlghalardy qayta tanyp-bilu, tarihy oqighalardyng shynayy bolmysyna qayta ýnilu ýrdisi beleng aldy. Búl baghyttaghy shygharmashylyq izdenisterding kórinisi retinde: Q. Júmadilov – «Daraboz» (1994), M. Maghauin – «Shynghys han» (2000–2004), S. Dosanov – «Jer ansaghan sary atan» (1998), S. Dosanov – «Úiyq» (2000), M. Qabanbay – «Alashtyng arysy» (2001), S. Elubaev – «Aq boz ýi» (jana redaksiya, 1990–2000 jj.), S. Jýnisov – «Aqan seri» (qayta óndelgen núsqalar),  Q. Júmadilov – «Taghdyr» (qayta tolyqtyrylghan núsqa), J. Qorghasbek – «Qara oramal», «Ar men újdan» qatarlylar bar. Sonymen birge, keyipkerlerin kózben kórip, bolmasa dansaly qarttardan derektegen nemese arhivterden aqtaryp túlghasyn tolyq túrghyzghan derekti jәne ghúmyrnamalyq shygharmalardan: T. Kәkishev -  «Sәken Seyfulliyn», M. Sәrsekeev - «Qanysh Sәtbaev», Á. Núrshayyqov - «Aqiqat pen anyz», J. Arystanov - «Tang júldyzy», S. Sauytbekov - «Órtengen ólen», Z. Aqyshev - «Jәyau Musa», Á. Bektasov - «Mәdiy», M. Ýstemov - «Nartay», S. Baqbergenov - «Aqbozatty aru», S. Dosanov - «Ekinshi ómir», D. Dosjanov - «Múhtar asuy», O. Bodyqov -  «Dәriya tolqyny» t.b. lardy ataugha bolady. Búl shygharmalardyng birazy Qazaq tarihyna tikeley qatysy bar әlemdik túlghalardy, endi birazy Qazaqtyng ózine ghana tәn últtyq maqtanyshy bolghan batyrlaryn, alash qayratkerlerin jәne óner maytalmandyryn qaytalay somdaugha úmtylys jasady. Endi bir top romandarda Qazaqtyng basynan ótken kenes kezenining tragediyalary, asharshylyq jәne últtyq tәleysiz taghdyrlar qaytadan arshylyp jatty. Jazushylar kenes kezindigi tyiym salynghan tarihy aqtandaqtardy toltyryp, últtyq bolmysty jana qyrynan kórsetuge úmtylys jasady. Osy ghasyrymyzdyng keyingi on neshe jyldyghynda prozikterding tarihty kórkem miyf, fantaziya jәne balamaly kózqaraspen beyneleu, tarih pen qazirgi bolmysty qatarlastyra suretteu jәne jana aghymdardyng elementterinen paydalanu siyaqty betbúrystary bayqalady. Búl әriyne zandy da, óitkeni, bizding shynayy tarihymyz neshe jýz jyldan beri basqalar jaghynan búrmalanyp kele jatqan tariyh, Qazaqtyng jadynan óshkindep ketken tariyh. Patshalyq resey kezinde, tipti kenes odaghy kezinde de Qazaqtyng shynayy tarihyna baru auyr soqpaq edi. Solay da, jazushylarymyzdyng qalamynyng siyasymen ashylmay jatqan Qazaqtyng kókiregine saghym týsiru erekshe baghalanatyn enbek. Búl túrghydan tarihy romandar óz tarihy mindetterin saltanatpen oryndap, óz mәresine jetti deuge bolady. Tәuelsizdik kezeninde búl jaghday týbegeyli ózgerdi. Últtyq tariyhqa betbúrys kýsheyip, tarihy túlghalardy qayta tanyp-bilu, tarihy aqtandaqtardy qalpyna keltiru ýderisi bastaldy. Osy kezende tarihy roman jazushylar sany kýrt artty. Jazushylar tarihy taqyrypqa barudy: últtyq jadty janghyrtu, tarihy әdilettilikti qalpyna keltiru, últ ruhyn tәrbiyeleu, búrmalanghan tarihty qayta týzeu dep týsindi. Búny – tarihy romannyng «on» baghyty dep týsingen jón. Mýmkin tarihy romandar әli de jazyla týser, jazushylarymyzdyng kókeyinde búlqynyp óndeudi kýtip túrghan әli talay tarihy túlghalar men tarihy oqighalar bar ekeni de sózsiz.  Degenmen, tarihy taqyrypqa baru — tek әdeby shabyttyng nәtiyjesi emes, ruhany jәne ghylymy jauapkershilikti talap etetin әreket. Tarih — fakt, al roman — kórkem qiyal. Ekeuining tabighaty bólek. Osy eki qúbylystyng arasy — nәzik te jauapty shekara. Sol shekaranyng búzyluy últtyng tarihy jadyna keri әser etui mýmkin. Bizding endigi sóz etpek bolghan oy jelimiz osy tónireginde bolmaq.

III. Qazirgi tarihy romandardaghy negizgi mәsele: kóp jaqtyly týsindirme jәne derekting kómeskilenui

Qazirgi kezendegi tarihy roman jazushylardyng kóbengi – sandyq túrghydan jaghymdy qúbylys. Alayda búl sapalyq túrghydan birqatar kýrdeli mәseleler tuyndatatyny da jasyryn emes.

Aldymen, sonyng eng bastysy – bir tarihy túlghanyng әr jazushyda әrtýrli, tipti bir-birine qarama-qayshy beynelenui. Atap aitqanda, bir túlgha: bir romanda – kemenger memleket qayratkeri; ekinshisinde – qatygez, qandes; ýshinshisinde – mistikalyq, anyzdyq keyipker; tórtinshisinde – býgingi zaman ólshemimen oilaytyn “zamanauy adam” retinde kórinis tabady. Múnday kópshe beyneleu kórkem әdebiyet ýshin zandy qúbylys sekildi kóringenimen, tarihy roman jaghdayynda ol qauipti sipat alady. Sebebi: Naqty tarihy derek kómeskilenedi; Túlghanyng shynayy tarihy bolmysy joghalady; Oqyrman, әsirese jas úrpaq, qay beyne tarihy aqiqatqa jaqyn ekenin ajyrata almaydy. Ádette tarihy roman jazushylarynyng subektivtiligi basym keledi, búnyng ózi de jazushyny tarihy tekten auytqyp, óz aldyna tarihy túlghanyng jәne tarihy oqighanyng ekinshi týrin jasaugha iytermeleydi. Tarihy túlgha jәne tarihy derek kórkem qiyaldyng qúrbanyna ainalady. Mysal retinde myna romandardyng bolmysyn arshyp kóreyik:

(1) Vasiliy Yan – «Shynghys han» romanynda, kóshpeliler «jabayy jau, qan tógip jaulap alushy», «joyghysh kýsh, tarihy apat» retinde suretteledi. Dala – haostyng oshaghy, Resey – mәdeny ortalyq etip kórsetiledi. Biraq, kóshpelilerding әskery tәrtibi, zandary búrmalanghan; Shynghys hannyng reformatorlyghy eskerilmegen; shygharmadaghy shayqastardyng qatygezdigi tym asyra kórsetilgen. Qysqasy roman «Rusi – әlem qorghany» konsepsiyasyn algha tartyp, Orys jerining qorghanys ruhyn kóterudi maqsat etedi.

(2) I. Choyjams – «Shynghys han» romanynda, dәstýrli Monghol eposynyng stiylimen beynelengen Shynghys han — memleketti qayta qúrushy, «el atasy». Biraq, shygharmada qatygezdikting kóbisi qysqartylghan; Monghol qoghamynyng ishki qaqtyghystary qarapayymdandyrylghan; qorqynysh pen diktat emes, danalyq kóbirek kórnekilendirilgen. IYdealogiyalyq jaqta Mongholdyng últtyq memlekettiligin ansau bar.

(3) Ma Szin – «Úly qaghan» romanynda, Shynghys han – Qytaydyng Yuani dәuirinining negizin qalaushy retinde kórsetilip, Qytaydyng kópúlttylyq tarihyna engiziledi. «ian әuleti Qytay әuletine» balanyp, Shynghyshan tarihy óz memleketining ayasynda әreket etken «Qytay tarihynyng bir bólimi» retinde kórsetiledi. Sóitip Mongholdardyng tәuelsiz etnomemlekettik róli azaytylady; Yuani imperiyasy Qytay memleketining zandy jalghasy bolyp sipattalady.

Endi biri, jazushylardyng material tandaudaghy әdisining birynghaylyghy. Yaghny jazushylar shygharmasyn kórnekilendiru jәne oqyrmannyng qyzyghushylyghyn arttyru ýshin ózining aldynda jatqan tau - tóbe materialdardyng ishinen erekshelerin iriktep alady. Múnday jaghdayda mynaday mәseleler tuyndauy mýmkin:

(1)Jazushylar tarihy ýlken túlghalar turaly jazghanda, әriyne, naqtylyqqa, shynayylyqqa jaqyn boludy kózdeydi. Biraq, ol paydalanatyn tarihy derekter aluan týrli bolatyny sózsiz. Onyng ishinde naqtyly jetken derekter de, búrmalanghan derekter de, shyndyqpen anyz kirigip naqty túlghany kótermelep nemese óz arnasynan mýlde auytqytyp jibergen derekter de bar boluy mýmkin.

(2) Tarihy túlghalar, tarihy oqighalar bizge jetip kelgenshe birneshe tarihy basqyshtardy basyp, uaqyt sýzgisinen ótip keletini sózsiz. Osy barysta oghan halyq óz arman - tilekterin qosyp nemese әr dәuirdegi biylik óz ynghayyna qaray óndep, tarihy túlghanyng jәne tarihy oqighanyng negizgi arnasy búzylghan boluy da mýmkin, qysqasy neshelegen óndeuden ótken materialdar.

(3) Eger ol jazba derekterge týsken bolsa, onda oghan sol dәuirding tanbasy basylghan bolady. Jazghan tarihshy óz maqsatymen jazghan boluy da, bolmasa, sol kezding biyligining yqpalymen jaqtalyp ne teristelip jazylghan boluy da mýmkin. Mәselen: Qytaydyng jazba derekterinde ghúndar «jaulyq» sipat alsa; «Monghyldyng qúpiya shejiresinde» Shynghyshan kiyelendiriledi.

(4) Bizge jetken tarihy derekter, ol tarihy túlgha nemese tarihy oqigha bolsyn kóbineky belgili uaqyttan keyin jazylghan, ol býgingidegidey der kezinde qaghaz betine týsirilmegen. Búghan ózimizge etene tanys «Tarihy Rashid ad - Dindi», «Monghúldyng qúpiya shejiresin» alsaq ta bolady. Ondaghy tarihy túlgha qarpayym adam keypinen obrazdanyp, ýlkeytip kórsetiledi. Ol tarihshy jaqtalghan keyipker bolsa, onyng ersi, jaghymsyz qylyqtary keshirilip nemese joghaltylyp, basqa «úly» qasiyetter ýstine ýstemelenedi. Tarihshy jaqatpaghan keyipker jaghymdy keyipkerding kerisinshe óndelgen bolady. Qúddy sol siyaqty tarihy oqighalar da óndeuden ótedi, myng jasaqtyq soghys jýz myng jasaqtyq soghysqa deyin úlghaytylghan boluy da yqtimal. Endeshe, bizge ghasyr attap nemese belgili kezenderdi attap jetken keyipkerlerdi (túlghalardy) sol keyipkerlerding týp tegi deuge kelmeydi.

Joghardaghy aitylghan sebepterge negizdelgende, tarihy romandardy qansha jerden kórkem shygharma degen kýnning ózinde, jazushy belgili bir tarihy túlghalardy kórnektilendirip, tarihy oqighalardy ózine jeli etedi. Oghan ózining qiyalyn, sezimin jәne ústanymyn siniredi. Sol sóz etiletin tarihy túlgha men tarihy oqighalargha dәldik, naqtylyq jәne shynayylyq talaby qoyylsa da, shygharmada mynaday jaghdaylar tuyndap otyrady:

Birinshiden, tarihy kórkem shygharmadaghy tarihy túlgha nemese sóz etilgen keyipker naqty túlghanyng ózi emes.

Ekinshiden, tarihy kórkem shygharmada bayandalatyn ister, oqighalar jәne keyipkerding bastan keshkenderining keyde negizi bolghanmen, onda biz oilaghanday dәldik, naqtylyq bola bermeydi.

Ýshinshiden, tarihy kórkem shygharmadaghy dialogtar men monologtar keyipkerding tike óz sózderi emes, avtordyng oidan qiystyrghandary.

Tórtinshiden, tarihy kórkem shygharmadaghy keyipker әreket etetin nemese oqigha bolghan oryn avtordyng qiyalynda ghana bekitilgen meken.

Besinshiden, tarihy kórkem shygharmagha avtordyng sezimi men  kózqarasy sindirilgen bolady. Ol jalpy oqyrmannyng oy – pikiri emes.

Altynshydan, tarihy romandar belgili kezende jazylatyndyqtan, oghan sol ortanyn, jazushy ómir sýrgen dәuirding tanbasy basylady. Mәselen, bizding qazirgi tarihy romandarymyz Qazaqstannyng býgingi ótkendi týgendep, últtyq ruhymyzdy jetildiru nysanasymen betpe bet keledi.

Jәne biri, jazushylardyng kóbi tarihy roman jazuda “kóne saryngha” týsip ketedi. Nemese búrynghy anyzdyq bayandau, epikalyq әsireleu, romantikalyq pafos aldygha shyghyp, tarihy derek ekinshi qatargha ysyrylyp qalady. Nәtiyjesinde tarihy roman tarihy tanym emes, tarihy illuziya tudyrady. Múnyng negizgi sebebin tómendegidey qarastyrugha bolady:

(1) Tarihy kórkem shygharmanyng avtorlary dayar materialdardy ózdestiruge beyim. Áriyne, biz tau tóbe materialdardy saraptap, sonyng ishinen naghyz shyndyghyn aldyq deui mýmkin. alayda sol materialdardyng ishinen óz qalauyn tauyp, oghan óz dәmdendirgishterin qosyp oqyrmangha qayta úsynady.

(2) Belgili tarihy túlghalar men tarihy oqighalardy oqyrman búrynnan biletin boluy mýmkin. Endeshe onyng «saghymy» oqyrmandardyng miynda jýredi. Sol turaly shygharma bolady eken, oqyrman ony belgili maqsat ta pysyqtap kórgisi, oiyn tolyqtaghysy keledi. Tarihy roman jazushylar osy qarmaqtan paydalanyp mәrege jetedi.

(3) Qazirgi kezdegi tarihy romandar qansha jerden realistik dep qaralghanymen, onda anyzdyq týs beleng berip túrady. Mýmkin búl jazushy osy taqyryp turaly jazugha bekingen kezge deyingi onyng birinshi qol materialy anyz, qissa-dastandar bolghandyghynan shyghar? Sondyqtan jazushynyng sol tarihy túlghagha mahabbaty bar da, jaman niyeti bolmaydy. Mәselen: dәl qazirgi jaghdaygha negizdelgende Shynghyshan da, Joshy da jaqtalatyn keyipkerler.

(4) Dәstýrli tarihy romandar negizi shyndyqqa eng ornyqty jauap beretin realizmdik jasampazdyq әdisin paydalanghysy keledi. Ol tabighatty óz qalpynda kóshirip alatyn, adamnyng fiziologiyalyq jәne biologiyalyq qalpyna deyin  kórsetetin taza natura emes, qoghamdy, adam minezin, әleumettik qatynastardy shynayy, tivtik jaghdayda suretteu. Onda naqty túlghalar men shynayy oqighalar negiz bolatyndyqtan, romantizmdik erekshe alyp túlgha, airyqsha qiyaldyq oqigha jәne shegi joq asqaq sezim bolmaugha tiyis. Jazushylardyng búl túghyrdan ýnemi týsip ketetini bayqalady.

(5) Aldynghy bir mazmúnda aitqanymyzday, jazushylardyng erekshe, iri materialdardyng jeteginde ketip, qarapayym realdyqty úmyt qaltyruy bayqalady. Atap aitqanda, sol bir tarihy dәuirdegi halyqtyng qarapayym ómir sureti, keyipkerding ishki jan dýniyesi az sóz etilip, paposqa úmtylys kóbirek dәripteledi. Syrtqy obektivti shyndyq emes, adamnyng ishki tәjiriybesine negizdelgen ishki shyndyghyna, atap aitqanda subektivtik shyndyqqa nazar audaru az.

Tarihy oqighalardyng әr halyqta әrtýrli týsindirilui — óte tabighi, әri ghylymy túrghydan zandy qúbylys. Búl «tarihy narrativting kópnúsqalylyghy» dep atalady. Shynghys han turaly pikirding Oryssha, Qytaysha, Mongholsha, Týrkishe (Qazaqsha) týrli boluynyng birneshe negizgi sebebi bar: (Búghan jogharyda Vasiliy Yan, I.Choyjams jәne Ma Sjinning romany arqyly mysal keltirgemiz) Múnyng biri, sol últqa tarihtyng búrmalanyp jetui bolsa; endi biri, últtyq mýddening (iydeologiya) basymdylyqqa ótui jәne biri jazushy jasaghan ónir men dәuirding senzurasy.

IYdeologiya – tarihty eng kóp búrmalaytyn faktor. Árbir memleket ózining tarihy legitimdigin dәleldeu ýshin tarihty ózining paydasyna beyimdeydi.

Qytay tarihshylary Shynghys handy Qytay tarihynyng bir kezenine jatqyzady, ony Qytaygha «engen» nemese «qyzmet etken biyleushiler» retinde kórsetedi. Oghan olar Yuan handyghynyng shejiresin alsa da jetkilikti. Ondayda Shynghys han qanshama ghasyrlyq ózderining ata jauy bolghan «dalalyqtar»dyng jalghasy ekendigi eskerusiz qalady. Shynghys han beynesi qazirgi kezde de Qytaydy memlekettik tútastyqqa qyzmet etetindey etip týsindirildi.

Orys tarihshylary Altyn Ordany «Tatar-monghol ezgisi» dep qarastyryp, Reseyding memleket retinde qalyptasuyn sol ezgige qarsy túruy arqyly týsindiretin.  Resey imperiyasy Altyn Ordanyng rólin barynsha jaghymsyz etip kórsetti. Sondyqtan Orystar ýshin Shynghys han obrazy jaghymdy bola qony eki talay. Tipti, Kenes ýkimeti kezinde Týrkilik elementting әdeyi kómeskilengenin biz jaqsy bilemiz.

Monghúl tarihshylary Shynghys handy «memleketting negizin qalaushy, últtyq maqtanysh» retinde kórsetedi. Olar onsyz da Shynghys hannyng әlem tarihyndaghy ornynyng joghalmaytynyn biledi. Sonymen birge Monghúldardyng endi tarih sahansyna shyghu mýmkindigining joq ekenin de sezedi. Sondyqtan olar Shynghys hannyng «oyrandau» sipatyn kómeskilendirip, jaghymdy jaqtaryn kórnektilendirumen shekteledi.

Týrki (qazaq) kózqarasy: Shynghys handy týrkilik etnikalyq elementpen baylanystyryp, onyng әskerinin, úlystarynyng týrki tilinde sóilegenin algha tartady. Býgingi Týrki últtarynyng qúramyndaghy etnikalyq toptardyng sol Shynghys han úlysynyng negizgi qúramy bolghandyghyn dәleldegisi keledi jәne sol últtardyng býgin sol Shynghys han dәurendegen ónirde jasap jatqandyghyn algha tartady.

Songhy biri, tarihy derekterding әrtýrliligi mәselesi. Shynghys han turaly negizgi derekterdi biz kóbinde: «Monghúldyng qúpiya shejiresi», «ian shejireleri» siyaqty Qytay jylnamalarynda jazylyp qalghan derekterden, Rashid ad-Din siyaqty Parsy tarihshylary jazghan derekterden, Europa missionerlerining jazbalary men Orys jylnamashylarynyng derekterinen alamyz. Olardyng әrqaysysy óz ortasynyng kózqarasyna sýienip jazady. Búghan búl núsqalardyng bir tilden ekinshi bir tilge audaryluy barysyndaghy qatelikterdi (mysaly, Rashid ad-Dinning enbegindegi key derekter basqalar jaghynan búrmalanyp audarylghan degen sóz bar), ony sol audarylghan núsqa boyynsha týsindirulerdi; Jәne atalghan derekterding әr jyldar men ghasyrlardyng qatparynda jazylghanyn qosynyz. Sondyqtan oqighanyng bir núsqasy bolmay, kóp núsqasy jasaldy. Sóitip, Shynghys han turaly talas tudyratyn: Onyng tegi týrki me, monghúl ma? «Monghúl» sózi etnonim be, әlde sayasy atau ma?  Ol qúrghan әskerding tili qanday boldy (Kóp zertteushi – týrki tili basym bolghan dep sanaydy)? Onyng joryqtarynyng maqsaty men sipaty ne? Úlystardyng biylik jýiesi jәne memleketting etnikalyq qúramy qanday boldy? – deytin aluan týrli súraular tuyndap, oghan әr el, әr últ óz mýddesine say jauap berip otyrdy.

Endeshe, Qazaqtar oghan qanday bagha bergeni dúrys? Aldymen, Qazaq tarihy — ghylymy zertteuge sýienui kerek. Ár derekti «últtyq maqtanysh» nemese «últtyq renish» sezimimen emes, ghylymy metodikamen baghalau kerek. Odan son, etnikalyq jýris-túrysqa týsip, Shynghys handy mindetti týrde «tek Týrki» nemese «tek Monghúl» dep kórsetuding ózi dúrys emes. Óitkeni ol kópetnikalyq imperiyanyng biyleushisi boldy dep esepteymiz.

Qazaqtar ýshin eng dúrys kózqaras — tengerimdi tarihy bagha berip, myna eki shyndyqty qatar ústaghan dúrys: Biri, Shynghys han — әlemdik tarihtyng úly túlghasy, memleketshil, reformator, әskery geniy; endi biri, onyng joryqtary ol әreket etken ónirde adam shyghyny men qiratu әkelgenin moyyndau da qajet. Yaghny ne tym dәripteu, ne tym qaralau — dúrys emes.

Atap aitqanda Shynghys han turaly tarihtardyng týrli boluy — tarihy derekting kópnúsqalylyghy, últtyq iydeologiyalar men sayasy mýddelerding әseri. Qazaq ýshin eng dúrys bagha — ghylymi, salmaqty, iydeologiyadan ada, kóp derekke negizdelgen kózqaras. Sondyqtan, Qazaq últ bolyp qalyptasqangha deyingi tarihtan tarihy shygharma (roman) jazuda tengerimdi kózqarasta bolghan dúrys dep oilaymyz. Búl oqyrmandardyng tarih turaly oiyn ornyqtyrugha, bolashaq úrpaqtyng tariyhqa ghylmy kózqaras ornatuyna jәne jazylghan tarihy shygharmanyng ómirshendigine tikeley qatysty. Óitkeni tarihy roman tek Qazaq oqyrmanynyng iygiliginde ghana qalyp qalmauy kerek qoy?

1. Tarihy túlgha – últ jadyndaghy kiyeli beyne

Kórkem әdebiyetting yqpal etu kýshi ghylymy enbekterden әldeqayda joghary. Oqyrman tarihy derekterdi emes, kóbine romandaghy beyneni esinde saqtaydy. Qazirgi zamanda tarihy bilimning edәuir bóligi romandar, filimder, serialdar arqyly qalyptasatynyn eskersek, tarihy túlghanyng kórkem beynesi últtyq jadta “shyndyqtyng ornyn basuy” әbden mýmkin. Osy sebepti tarihy roman jazu – estetikalyq erkindik qana emes, ruhani-etikalyq jauapkershilik. Tarihy túlghany óz iydeyasyn dәleldeuding qúralyna ainaldyru – últ jadyna qiyanat jasau.

Tarih – qasiyetti aimaq dedik. Tarih — halyqtyng jady, ruhany irgetasy. Ony búrmalau — últtyng ózin-ózi tanu jolyn búrmalau. Eger jazushy tarihy derekti erkinshe ózgertip, oidan qosyp, túlghany basqa qyrynan “beynelep” jiberse — keleshek úrpaq tarihy aqiqattan adasuy mýmkin. Kórkem әdebiyet — emosiyalyq qúral; ol әserli bolghan sayyn oqyrman soghan sengish keletini belgili. Sonda búrmalanghan kórkem shyndyq naqty tarihy shyndyqtyng ornyn basyp ketse — búl qauipti.

Tarihy túlghalar – halyqtyng ruhany tiregi. Olar tek ótken dәuirding adamy ghana emes, últtyng qazirgi tarihy jady men dýniyetanymynyng simvoldyq túlghalary. Sol sebepti olardy kórkem әdebiyette beyneleu — últtyq sanany qalyptastyrudyng tetigi bolmaq. Biraq kórkem shygharmadaghy tarihy túlgha — eshqashan naqty tarihy adamnyng dәl kóshirmesi emes. Ol — jazushynyng qiyalynan, dýniyetanymynan, iydeyasynan tughan kórkem beyne. Sondyqtan әr jazushy jәne әr dәuir jazushylary Shynghys handy, Abylaydy, Kenesaryny, tipti Abaydy da óz úghymyna, maqsatyna say suretteydi. Osydan kelip tarihy túlgha beynesining kópqyrlylyghy men búrmalanu qaupi qatar tuyndaydy.

Tarihy túlgha – últ jadyndaghy kiyeli beyne. Tarih – halyqtyng jady, al tarihy túlghalar – sol jadtyng simvoldary. Olardy búrmalau nemese erkin suretteu – últtyq tanymdy ózgertuge ten. Sondyqtan tarihy roman jazu — jay shygharmashylyq әreket emes, ruhany jauapkershilik aktisi. Ádebiyet tarihty óz ynghayyna qaray ózgertpeui kerek; kerisinshe, tarihy derekke adaldyq saqtap, sol dәuirding ruhyn jetkizui tiyis.

1. Tarihy derek pen kórkem qiyaldyng araqatynasy

Kóp jazushy tarihy romandy kórkem erkindik dep týsinedi, әriyne, jazushyda erkindik boluy kerek. Biraq tarihy túlgha — ertegi keyipkeri emes qoy? Ol – últtyq sana men tarihy jadtyng tiri nysany. Eger jazushy faktini qalaghanynsha búrmalap, túlghany óz iydeyasyna qúral etse, onda ol ruhany jauapsyzdyqqa jol beredi. Bizding oiymyz mynany aiqyndaydy: “Kórkemdik erkindik” degen úghym tarihty búrmalau emes, qayta shygharmanyng qúrylymyn kemeldendirip, jazu stiyli men tәsilinde janalyq jaratu. Tarihy derekterding ruhyn, mәnin, sebep-saldarlyq baylanystaryn kórkem qúraldar arqyly terenirek ashu, onyng oqyrmangha әserli de týsinikti jetkiziluine mýmkindik jasau degendi bildiredi.

Kenes kezindegi romandarda da, Qytaydaghy Qazaq jazushylarynyng 80-90 jyldardaghy jazylghan tarihy romandarynda da avtor men sayasy synaydyng iyqtasyp otyrghanyn kórgenbiz. Kenestik senzuranyng basty prinsiypi - tarihty Markstik-Lenindik iydeologiyagha say kórsetu edi. Qazaq handary, biy-batyrlary, eldik kýres – barlyghy «feodaldyq mesheu kezen» retinde sipattalugha tiyis boldy. Patshagha, otarlaugha qarsy últ azattyq kýresti jazu shektelip, handardy «ezushi tap» etip kórsetu, batyrlardy jeke basyn ghana oilaytyn etip beru mindeti túrdy. Mysal aitsaq, tarihshylardyn, jazushylardyng Kenesarynyng patsha ýkmetining otarlauyna qarsy qozghalysyn dәripteuinen qatty qoryqty, qayta ony «býlikshi» etip kórsetuge tyrysty. Dinge sýiengen últtyq tәlim-tәrbie shekteuge úshyrady. Alash ziyalylaryn jazugha qatang tyiym salyndy, asharshylyq, repressiya taqyryby býrkemelendi. Qysqasy, tarihy túlghalargha, tarihy oqighalargha kenes iydeologiyasyna say bolu talaby qoyyldy. Al, Qytaydaghy Qazaq әdebiyetining sipaty da joghardaghylardan tym alshaq bola qoyghan joq. Ondaghy senzura últtyq iydeyagha, ózindik tarihy sanagha, aimaqtyq avtonomiyagha qatysty boldy. Jazushylardyng últ azattyq kýres taqyrybyna baruyna bolmady. Olardyng kósh basshylary jazylmady, keybir jazylghan batyrlardyng әreketi stihiyaly kýres dengeyinde qaldy. Tarihy qaqtyghystardy ashyq jazugha tyiym salyndy nemese búrmalandy. Joghardaghy mysaldardan qanday qortyndy shyghady. Áriyne, osynday senzuralyq shygharmalardy oqyp ósken úrpaq ózining týp negizinen adasady, aiyrylady. Óz últynyng tarihynan jeriytin, mensinbeytin úrpaq payda bolady. Týptep kelgende elimizding irgesining berik boluyna kýman keltiretin, elding bolashyghyna senimsizdikpen qaraytyn úrpaq jetilip shyghady.

Ádebiyet teoriyasynda «kórkem shyndyq» úghymy bar. Búl – ómirde dәl solay bolmaghanymen, solay boluy mýmkin dep sendiretin kórkem әlem. Tarihy romanda kórkem shyndyq tarihy shyndyqpen ýilesui tiyis. Eger kórkem shyndyq: tarihy faktini tolyqtay joqqa shygharsa, túlghany iydeologiya qúralyna ainaldyrsa, oqighany әdeyi birjaqty týsindirse, onda roman kórkemdik túrghydan әserli bolghanymen, ruhany jauapkershilik túrghysynan әlsiz bolady.

Tarihy romannyng basty ereksheligi – tarihy derek jәne kórkemdik qiyal syndy eki negizge sýienetinin aitqan edik. Alayda búl ekeuining arasyndaghy tepe-tendik ýnemi saqtala bermeydi.

Tarihy romannyng eng kýrdeli týiini – tarihy derek pen kórkem qiyaldyng shekarasyn aiqyndau. Búl shekara birneshe faktorgha baylanysty ýnemi shayqalyp otyrady, oy qaytalanuy mýmkin, solay da qayta pysyqtap óteyik:

Birinshiden, tarihy derekting subektivti sipaty. Tarihy derekterding ózi absolutti shyndyq emes. Olar belgili bir dәuirdin, biyliktin, avtordyng kózqarasymen jazylady. Sondyqtan jazushy bastapqydan-aq óndelgen, keyde búrmalanghan derekke sýienedi.

Ekinshiden, kórkem mәtindegi oidan qúrastyru. Romandaghy dialogtar, monologtar, keyipkerding ishki oilary – týgeldey avtorlyq qiyal ekenin aittyq. Biz tarihy túlghanyng naqty qalay sóilegenin, qalay oilaghanyn bilmeymiz. Búl – kórkem әdebiyetting tabighy shyndyghy, biraq tarihy dәldikke qatysty әlsiz túsy.

Ýshinshiden, avtorlyq kózqaras pen dәuir yqpaly. Ár jazushy óz dәuirining perzenti. Qoghamdyq-sayasy ahual, iydeologiyalyq orta, jeke dýniyetanym tarihy túlgha beynesine әser etedi. Sondyqtan tarihy roman keyipkeri kóbine tarihy adamnyng ózi emes, avtordyng ruhany ainasyna ainalady.

1. Kórkemdik erkindik pen ruhany jauapkershilik mәselesi

Kórkemdik erkindik – әdebiyetting basty sharty. Biraq tarihy taqyrypta búl erkindik sheksiz bolmauy tiyis. Kórkemdik erkindik degenimiz tarihy derekting mәnin tereng ashu; sebep-saldarlyq baylanystardy kórkem týrde kórsetu; dәuir ruhyn sezindiru. Al tarihy derekti qalaghanynsha ózgertu, túlghany qiyalgha ainaldyru, býgingi iydeologiyamen «qayta jasau» – erkindik emes, búrmalau. Tarihy roman jazushysynyng mindeti – tarihty kórikteu emes, ony parasatpen týsindiru. Tarihty kórkemdikpen qorghau – tarihy shyndyqqa adal boludy talap etedi.

Kórkem әdebiyet pen tarih ghylymynyng maqsaty eki týrli. Tarihshy fakti men dәldikke sýiense, jazushy sezim men maghynagha jýginedi. Alayda tarihy roman jazu barysynda osy eki sala shektesip, keyde birin-biri almastyryp jatady. Ádebiyet tarihty týsindire alady, biraq ony qayta jaza almaydy. Eger jazushy derek sheginen asyp, tarihy túlghanyng minezin, isin óz iydeyasyna baghyndyrsa, ol kórkem erkindik emes, tarihy búrmalau bolyp shyghady. Ádebiyet tariyhqa ýnilgen sayyn, onyng jauapkershilik jýgi de arta týsedi. Kórkem erkindik tarihy faktilerdi búrmalaugha sebep bolmauy kerek. Belgili ghalym R. Núrghaly aitqanday: «Kórkem shyndyqtyng negizinde ómirlik aqiqat jatuy shart. Ony joghaltqan shygharma — uaqytsha әser beretin, biraq ruhany mәni әlsiz tuyndygha ainalady». Tarihy túlghanyng beynesin jasau kezinde avtor ghylymy dәldik pen kórkemdik tepe-tendigin saqtauy tiyis. Búl tepe-tendik búzylsa, tarihy shyndyq kórkem әserding qúrbanyna ainalady.

Ádebiyetting mindeti – tek qana qiyal emes, kórkem tanym. Kórkem shygharma tek kónil kóteru qúraly retinde qaralmauy kerek, ol – ruhany tәrbie jәne tarihy tanym qúraly. Sondyqtan tarihy túlghany jazu ýshin: tarihy bilim, moralidyq jauapkershilik, últtyq mýdde boluy kerek. Áriyne, jazushylar búl talapty oryndap jatyrmyn dep oilaydy, biraq jazu barysynda týrli emosiyalardyng bolatyny sózsiz, onyng ýstine jazushy jazu ýsteline otyrghan mezgildegi qoghamdyq nemese sayasy atmofera oghan yqpal etpey qoymaytyny belgili. Búghan mysal, jaqynda baspa salasyndaghy Mýhtar Áuezovtyng «Abay joly» roman-epopiyasynyng alghashqy núsqasynyng qayta jaryq kórip jatqanyn aitsaq ta jetkilikti. Jana «týp núsqa» - 1942 jәne 1947 jylghy alghashqy senzuragha úshyramaghan mәtinderding negizinde qayta jariyalanghan. Búl oqyrmandar men zertteushilerding Áuezovtyng bastapqy iydeyasyn, romannyng sujet jelisi men keyipkerlerin jana qyrynan qarauyna mýmkindik beredi. Eger osylay belgili jaghdaylardyng mәjbýrleuimen jazushylar qalam terbese, tarihy roman búrmalanghan beynelerding jiyndysyna  ainalatyny sózsiz. Al búl qatelikterdi týzetip bolghansha, talay oqyrmannyng kókeyinde shyndyqtan alshaqtaghan túlghalardyng beynesi oryn teuip bolady. Sondyqtan bizding aityp otyrghan kózqarasymyz — jazudyng kórkem erkindigine boy úra beru emes, tarihy adaldyqty, ruhany adaldyqty jaqtaydy.

Qazirgi aqparattyq dәuirde adamdar naqty derekke qaraghanda kórkem tuyndyny kóbirek tútynady. Sondyqtan romandaghy tarihy beyne halyq sanasynda shyndyqtyng ornyn basyp ketui mýmkin. Búl qúbylys tarihty «әdebiyetten ýirenu» dәuirin tudyrady. Demek, tarihy romandar últtyng tarihy tanymyn qalyptastyratyn yqpaldy qúralgha ainalghan. Al búl jaghdayda әrbir jazushynyng mindeti — tariyhqa qúrmet, derekke adaldyq jәne ruhany әdildik ústanymdaryn saqtau.

Qorytyndylay kelgende, tarihy roman – aqiqat pen qiyaldyng syn syzyghynda túrghan janr. Onyng «ony» – últtyq sanany janghyrtyp, tarihy jadty tiriltuinde; «soly» – kórkemdik erkindik shekten shyghyp, tarihy derekti kómeskilendirgen túsynda. Qaytalay eske alsaq, qazirgi kezde tarihy roman jazushylardyng kóbengi – zandy qúbylys. Biraq bir tarihy túlghanyng әr jazushyda әrtýrli, keyde bir-birine qayshy beynelenui naqty tarihy derekting joghaluyna, oqyrman sanasynyng shatasuyna әkeledi. Búl – әsirese jas úrpaq ýshin qauipti. Sondyqtan tarihy roman jazu – tek shygharmashylyq tandau emes, ruhany әri ghylymy jauapkershilik. Kórkemdik erkindik tarihy adaldyqpen úshtasqanda ghana tarihy roman últ jadyn bayytatyn qúndylyqqa ainalady. Al tarihty qiyalmen almastyru – últtyng ótkenine de, bolashaghyna da qauip tóndiredi.

VII. Qazirgi kezendegi tarihy roman: Estetikalyq janghyru men ruhany jauapkershilik

Býgingi tarihy romannyng jazylu tәsili men iydeyalyq baghdarynda týbegeyli ózgeris bar. Búl ózgeriske dәuirding birneshe sheshushi faktorlary әser etude: adamzattyng ómir sýru daghdysynyng janaruy, tehnologiyalyq serpilis, aqparat tasqyny, uaqyt tapshylyghy jәne últtyq tarihty әlemdik әdeby ólshemder dengeyinde úlyqtau qajettiligi. Sondyqtan qazirgi tarihy roman búrynghyday tek oqighany bayandaytyn janr emes, últtyq sana men zamanauy estetikanyng toghysqan kenistigine ainaldy.

Qazirgi oqyrman tarihy shyndyqty kóbine arhivten emes, roman men kinodan qabyldaydy. Kórkem shygharmadaghy beyne sanada derekke qaraghanda túraqtyraq ornyghady. Jazushy qiyalymen jasalghan keyipker túlghasy keyde qúrghaq faktilerden de әserli boluy mýmkin. Osy jerde tarihy romangha jýkteletin ruhany jauapkershilik kýsheyedi: últ óz tarihy túlghalaryn jalghan beyne arqyly tanymauy tiyis. Eger kórkem qiyal tarihy shyndyqtyng ornyna jýrse, әdeby obraz birtindep «әdeby mifke» ainaluy mýmkin. Aqparattyq dәuirde internet, sifrlyq arhivter, jasandy intellekt derekti jyldam úsyna alady. Biraq olar adam janynyng kýrdeli psihologiyasyn, ishki tragediyasyn, ruhany tolghanysyn tereng ashyp bere almaydy. Kino men teleserial kórneki beyne jasaydy, alayda adamnyng ishki әlemine roman siyaqty ene almaydy. Demek, tarihy roman aqparat berushi emes, tarihy tәjiriybeni sezindirushi janr retinde óz bolmysyn saqtaydy. Onyng bolashaghy formanyng ózgeruinde, mәnning joyyluynda emes.

Qazirgi qazaq әdebiyetinde bir tarihy túlghanyng birneshe núsqada beynelenui jii kezdesedi. Búl qúbylys, bir jaghynan, tarihy taqyrypqa degen qyzyghushylyqtyng artqanyn kórsetedi. Ekinshi jaghynan, tarihy túlghanyng әdeby mifke ainalu qaupin kýsheytedi. Ár týrli avtor әrqalay somdaghan beyneler oqyrman sanasynda «qaysysy shyndyq?» degen súraq tughyzady. Eger tarihy roman derek pen qiyaldyng ara-jigin aiqyndamasa, tarihy obraz túraqsyz sipatqa ie bolady. Múnday jaghdayda oqyrman ózi qabyldaghan núsqany ghana «shyndyq» dep tanidy. Sondyqtan tarihy romannyng basty maqsaty derek tizbegin qaytalau emes, tarihy túlghanyng ruhany tәjiriybesin kýrdeli adam beynesi dengeyinde ashu bolugha tiyis.

Tarihy roman — ghylymy enbek emes, biraq ol dereksiz qiyal da emes. Zamanauy jazushy ýsh manyzdy qaghidany ústanuy qajet: tarihy derekti negiz etu; keyipkerding ishki әlemin jasauda kórkemdik erkindikke baru; derek pen qiyaldyng shekarasyn oqyrmangha sezindiru. Qysqasha aitqanda: tarihy derekke adaldyq, ruhany shyndyqqa úmtylys. Eger avtor subektivti nemese iydeologiyalyq maqsatty algha shygharsa, tarihy shyndyq búrmalanuy mýmkin. Al búl búrmalau últ sanasynyng qalyptasuyna әser etedi.

Jazushy túlgha – mif emes, kýrdeli adam ekenin esten shygharmaghany jón. Zamanauy tarihy roman batyrlyq epos ýlgisindegi birjaqty madaqtaudan aryluy tiyis. Tarihy túlgha — minsiz eskertkish emes, ol — qatelesetin, kýmәndanatyn, biylik pen uaqyttyng qysymynda kýrdeli sheshimder qabyldaytyn adam. Psihologiyalyq terendik pen ishki tartys tarihy romandy býgingi әdeby ýderisting belsendi qatysushysyna ainaldyrady. Túlghany iydealdandyru ony jaqyndatpaydy, kerisinshe alystatady. Al adam retinde kórsetu tarihy beyneni tiriltedi.

Últtyq tariyhqa negizdelgen shygharma әlemdik әdeby kenistikke shygha ala ma degen saual jii qoyylady. Álemdik tәjiriybe kórsetkendey, mәsele taqyryptyng últtyq sipatynda emes, onyng kórkemdik jәne filosofiyalyq terendiginde. Álem oqyrmany keyipkerding últyna emes, onyng adamdyq bolmysyna, ishki tartysyna, tragediyasyna nazar audarady. Sondyqtan tarihy roman últtyq pafosqa emes, uniyversaldy adamdyq mәselelerge sýienui qajet.

Qazirgi kezende tarihy roman myna baghyttargha bet búrsa, onyng sapalyq dengeyi arta týser edi: jana aitqanymyzday túlghany mif emes, adam retinde kórsetu; mikrotariyhqa, qarapayym adam taghdyryna ýnilu; tarihy qújat pen kórkem mәtindi sheber ýilestiru; kópdauysty bayandau tәsilin qoldanu; búryn kóp jazylmaghan taqyryptardy iygeru. Búl baghyttar tarihy romandy tek últtyq emes, intellektualdyq dengeyi joghary kórkem qúbylysqa ainaldyrady.

Qoryta aitqanda, býgingi tarihy roman — ótkendi bayandau qúraly ghana emes, últtyq sana men zamanauy estetikanyng týiisken alany. Qazirgi oqyrmangha jay oqigha emes, tarihtyng mәni turaly tereng refleksiya qajet. Tarihy roman aqparattyq qoghamda joghalmaydy. Ol ózgerui mýmkin, biraq joyylmaydy. Sebebi internet — derek, kino — syrtqy beyne, al roman — adamnyng ishki әlemi. Ishki әlemdi tolyq әri tereng jetkize alatyn janr retinde tarihy roman ózining ruhany manyzyn saqtay beredi.

Paydalanylghan әdebiyetter:

1. Áuezov M. «Ádebiyet tarihy». – Almaty: Ghylym, 1991.
2. Núrghaly R. «Kórkemdik dәstýr jәne janashyldyq». – Almaty: Jazushy, 1985.
3. Qirabaev S. «Tarih jәne әdebiyet». – Almaty: Sanat, 1997.
4. Aytmatov Sh. «Uaqyt jәne qalamger». – Mәskeu: Hudojestvennaya liyteratura, 1982.
5. Hasenov Á. «Qazaq tarihy romanynyng tabighaty». – Astana: EÚU baspasy, 2016.
6. Seyitqaliyeva G. «Tarihy sana jәne kórkemdik tanym». – Almaty: Qazaq uniyversiyteti, 2020.
7. Rahmanqúl Berdibay «Tarihy roman». Almaty: Dәuir baspasy, 6 tom 2018.
8. Seyt Qasqabasov «Altyn jylgha». Almaty: Jibek joly baspasy, 2013.
9. «Ádeby ómir shejiresi», qúrastyrghan - Narymbetov Á. Almaty: Ana tili baspasy, 2005.
10. Sin Yuan «Qazirgi zamanghy realistik tarihy romandardy janasha zertteu». Qytay: «Prozagha sholu» jurnaly, 4 san 1986.
11. Jang Ning «Roman jelisindegi ýn». Qytay: «Qazirgi zaman jazushylaryna sholu» jurnaly, 2 san 1997.
12. «Jana realistik romandardy zertteu materiyaly», qúrastyrghan - Myng Yuan. Qytay: «Bayhuaju әdebiyet pen óner baspasy», 2018.

Myrzaghaly Toqtaubayúly

aqyn, әdebiyettanushy

Abai.kz