تاريحي رومان: شىندىقپەن قيالدىڭ ارا-جىگى
ءى. كىرىسپە
قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە تاريحي تاقىرىپقا بەت بۇرۋ ءۇردىسى باسىم. كوپتەگەن جازۋشىلار ۇلت تاريحىنداعى ۇلى تۇلعالاردى قايتا ءتىرىلتىپ، ولاردىڭ ءومىرىن، كۇرەسىن، رۋحىن كوركەم تۋىندى ارقىلى بەينەلەۋگە ۇمتىلۋدا. بۇل ءبىر جاعىنان، تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان يگى قادام بولعانىمەن، ەكىنشى جاعىنان، تاريحي تۇلعا كوركەمدىك قيالدىڭ جەتەگىندە بۇرمالانىپ، ۇلت جادىن اداستىراتىن قۇبىلىسقا اينالۋ قاۋپى دە بەلەڭ بەرەدى. ءبىزدىڭ بۇل جەردەگى الاڭداۋشىلىعىمىز — حالىقتىڭ جادىندا تەك ساعىمى عانا قالعان ءىرى تۇلعالار مەن تاريحي وقيعالاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا ناقتى دەرەگىمەن، بۇرمالانباي جەتۋى.
تاريح — ۇلتتىڭ جادى. ونى اركىم ءوز قيالىمەن سۋرەتتەي بەرسە، تاريحي شىندىقتىڭ ورنىنا ويدان قۇرالعان بەينەلەر ەنىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. كوركەم ادەبيەت تە شىندىققا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. ال تاريحي تۇلعا تۋرالى جازۋ — جاي عانا كوركەمدىك ىزدەنىس ەمەس، ۇلكەن رۋحاني جاۋاپكەرشىلىك. ويتكەنى تاريحي كەيىپكەردىڭ بەينەسى ۇرپاق ساناسىندا ۇلت تاريحىنىڭ ايناسى رەتىندە قالىپتاسادى.
بۇگىنگى زاماندا تاريحي روماننىڭ ىقپالى بۇرىنعىدان دا كۇشەيدى. كىتاپ از وقىلاتىن، دەرەككە ۇڭىلەتىن ۋاقىت تاپشى قوعامدا وقىرمان كوبىنە تاريحي شىندىقتى روماندار مەن فيلمدەر ارقىلى تانيدى. دەمەك، جازۋشىنىڭ ءبىر عانا كوركەم قاتەلىگى تۇتاس ۇرپاقتىڭ تاريحي تۇسىنىگىن بۇرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. ماسەلەن، ءبىر جازۋشى شىڭعىسحاندى قاتىگەز جاۋلاپ الۋشى رەتىندە سۋرەتتەسە، ەكىنشىسى ونى ءادىل رەفورماتور، ەندى ءبىرى رۋحاني تۇلعا رەتىندە تانىتادى. ال تاريحتاعى ناقتى شىڭعىسحان كىم ەدى؟ وسى سۇراققا كوركەم ادەبيەتتىڭ ءوزى عانا تولىق جاۋاپ بەرە المايدى، سەبەبى ونىڭ تابيعاتى — قيال مەن كوركەم بەينەلەۋ. سوندىقتان تاريحي رومان مەن تاريحي شىندىقتىڭ اراسى — وتە نازىك، سىن سىزىق. ونى اجىراتا بىلمەسەك، كوركەم ءسوزدىڭ كۇشىمەن اقيقاتتى جوعالتىپ الۋىمىز مۇمكىن. ادەبي ەركىندىك تاريحقا ارالاسقاندا، ول ەركىندىك ەمەس، بۇرمالاۋ بولىپ كەتەدى. تاريحي تاقىرىپقا بارعىسى كەلگەن جازۋشى، ەڭ الدىمەن، تاريحشىنىڭ دالدىگىمەن، مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكپەن، رۋحاني ادالدىقپەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ەگەر ول تۇلعانى ءوز يدەياسىن دالەلدەۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىرسا، وندا شىعارما كوركەمدىك تۇرعىدان مىقتى بولعانىمەن، رۋحاني تۇرعىدان ءالسىز تۋىندى بولىپ قالماق.
تاريحي روماندى مۇلدە جازباۋ كەرەك دەۋ — تىم قاتاڭ ۇستانىم. بىراق ونى اقيقات پەن قيالدىڭ اراسىنداعى جاۋاپتى ايماق دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. بۇل جانردا ەڭ باستى ولشەم — دەرەككە ادالدىق پەن حالىقتىڭ تاريحي ەسىنە دەگەن قۇرمەت. تاريحتى اركىم ءوز ەركىمەن سۋرەتتەي بەرسە، ۇلتتىڭ وتكەن جولى ەرتەگىگە، ال تۇلعالارى قيالعا اينالادى. سوندىقتان بۇگىنگى ادەبيەت ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى مىندەت — تاريحتى كوركەمدەۋدەن بۇرىن، ونى دۇرىس ۇعىنۋ. كوركەمدىك ەركىندىك شىندىقتىڭ جاۋىنا ەمەس، سەرىگىنە اينالۋى ءتيىس.
ءداستۇرلى تاريحي پروزا (نەمەسە تاريحي رومان) — ناقتى تاريحي وقيعالار مەن تۇلعالاردى نەگىزگە الا وتىرىپ، ولاردى كوركەم قورىتۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر كەزەڭنىڭ قوعامدىق ءومىرىن، ساياسي احۋالىن، الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن جانە تۇرمىس-تىرشىلىگىن قايتا جاڭعىرتۋدى ماقسات ەتەدى. بۇل باعىتتاعى شىعارمالار تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، وتكەن ءداۋىردىڭ رۋحىن، زامان سيپاتىن جانە ادام بولمىسىن مۇمكىندىگىنشە شىنايى بەينەلەۋگە ۇمتىلادى. سوندىقتان بۇل جانر — تاريح پەن ادەبيەتتىڭ توعىسقان، ءوزارا ىقپالداسقان تۇسى.
تاريحي پروزا جانرىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى:
(1) فاكتولوگيالىق نەگىز: تاريح بۇل جەردە جاي عانا فون ەمەس، كوركەم بەينەلەۋدىڭ وزەگى. جازۋشى تاريحي شىندىقتى كوركەم تىلمەن قايتا جاڭعىرتا وتىرىپ، وتكەن ءداۋىردىڭ بەينەسىن ءدال، نانىمدى ءارى تۇتاس كۇيىندە كورسەتۋگە كۇش سالادى.
(2) ەپيكالىق سيپات: سيۋجەتتىك جەلى ءىرى تاريحي وقيعالارعا نەگىزدەلىپ، كەيىپكەرلەر جۇيەسى ومىردە بولعان شىنايى تۇلعالارمەن تىعىز بايلانىستى قۇرىلادى.
(3) اۆتورلىق پوزيتسيا: بايانداۋ جۇيەسىندە كوبىنە ءبارىن بىلەتىن اۆتورلىق ۇستانىم باسىم بولىپ، وقيعا ءۇشىنشى جاق ارقىلى ءوربيدى. بۇل ءتاسىل تاريحي كەڭىستىكتى كەڭ قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
(4) يدەيالىق باعدار: دارىپتەلەتىن كەيىپكەرلەردىڭ بولمىسى ۇلتتىق رۋحپەن، ەلدىك مۇددەمەن جانە پاتريوتتىق تانىممەن ساباقتاس كەلەدى. تاريحي تۇلعالار ۇلتتىق سانانى وياتاتىن سيمۆولدىق دەڭگەيگە كوتەرىلەدى.
قازاق ادەبيەتىندە تاريحي تاقىرىپقا جۇيەلى تۇردە بەت بۇرۋ — كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. ۇلتتىڭ تاريحي جادى، رۋحاني بولمىسى، مەملەكەتشىلدىك ساناسى كوبىنە كوركەم ادەبيەت ارقىلى قالىپتاسادى. اسىرەسە جازبا تاريحى ۇزاق ۋاقىت بويى سىرتقى يدەولوگيالىق ىقپالدار اياسىندا دامىعان حالىق ءۇشىن ادەبيەتتىڭ ءرولى ايرىقشا. ادەبي شىعارما تاريحي دەرەكتەن گورى ەموتسيالىق ءارى رۋحاني اسەرى كۇشتى بولعاندىقتان، ول وتكەنگە دەگەن كوزقاراستى قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ىقپال جاسايدى.
قازىرگى قازاقستان قوعامىنىڭ رۋحاني-يدەيالىق دامۋىنداعى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى — ۇزاق ۋاقىت بويى بۇرمالانعان نەمەسە ادەيى قۇنسىزداندىرىلعان ۇلتتىق تاريحتى قالپىنا كەلتىرۋ. بۇل تەك وتكەندى تۇگەندەۋ ەمەس، سونىمەن بىرگە ۇلتتىڭ مادەني تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى. تاريحي رومان — تاريحتى تەك دەرەكتەر تىزبەگى رەتىندە ەمەس، ادامدىق تاجىريبە، ەموتسيالىق جادى جانە رۋحاني ساباقتاستىق رەتىندە جەتكىزەتىن كوركەم قۇرال. الايدا بۇل ەرەكشەلىك جانردىڭ ىشكى قايشىلىعىن دا تۋعىزادى: ول ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە قابىلەتتى بولعانىمەن، تاريحي شىندىقتى كوركەم قيالدىڭ تاساسىندا قالدىرۋ قاۋپىن دە الا جۇرەدى.
بۇل ماقالادا تاريحي روماننىڭ ۇلتتىق جادتى قالىپتاستىرۋداعى ءرولى، تاريحي شىندىق پەن كوركەم قيالدىڭ اراقاتىناسى، كوپنۇسقالىلىق ماسەلەسى، اقپاراتتىق قوعام جاعدايىنداعى تاريحي پروزانىڭ تاعدىرى جانە ونىڭ بولاشاق دامۋ باعىتتارى عىلىمي-سىني تۇرعىدا تالدانادى.
ءىى. قازاق تاريحي رومانىنىڭ قالىپتاسۋ ءداستۇرى جانە تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى وزگەرىستەر
قازاق ادەبيەتىندەگى تاريحي رومان ءداستۇرى XX عاسىردا ورنىقتى. كەڭەستىك كەزەڭدە جارىق كورگەن تاريحي شىعارمالار قازاقتىڭ وتكەنىن كوركەم تۇردە تانىتۋعا ۇمتىلعانىمەن، يدەولوگيالىق شەكتەۋلەرگە ۇشىرادى. حاندىق ءداۋىر، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار، ءدىن مەن رۋحاني ساباقتاستىق ماسەلەلەرى كوبىنە بىرجاقتى، تاپتىق تۇرعىدان ءتۇسىندىرىلدى. تاريحي تۇلعالار «فەودال»، «رەاكتسيالىق كۇش»، «كەرتارتپا ەلەمەنت» رەتىندە سيپاتتالىپ، ۇلتتىق مەملەكەتشىلدىك يدەياسى كومەسكىلەندىرىلدى.
قازاقتىڭ كوركەم ادەبيەتىندەگى تاريحي تاقىرىپ — ەجەلدەن ەرەكشە ورىن العان باعىتتاردىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىگىمىزگە دەيىن ۇلى قايراتكەرلەر، ايتۋلى تۇلعالار كورنەكتىلەندىرىلگەن، ولاردىڭ ءومىرتاريحى وزەك ەتىلگەن ءبىراز شىعارمالار جارىق كوردى. «تاريحي تاقىرىپقا دەندەپ بارۋ مىسالىن ءى. ەسەنبەرليننىڭ «الماس قىلىش»، «قاھار»، «التىن وردا»، م. ماعاۋيننىڭ «الاساپىران»، ءا. كەكىلباەۆتىڭ «اڭىزدىڭ اقىرى»، «ۇركەر»، «ەلەڭ-الاڭ»، س. سماتاەۆتىڭ «ەلىم-اي»، ءا. ءالىمجانوۆتىڭ «جاۋشى»، ح. ادىباەۆتىڭ «وتىرار ويرانى»، د. دوسجانوۆتىڭ «جىبەك جولى» سەكىلدى روماندارىنان كورەمىز. سونىمەن قاتار، تاريحتا ءومىر كەشكەن ناقتى قايراتكەرلەر: عالىمدار، اقىندار، انشىلەر، كومپوزيتورلار ومىرىنە نەگىزدەلىپ جازىلعان تۋىندىلار – ءوز الدىنا ءبىر توبە. بۇل رەتتە س. مۇقانوۆتىڭ «اققان جۇلدىز»، د. ابىلەۆتىڭ «اقىن ارمانى»، ا. توقماعامبەتوۆتىڭ «جىر كۇمبەزى»، ءا. ءالىمجانوۆتىڭ «ماحامبەتتىڭ جەبەسى»، «ۇستازدىڭ ورالۋى»، ءا. ابىشەۆتىڭ «نايزاعاي»، س. ءجۇنىسوۆتىڭ «اقان سەرى»، ز. اقىشەۆتىڭ «جاياۋ مۇسا»، ج. مولداعاليەۆتىڭ «دالا قوڭىراۋى» ءتارىزدى شىعارمالارىن ايتامىز. بۇل رومانداردىڭ شەبەرلىك ءبىتىمى مەن كوركەمدىك ورنەك دەڭگەيى بىركەلكى ەمەس. بىراق جالپى العاندا، اتالعان تۋىندىلار قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ كەڭ ءورىسىن، قالىپتى ارناعا تۇسكەندىگىن جانە جەكەلەگەن جانرلار بويىندا ءوسىپ-جەتىلگەنىن مويىنداتاتىن سەنىمدى، مول مۇمكىندىك تانىتا الادى. باستى جەتىستىك – رومان جانرىنىڭ تۇرلەنە تۇسكەنىنىڭ، بايۋ جولىندا ەكەندىگىنىڭ جارقىن تۇردە دالەلدەنۋى»(راحمانقۇل بەردىباي، 10 تومدىق شىعارمالار جيناعى، 6 توم 409 بەت، 2018 جىل الماتى). قالاي دەگەنمەن دە جوعارىدا اتالعان شىعارمالار بەلگىلى دەڭگەيدە كەڭەستىك تسەنزۋرانىڭ ىقپالىنا ۇشىراعانىن ەشكىم دە جاسىرا المايدى.
تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە ۇلتتىق تاريحقا بەتبۇرىس ۇدەي ءتۇستى. حالىقتىڭ رۋحاني تامىرىنا ءۇڭىلۋ، ۇلى تۇلعالاردى قايتا تانىپ-ءبىلۋ، تاريحي وقيعالاردىڭ شىنايى بولمىسىنا قايتا ءۇڭىلۋ ءۇردىسى بەلەڭ الدى. بۇل باعىتتاعى شىعارماشىلىق ىزدەنىستەردىڭ كورىنىسى رەتىندە: ق. ءجۇمادىلوۆ – «دارابوز» (1994), م. ماعاۋين – «شىڭعىس حان» (2000–2004), س. دوسانوۆ – «جەر اڭساعان سارى اتان» (1998), س. دوسانوۆ – «ۇيىق» (2000), م. قابانباي – «الاشتىڭ ارىسى» (2001), س. ەلۋباەۆ – «اق بوز ءۇي» (جاڭا رەداكتسيا، 1990–2000 جج.), س. ءجۇنىسوۆ – «اقان سەرى» (قايتا وڭدەلگەن نۇسقالار), ق. ءجۇمادىلوۆ – «تاعدىر» (قايتا تولىقتىرىلعان نۇسقا), ج. قورعاسبەك – «قارا ورامال»، «ار مەن ۇجدان» قاتارلىلار بار. سونىمەن بىرگە، كەيىپكەرلەرىن كوزبەن كورىپ، بولماسا داڭسالى قارتتاردان دەرەكتەگەن نەمەسە ارحيۆتەردەن اقتارىپ تۇلعاسىن تولىق تۇرعىزعان دەرەكتى جانە عۇمىرنامالىق شىعارمالاردان: ت. كاكىشەۆ - «ساكەن سەيفۋللين»، م. سارسەكەەۆ - «قانىش ساتباەۆ»، ءا. نۇرشايىقوۆ - «اقيقات پەن اڭىز»، ج. ارىستانوۆ - «تاڭ جۇلدىزى»، س. ساۋىتبەكوۆ - «ورتەنگەن ولەڭ»، ز. اقىشەۆ - «ءجاياۋ مۋسا»، ءا. بەكتاسوۆ - «ءمادي»، م. ۇستەموۆ - «نارتاي»، س. باقبەرگەنوۆ - «اقبوزاتتى ارۋ»، س. دوسانوۆ - «ەكىنشى ءومىر»، د. دوسجانوۆ - «مۇحتار اسۋى»، و. بودىقوۆ - «ءداريا تولقىنى» ت.ب. لاردى اتاۋعا بولادى. بۇل شىعارمالاردىڭ ءبىرازى قازاق تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار الەمدىك تۇلعالاردى، ەندى ءبىرازى قازاقتىڭ وزىنە عانا ءتان ۇلتتىق ماقتانىشى بولعان باتىرلارىن، الاش قايراتكەرلەرىن جانە ونەر مايتالماندىرىن قايتالاي سومداۋعا ۇمتىلىس جاسادى. ەندى ءبىر توپ رومانداردا قازاقتىڭ باسىنان وتكەن كەڭەس كەزەڭىنىڭ تراگەديالارى، اشارشىلىق جانە ۇلتتىق تالەيسىز تاعدىرلار قايتادان ارشىلىپ جاتتى. جازۋشىلار كەڭەس كەزىندىگى تىيىم سالىنعان تاريحي اقتاڭداقتاردى تولتىرىپ، ۇلتتىق بولمىستى جاڭا قىرىنان كورسەتۋگە ۇمتىلىس جاسادى. وسى عاسىرىمىزدىڭ كەيىنگى ون نەشە جىلدىعىندا پروزيكتەردىڭ تاريحتى كوركەم ميف، فانتازيا جانە بالامالى كوزقاراسپەن بەينەلەۋ، تاريح پەن قازىرگى بولمىستى قاتارلاستىرا سۋرەتتەۋ جانە جاڭا اعىمداردىڭ ەلەمەنتتەرىنەن پايدالانۋ سياقتى بەتبۇرىستارى بايقالادى. بۇل ارينە زاڭدى دا، ويتكەنى، ءبىزدىڭ شىنايى تاريحىمىز نەشە ءجۇز جىلدان بەرى باسقالار جاعىنان بۇرمالانىپ كەلە جاتقان تاريح، قازاقتىڭ جادىنان وشكىندەپ كەتكەن تاريح. پاتشالىق رەسەي كەزىندە، ءتىپتى كەڭەس وداعى كەزىندە دە قازاقتىڭ شىنايى تاريحىنا بارۋ اۋىر سوقپاق ەدى. سولاي دا، جازۋشىلارىمىزدىڭ قالامىنىڭ سياسىمەن اشىلماي جاتقان قازاقتىڭ كوكىرەگىنە ساعىم ءتۇسىرۋ ەرەكشە باعالاناتىن ەڭبەك. بۇل تۇرعىدان تاريحي روماندار ءوز تاريحي مىندەتتەرىن سالتاناتپەن ورىنداپ، ءوز مارەسىنە جەتتى دەۋگە بولادى. تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە بۇل جاعداي تۇبەگەيلى وزگەردى. ۇلتتىق تاريحقا بەتبۇرىس كۇشەيىپ، تاريحي تۇلعالاردى قايتا تانىپ-ءبىلۋ، تاريحي اقتاڭداقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسى باستالدى. وسى كەزەڭدە تاريحي رومان جازۋشىلار سانى كۇرت ارتتى. جازۋشىلار تاريحي تاقىرىپقا بارۋدى: ۇلتتىق جادتى جاڭعىرتۋ، تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ، ۇلت رۋحىن تاربيەلەۋ، بۇرمالانعان تاريحتى قايتا تۇزەۋ دەپ ءتۇسىندى. بۇنى – تاريحي روماننىڭ «وڭ» باعىتى دەپ تۇسىنگەن ءجون. مۇمكىن تاريحي روماندار ءالى دە جازىلا تۇسەر، جازۋشىلارىمىزدىڭ كوكەيىندە بۇلقىنىپ وڭدەۋدى كۇتىپ تۇرعان ءالى تالاي تاريحي تۇلعالار مەن تاريحي وقيعالار بار ەكەنى دە ءسوزسىز. دەگەنمەن، تاريحي تاقىرىپقا بارۋ — تەك ادەبي شابىتتىڭ ناتيجەسى ەمەس، رۋحاني جانە عىلىمي جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن ارەكەت. تاريح — فاكت، ال رومان — كوركەم قيال. ەكەۋىنىڭ تابيعاتى بولەك. وسى ەكى قۇبىلىستىڭ اراسى — نازىك تە جاۋاپتى شەكارا. سول شەكارانىڭ بۇزىلۋى ۇلتتىڭ تاريحي جادىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ەندىگى ءسوز ەتپەك بولعان وي جەلىمىز وسى توڭىرەگىندە بولماق.
ءىىى. قازىرگى تاريحي روماندارداعى نەگىزگى ماسەلە: كوپ جاقتىلى تۇسىندىرمە جانە دەرەكتىڭ كومەسكىلەنۋى
قازىرگى كەزەڭدەگى تاريحي رومان جازۋشىلاردىڭ كوبەيۋى – ساندىق تۇرعىدان جاعىمدى قۇبىلىس. الايدا بۇل ساپالىق تۇرعىدان بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر تۋىنداتاتىنى دا جاسىرىن ەمەس.
الدىمەن, سونىڭ ەڭ باستىسى – ءبىر تاريحي تۇلعانىڭ ءار جازۋشىدا ءارتۇرلى، ءتىپتى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى بەينەلەنۋى. اتاپ ايتقاندا، ءبىر تۇلعا: ءبىر روماندا – كەمەڭگەر مەملەكەت قايراتكەرى; ەكىنشىسىندە – قاتىگەز، قاندەس; ۇشىنشىسىندە – ميستيكالىق، اڭىزدىق كەيىپكەر; تورتىنشىسىندە – بۇگىنگى زامان ولشەمىمەن ويلايتىن “زاماناۋي ادام” رەتىندە كورىنىس تابادى. مۇنداي كوپشە بەينەلەۋ كوركەم ادەبيەت ءۇشىن زاڭدى قۇبىلىس سەكىلدى كورىنگەنىمەن، تاريحي رومان جاعدايىندا ول قاۋىپتى سيپات الادى. سەبەبى: ناقتى تاريحي دەرەك كومەسكىلەنەدى; تۇلعانىڭ شىنايى تاريحي بولمىسى جوعالادى; وقىرمان، اسىرەسە جاس ۇرپاق، قاي بەينە تاريحي اقيقاتقا جاقىن ەكەنىن اجىراتا المايدى. ادەتتە تاريحي رومان جازۋشىلارىنىڭ سۋبەكتيۆتىلىگى باسىم كەلەدى، بۇنىڭ ءوزى دە جازۋشىنى تاريحي تەكتەن اۋىتقىپ، ءوز الدىنا تاريحي تۇلعانىڭ جانە تاريحي وقيعانىڭ ەكىنشى ءتۇرىن جاساۋعا يتەرمەلەيدى. تاريحي تۇلعا جانە تاريحي دەرەك كوركەم قيالدىڭ قۇربانىنا اينالادى. مىسال رەتىندە مىنا رومانداردىڭ بولمىسىن ارشىپ كورەيىك:
(1) ۆاسيلي يان – «شىڭعىس حان» رومانىندا، كوشپەلىلەر «جابايى جاۋ، قان توگىپ جاۋلاپ الۋشى»، «جويعىش كۇش، تاريحي اپات» رەتىندە سۋرەتتەلەدى. دالا – حاوستىڭ وشاعى، رەسەي – مادەني ورتالىق ەتىپ كورسەتىلەدى. بىراق، كوشپەلىلەردىڭ اسكەري ءتارتىبى، زاڭدارى بۇرمالانعان; شىڭعىس حاننىڭ رەفورماتورلىعى ەسكەرىلمەگەن; شىعارماداعى شايقاستاردىڭ قاتىگەزدىگى تىم اسىرا كورسەتىلگەن. قىسقاسى رومان «رۋس – الەم قورعانى» كونتسەپتسياسىن العا تارتىپ، ورىس جەرىنىڭ قورعانىس رۋحىن كوتەرۋدى ماقسات ەتەدى.
(2) ي. چويجامتس – «شىڭعىس حان» رومانىندا، ءداستۇرلى موڭعول ەپوسىنىڭ ستيلىمەن بەينەلەنگەن شىڭعىس حان — مەملەكەتتى قايتا قۇرۋشى، «ەل اتاسى». بىراق، شىعارمادا قاتىگەزدىكتىڭ كوبىسى قىسقارتىلعان; موڭعول قوعامىنىڭ ىشكى قاقتىعىستارى قاراپايىمداندىرىلعان; قورقىنىش پەن ديكتات ەمەس، دانالىق كوبىرەك كورنەكىلەندىرىلگەن. يدەالوگيالىق جاقتا موڭعولدىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن اڭساۋ بار.
(3) ما تسزين – «ۇلى قاعان» رومانىندا، شىڭعىس حان – قىتايدىڭ يۋان ءداۋىرىنىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە كورسەتىلىپ، قىتايدىڭ كوپۇلتتىلىق تاريحىنا ەنگىزىلەدى. «يۋان اۋلەتى قىتاي اۋلەتىنە» بالانىپ، شىڭعىسحان تاريحى ءوز مەملەكەتىنىڭ اياسىندا ارەكەت ەتكەن «قىتاي تاريحىنىڭ ءبىر ءبولىمى» رەتىندە كورسەتىلەدى. ءسويتىپ موڭعولداردىڭ تاۋەلسىز ەتنومەملەكەتتىك ءرولى ازايتىلادى; يۋان يمپەرياسى قىتاي مەملەكەتىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ سيپاتتالادى.
ەندى ءبىرى, جازۋشىلاردىڭ ماتەريال تاڭداۋداعى ءادىسىنىڭ بىرىڭعايلىعى. ياعني جازۋشىلار شىعارماسىن كورنەكىلەندىرۋ جانە وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ الدىندا جاتقان تاۋ - توبە ماتەريالداردىڭ ىشىنەن ەرەكشەلەرىن ىرىكتەپ الادى. مۇنداي جاعدايدا مىناداي ماسەلەلەر تۋىنداۋى مۇمكىن:
(1)جازۋشىلار تاريحي ۇلكەن تۇلعالار تۋرالى جازعاندا، ارينە، ناقتىلىققا، شىنايىلىققا جاقىن بولۋدى كوزدەيدى. بىراق، ول پايدالاناتىن تاريحي دەرەكتەر الۋان ءتۇرلى بولاتىنى ءسوزسىز. ونىڭ ىشىندە ناقتىلى جەتكەن دەرەكتەر دە، بۇرمالانعان دەرەكتەر دە، شىندىقپەن اڭىز كىرىگىپ ناقتى تۇلعانى كوتەرمەلەپ نەمەسە ءوز ارناسىنان مۇلدە اۋىتقىتىپ جىبەرگەن دەرەكتەر دە بار بولۋى مۇمكىن.
(2) تاريحي تۇلعالار، تاريحي وقيعالار بىزگە جەتىپ كەلگەنشە بىرنەشە تاريحي باسقىشتاردى باسىپ، ۋاقىت سۇزگىسىنەن ءوتىپ كەلەتىنى ءسوزسىز. وسى بارىستا وعان حالىق ءوز ارمان - تىلەكتەرىن قوسىپ نەمەسە ءار داۋىردەگى بيلىك ءوز ىڭعايىنا قاراي وڭدەپ، تاريحي تۇلعانىڭ جانە تاريحي وقيعانىڭ نەگىزگى ارناسى بۇزىلعان بولۋى دا مۇمكىن، قىسقاسى نەشەلەگەن وڭدەۋدەن وتكەن ماتەريالدار.
(3) ەگەر ول جازبا دەرەكتەرگە تۇسكەن بولسا، وندا وعان سول ءداۋىردىڭ تاڭباسى باسىلعان بولادى. جازعان تاريحشى ءوز ماقساتىمەن جازعان بولۋى دا، بولماسا، سول كەزدىڭ بيلىگىنىڭ ىقپالىمەن جاقتالىپ نە تەرىستەلىپ جازىلعان بولۋى دا مۇمكىن. ماسەلەن: قىتايدىڭ جازبا دەرەكتەرىندە عۇندار «جاۋلىق» سيپات السا; «موڭعىلدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» شىڭعىسحان كيەلەندىرىلەدى.
(4) بىزگە جەتكەن تاريحي دەرەكتەر، ول تاريحي تۇلعا نەمەسە تاريحي وقيعا بولسىن كوبىنەكي بەلگىلى ۋاقىتتان كەيىن جازىلعان، ول بۇگىنگىدەگىدەي دەر كەزىندە قاعاز بەتىنە تۇسىرىلمەگەن. بۇعان وزىمىزگە ەتەنە تانىس «تاريحي راشيد اد - ءديندى»، «موڭعۇلدىڭ قۇپيا شەجىرەسىن» الساق تا بولادى. ونداعى تاريحي تۇلعا قارپايىم ادام كەيپىنەن وبرازدانىپ، ۇلكەيتىپ كورسەتىلەدى. ول تاريحشى جاقتالعان كەيىپكەر بولسا، ونىڭ ەرسى، جاعىمسىز قىلىقتارى كەشىرىلىپ نەمەسە جوعالتىلىپ، باسقا «ۇلى» قاسيەتتەر ۇستىنە ۇستەمەلەنەدى. تاريحشى جاقاتپاعان كەيىپكەر جاعىمدى كەيىپكەردىڭ كەرىسىنشە وڭدەلگەن بولادى. قۇددى سول سياقتى تاريحي وقيعالار دا وڭدەۋدەن وتەدى، مىڭ جاساقتىق سوعىس ءجۇز مىڭ جاساقتىق سوعىسقا دەيىن ۇلعايتىلعان بولۋى دا ىقتيمال. ەندەشە، بىزگە عاسىر اتتاپ نەمەسە بەلگىلى كەزەڭدەردى اتتاپ جەتكەن كەيىپكەرلەردى (تۇلعالاردى) سول كەيىپكەرلەردىڭ ءتۇپ تەگى دەۋگە كەلمەيدى.
جوعارداعى ايتىلعان سەبەپتەرگە نەگىزدەلگەندە، تاريحي رومانداردى قانشا جەردەن كوركەم شىعارما دەگەن كۇننىڭ وزىندە، جازۋشى بەلگىلى ءبىر تاريحي تۇلعالاردى كورنەكتىلەندىرىپ، تاريحي وقيعالاردى وزىنە جەلى ەتەدى. وعان ءوزىنىڭ قيالىن، سەزىمىن جانە ۇستانىمىن سىڭىرەدى. سول ءسوز ەتىلەتىن تاريحي تۇلعا مەن تاريحي وقيعالارعا دالدىك، ناقتىلىق جانە شىنايىلىق تالابى قويىلسا دا، شىعارمادا مىناداي جاعدايلار تۋىنداپ وتىرادى:
بىرىنشىدەن، تاريحي كوركەم شىعارماداعى تاريحي تۇلعا نەمەسە ءسوز ەتىلگەن كەيىپكەر ناقتى تۇلعانىڭ ءوزى ەمەس.
ەكىنشىدەن، تاريحي كوركەم شىعارمادا باياندالاتىن ىستەر، وقيعالار جانە كەيىپكەردىڭ باستان كەشكەندەرىنىڭ كەيدە نەگىزى بولعانمەن، وندا ءبىز ويلاعانداي دالدىك، ناقتىلىق بولا بەرمەيدى.
ۇشىنشىدەن، تاريحي كوركەم شىعارماداعى ديالوگتار مەن مونولوگتار كەيىپكەردىڭ تىكە ءوز سوزدەرى ەمەس، اۆتوردىڭ ويدان قيىستىرعاندارى.
تورتىنشىدەن، تاريحي كوركەم شىعارماداعى كەيىپكەر ارەكەت ەتەتىن نەمەسە وقيعا بولعان ورىن اۆتوردىڭ قيالىندا عانا بەكىتىلگەن مەكەن.
بەسىنشىدەن، تاريحي كوركەم شىعارماعا اۆتوردىڭ سەزىمى مەن كوزقاراسى سىڭدىرىلگەن بولادى. ول جالپى وقىرماننىڭ وي – پىكىرى ەمەس.
التىنشىدان، تاريحي روماندار بەلگىلى كەزەڭدە جازىلاتىندىقتان، وعان سول ورتانىڭ، جازۋشى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ تاڭباسى باسىلادى. ماسەلەن، ءبىزدىڭ قازىرگى تاريحي روماندارىمىز قازاقستاننىڭ بۇگىنگى وتكەندى تۇگەندەپ، ۇلتتىق رۋحىمىزدى جەتىلدىرۋ نىساناسىمەن بەتپە بەت كەلەدى.
جانە ءبىرى, جازۋشىلاردىڭ كوبى تاريحي رومان جازۋدا “كونە سارىنعا” ءتۇسىپ كەتەدى. نەمەسە بۇرىنعى اڭىزدىق بايانداۋ، ەپيكالىق اسىرەلەۋ، رومانتيكالىق پافوس الدىعا شىعىپ، تاريحي دەرەك ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلىپ قالادى. ناتيجەسىندە تاريحي رومان تاريحي تانىم ەمەس، تاريحي يلليۋزيا تۋدىرادى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبىن تومەندەگىدەي قاراستىرۋعا بولادى:
(1) تاريحي كوركەم شىعارمانىڭ اۆتورلارى دايار ماتەريالداردى وزدەستىرۋگە بەيىم. ارينە، ءبىز تاۋ توبە ماتەريالداردى ساراپتاپ، سونىڭ ىشىنەن ناعىز شىندىعىن الدىق دەۋى مۇمكىن. الايدا سول ماتەريالداردىڭ ىشىنەن ءوز قالاۋىن تاۋىپ، وعان ءوز دامدەندىرگىشتەرىن قوسىپ وقىرمانعا قايتا ۇسىنادى.
(2) بەلگىلى تاريحي تۇلعالار مەن تاريحي وقيعالاردى وقىرمان بۇرىننان بىلەتىن بولۋى مۇمكىن. ەندەشە ونىڭ «ساعىمى» وقىرمانداردىڭ ميىندا جۇرەدى. سول تۋرالى شىعارما بولادى ەكەن، وقىرمان ونى بەلگىلى ماقسات تا پىسىقتاپ كورگىسى، ويىن تولىقتاعىسى كەلەدى. تاريحي رومان جازۋشىلار وسى قارماقتان پايدالانىپ مارەگە جەتەدى.
(3) قازىرگى كەزدەگى تاريحي روماندار قانشا جەردەن رەاليستىك دەپ قارالعانىمەن، وندا اڭىزدىق ءتۇس بەلەڭ بەرىپ تۇرادى. مۇمكىن بۇل جازۋشى وسى تاقىرىپ تۋرالى جازۋعا بەكىنگەن كەزگە دەيىنگى ونىڭ ءبىرىنشى قول ماتەريالى اڭىز، قيسسا-داستاندار بولعاندىعىنان شىعار؟ سوندىقتان جازۋشىنىڭ سول تاريحي تۇلعاعا ماحابباتى بار دا، جامان نيەتى بولمايدى. ماسەلەن: ءدال قازىرگى جاعدايعا نەگىزدەلگەندە شىڭعىسحان دا، جوشى دا جاقتالاتىن كەيىپكەرلەر.
(4) ءداستۇرلى تاريحي روماندار نەگىزى شىندىققا ەڭ ورنىقتى جاۋاپ بەرەتىن رەاليزمدىك جاسامپازدىق ءادىسىن پايدالانعىسى كەلەدى. ول تابيعاتتى ءوز قالپىندا كوشىرىپ الاتىن، ادامنىڭ فيزيولوگيالىق جانە بيولوگيالىق قالپىنا دەيىن كورسەتەتىن تازا ناتۋرا ەمەس، قوعامدى، ادام مىنەزىن، الەۋمەتتىك قاتىناستاردى شىنايى، تيۆتىك جاعدايدا سۋرەتتەۋ. وندا ناقتى تۇلعالار مەن شىنايى وقيعالار نەگىز بولاتىندىقتان، رومانتيزمدىك ەرەكشە الىپ تۇلعا، ايرىقشا قيالدىق وقيعا جانە شەگى جوق اسقاق سەزىم بولماۋعا ءتيىس. جازۋشىلاردىڭ بۇل تۇعىردان ۇنەمى ءتۇسىپ كەتەتىنى بايقالادى.
(5) الدىڭعى ءبىر مازمۇندا ايتقانىمىزداي، جازۋشىلاردىڭ ەرەكشە، ءىرى ماتەريالداردىڭ جەتەگىندە كەتىپ، قاراپايىم رەالدىقتى ۇمىت قالتىرۋى بايقالادى. اتاپ ايتقاندا، سول ءبىر تاريحي داۋىردەگى حالىقتىڭ قاراپايىم ءومىر سۋرەتى، كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى از ءسوز ەتىلىپ، پاپوسقا ۇمتىلىس كوبىرەك دارىپتەلەدى. سىرتقى وبەكتيۆتى شىندىق ەمەس، ادامنىڭ ىشكى تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن ىشكى شىندىعىنا، اتاپ ايتقاندا سۋبەكتيۆتىك شىندىققا نازار اۋدارۋ از.
تاريحي وقيعالاردىڭ ءار حالىقتا ءارتۇرلى ءتۇسىندىرىلۋى — وتە تابيعي، ءارى عىلىمي تۇرعىدان زاڭدى قۇبىلىس. بۇل «تاريحي ءنارراتيۆتىڭ كوپنۇسقالىلىعى» دەپ اتالادى. شىڭعىس حان تۋرالى پىكىردىڭ ورىسشا، قىتايشا، موڭعولشا، تۇركىشە (قازاقشا) ءتۇرلى بولۋىنىڭ بىرنەشە نەگىزگى سەبەبى بار: (بۇعان جوعارىدا ۆاسيلي يان، ي.چويجامتس جانە ما ءتسجيننىڭ رومانى ارقىلى مىسال كەلتىرگەمىز) مۇنىڭ ءبىرى، سول ۇلتقا تاريحتىڭ بۇرمالانىپ جەتۋى بولسا; ەندى ءبىرى، ۇلتتىق مۇددەنىڭ (يدەولوگيا) باسىمدىلىققا ءوتۋى جانە ءبىرى جازۋشى جاساعان ءوڭىر مەن ءداۋىردىڭ تسەنزۋراسى.
يدەولوگيا – تاريحتى ەڭ كوپ بۇرمالايتىن فاكتور. ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ تاريحي لەگيتيمدىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن تاريحتى ءوزىنىڭ پايداسىنا بەيىمدەيدى.
قىتاي تاريحشىلارى شىڭعىس حاندى قىتاي تاريحىنىڭ ءبىر كەزەڭىنە جاتقىزادى، ونى قىتايعا «ەنگەن» نەمەسە «قىزمەت ەتكەن بيلەۋشىلەر» رەتىندە كورسەتەدى. وعان ولار يۋان حاندىعىنىڭ شەجىرەسىن السا دا جەتكىلىكتى. وندايدا شىڭعىس حان قانشاما عاسىرلىق وزدەرىنىڭ اتا جاۋى بولعان «دالالىقتار»دىڭ جالعاسى ەكەندىگى ەسكەرۋسىز قالادى. شىڭعىس حان بەينەسى قازىرگى كەزدە دە قىتايدى مەملەكەتتىك تۇتاستىققا قىزمەت ەتەتىندەي ەتىپ ءتۇسىندىرىلدى.
ورىس تاريحشىلارى التىن وردانى «تاتار-مونعول ەزگىسى» دەپ قاراستىرىپ، رەسەيدىڭ مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىن سول ەزگىگە قارسى تۇرۋى ارقىلى تۇسىندىرەتىن. رەسەي يمپەرياسى التىن وردانىڭ ءرولىن بارىنشا جاعىمسىز ەتىپ كورسەتتى. سوندىقتان ورىستار ءۇشىن شىڭعىس حان وبرازى جاعىمدى بولا قويۋى ەكى تالاي. ءتىپتى، كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە تۇركىلىك ەلەمەنتتىڭ ادەيى كومەسكىلەنگەنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز.
موڭعۇل تاريحشىلارى شىڭعىس حاندى «مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى، ۇلتتىق ماقتانىش» رەتىندە كورسەتەدى. ولار ونسىز دا شىڭعىس حاننىڭ الەم تاريحىنداعى ورنىنىڭ جوعالمايتىنىن بىلەدى. سونىمەن بىرگە موڭعۇلداردىڭ ەندى تاريح ساحانسىنا شىعۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوق ەكەنىن دە سەزەدى. سوندىقتان ولار شىڭعىس حاننىڭ «ويرانداۋ» سيپاتىن كومەسكىلەندىرىپ، جاعىمدى جاقتارىن كورنەكتىلەندىرۋمەن شەكتەلەدى.
تۇركى (قازاق) كوزقاراسى: شىڭعىس حاندى تۇركىلىك ەتنيكالىق ەلەمەنتپەن بايلانىستىرىپ، ونىڭ اسكەرىنىڭ، ۇلىستارىنىڭ تۇركى تىلىندە سويلەگەنىن العا تارتادى. بۇگىنگى تۇركى ۇلتتارىنىڭ قۇرامىنداعى ەتنيكالىق توپتاردىڭ سول شىڭعىس حان ۇلىسىنىڭ نەگىزگى قۇرامى بولعاندىعىن دالەلدەگىسى كەلەدى جانە سول ۇلتتاردىڭ بۇگىن سول شىڭعىس حان داۋرەندەگەن وڭىردە جاساپ جاتقاندىعىن العا تارتادى.
سوڭعى ءبىرى، تاريحي دەرەكتەردىڭ ارتۇرلىلىگى ماسەلەسى. شىڭعىس حان تۋرالى نەگىزگى دەرەكتەردى ءبىز كوبىندە: «موڭعۇلدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»، «يۋان شەجىرەلەرى» سياقتى قىتاي جىلنامالارىندا جازىلىپ قالعان دەرەكتەردەن، راشيد اد-دين سياقتى پارسى تاريحشىلارى جازعان دەرەكتەردەن، ەۋروپا ميسسيونەرلەرىنىڭ جازبالارى مەن ورىس جىلناماشىلارىنىڭ دەرەكتەرىنەن الامىز. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز ورتاسىنىڭ كوزقاراسىنا سۇيەنىپ جازادى. بۇعان بۇل نۇسقالاردىڭ ءبىر تىلدەن ەكىنشى ءبىر تىلگە اۋدارىلۋى بارىسىنداعى قاتەلىكتەردى (مىسالى، راشيد اد-ءديننىڭ ەڭبەگىندەگى كەي دەرەكتەر باسقالار جاعىنان بۇرمالانىپ اۋدارىلعان دەگەن ءسوز بار), ونى سول اۋدارىلعان نۇسقا بويىنشا تۇسىندىرۋلەردى; جانە اتالعان دەرەكتەردىڭ ءار جىلدار مەن عاسىرلاردىڭ قاتپارىندا جازىلعانىن قوسىڭىز. سوندىقتان وقيعانىڭ ءبىر نۇسقاسى بولماي، كوپ نۇسقاسى جاسالدى. ءسويتىپ، شىڭعىس حان تۋرالى تالاس تۋدىراتىن: ونىڭ تەگى تۇركى مە، موڭعۇل ما؟ «موڭعۇل» ءسوزى ەتنونيم بە، الدە ساياسي اتاۋ ما؟ ول قۇرعان اسكەردىڭ ءتىلى قانداي بولدى (كوپ زەرتتەۋشى – تۇركى ءتىلى باسىم بولعان دەپ سانايدى)? ونىڭ جورىقتارىنىڭ ماقساتى مەن سيپاتى نە؟ ۇلىستاردىڭ بيلىك جۇيەسى جانە مەملەكەتتىڭ ەتنيكالىق قۇرامى قانداي بولدى؟ – دەيتىن الۋان ءتۇرلى سۇراۋلار تۋىنداپ، وعان ءار ەل، ءار ۇلت ءوز مۇددەسىنە ساي جاۋاپ بەرىپ وتىردى.
ەندەشە، قازاقتار وعان قانداي باعا بەرگەنى دۇرىس؟ الدىمەن، قازاق تاريحى — عىلىمي زەرتتەۋگە سۇيەنۋى كەرەك. ءار دەرەكتى «ۇلتتىق ماقتانىش» نەمەسە «ۇلتتىق رەنىش» سەزىمىمەن ەمەس، عىلىمي مەتوديكامەن باعالاۋ كەرەك. ودان سوڭ، ەتنيكالىق ءجۇرىس-تۇرىسقا ءتۇسىپ، شىڭعىس حاندى مىندەتتى تۇردە «تەك تۇركى» نەمەسە «تەك موڭعۇل» دەپ كورسەتۋدىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. ويتكەنى ول كوپەتنيكالىق يمپەريانىڭ بيلەۋشىسى بولدى دەپ ەسەپتەيمىز.
قازاقتار ءۇشىن ەڭ دۇرىس كوزقاراس — تەڭگەرىمدى تاريحي باعا بەرىپ، مىنا ەكى شىندىقتى قاتار ۇستاعان دۇرىس: ءبىرى، شىڭعىس حان — الەمدىك تاريحتىڭ ۇلى تۇلعاسى، مەملەكەتشىل، رەفورماتور، اسكەري گەني; ەندى ءبىرى، ونىڭ جورىقتارى ول ارەكەت ەتكەن وڭىردە ادام شىعىنى مەن قيراتۋ اكەلگەنىن مويىنداۋ دا قاجەت. ياعني نە تىم دارىپتەۋ، نە تىم قارالاۋ — دۇرىس ەمەس.
اتاپ ايتقاندا شىڭعىس حان تۋرالى تاريحتاردىڭ ءتۇرلى بولۋى — تاريحي دەرەكتىڭ كوپنۇسقالىلىعى، ۇلتتىق يدەولوگيالار مەن ساياسي مۇددەلەردىڭ اسەرى. قازاق ءۇشىن ەڭ دۇرىس باعا — عىلىمي، سالماقتى، يدەولوگيادان ادا، كوپ دەرەككە نەگىزدەلگەن كوزقاراس. سوندىقتان، قازاق ۇلت بولىپ قالىپتاسقانعا دەيىنگى تاريحتان تاريحي شىعارما (رومان) جازۋدا تەڭگەرىمدى كوزقاراستا بولعان دۇرىس دەپ ويلايمىز. بۇل وقىرمانداردىڭ تاريح تۋرالى ويىن ورنىقتىرۋعا، بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاريحقا عىلمي كوزقاراس ورناتۋىنا جانە جازىلعان تاريحي شىعارمانىڭ ومىرشەڭدىگىنە تىكەلەي قاتىستى. ويتكەنى تاريحي رومان تەك قازاق وقىرمانىنىڭ يگىلىگىندە عانا قالىپ قالماۋى كەرەك قوي؟
- تاريحي تۇلعا – ۇلت جادىنداعى كيەلى بەينە
كوركەم ادەبيەتتىڭ ىقپال ەتۋ كۇشى عىلىمي ەڭبەكتەردەن الدەقايدا جوعارى. وقىرمان تاريحي دەرەكتەردى ەمەس، كوبىنە رومانداعى بەينەنى ەسىندە ساقتايدى. قازىرگى زاماندا تاريحي ءبىلىمنىڭ ەداۋىر بولىگى روماندار، فيلمدەر، سەريالدار ارقىلى قالىپتاساتىنىن ەسكەرسەك، تاريحي تۇلعانىڭ كوركەم بەينەسى ۇلتتىق جادتا “شىندىقتىڭ ورنىن باسۋى” ابدەن مۇمكىن. وسى سەبەپتى تاريحي رومان جازۋ – ەستەتيكالىق ەركىندىك قانا ەمەس، رۋحاني-ەتيكالىق جاۋاپكەرشىلىك. تاريحي تۇلعانى ءوز يدەياسىن دالەلدەۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىرۋ – ۇلت جادىنا قيانات جاساۋ.
تاريح – قاسيەتتى ايماق دەدىك. تاريح — حالىقتىڭ جادى، رۋحاني ىرگەتاسى. ونى بۇرمالاۋ — ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋ جولىن بۇرمالاۋ. ەگەر جازۋشى تاريحي دەرەكتى ەركىنشە وزگەرتىپ، ويدان قوسىپ، تۇلعانى باسقا قىرىنان “بەينەلەپ” جىبەرسە — كەلەشەك ۇرپاق تاريحي اقيقاتتان اداسۋى مۇمكىن. كوركەم ادەبيەت — ەموتسيالىق قۇرال; ول اسەرلى بولعان سايىن وقىرمان سوعان سەنگىش كەلەتىنى بەلگىلى. سوندا بۇرمالانعان كوركەم شىندىق ناقتى تاريحي شىندىقتىڭ ورنىن باسىپ كەتسە — بۇل قاۋىپتى.
تاريحي تۇلعالار – حالىقتىڭ رۋحاني تىرەگى. ولار تەك وتكەن ءداۋىردىڭ ادامى عانا ەمەس، ۇلتتىڭ قازىرگى تاريحي جادى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ سيمۆولدىق تۇلعالارى. سول سەبەپتى ولاردى كوركەم ادەبيەتتە بەينەلەۋ — ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ تەتىگى بولماق. بىراق كوركەم شىعارماداعى تاريحي تۇلعا — ەشقاشان ناقتى تاريحي ادامنىڭ ءدال كوشىرمەسى ەمەس. ول — جازۋشىنىڭ قيالىنان، دۇنيەتانىمىنان، يدەياسىنان تۋعان كوركەم بەينە. سوندىقتان ءار جازۋشى جانە ءار ءداۋىر جازۋشىلارى شىڭعىس حاندى، ابىلايدى، كەنەسارىنى، ءتىپتى ابايدى دا ءوز ۇعىمىنا، ماقساتىنا ساي سۋرەتتەيدى. وسىدان كەلىپ تاريحي تۇلعا بەينەسىنىڭ كوپقىرلىلىعى مەن بۇرمالانۋ قاۋپى قاتار تۋىندايدى.
تاريحي تۇلعا – ۇلت جادىنداعى كيەلى بەينە. تاريح – حالىقتىڭ جادى، ال تاريحي تۇلعالار – سول جادتىڭ سيمۆولدارى. ولاردى بۇرمالاۋ نەمەسە ەركىن سۋرەتتەۋ – ۇلتتىق تانىمدى وزگەرتۋگە تەڭ. سوندىقتان تاريحي رومان جازۋ — جاي شىعارماشىلىق ارەكەت ەمەس، رۋحاني جاۋاپكەرشىلىك اكتىسى. ادەبيەت تاريحتى ءوز ىڭعايىنا قاراي وزگەرتپەۋى كەرەك; كەرىسىنشە، تاريحي دەرەككە ادالدىق ساقتاپ، سول ءداۋىردىڭ رۋحىن جەتكىزۋى ءتيىس.
- تاريحي دەرەك پەن كوركەم قيالدىڭ اراقاتىناسى
كوپ جازۋشى تاريحي روماندى كوركەم ەركىندىك دەپ تۇسىنەدى، ارينە، جازۋشىدا ەركىندىك بولۋى كەرەك. بىراق تاريحي تۇلعا — ەرتەگى كەيىپكەرى ەمەس قوي؟ ول – ۇلتتىق سانا مەن تاريحي جادتىڭ ءتىرى نىسانى. ەگەر جازۋشى فاكتىنى قالاعانىنشا بۇرمالاپ، تۇلعانى ءوز يدەياسىنا قۇرال ەتسە، وندا ول رۋحاني جاۋاپسىزدىققا جول بەرەدى. ءبىزدىڭ ويىمىز مىنانى ايقىندايدى: “كوركەمدىك ەركىندىك” دەگەن ۇعىم تاريحتى بۇرمالاۋ ەمەس، قايتا شىعارمانىڭ قۇرىلىمىن كەمەلدەندىرىپ، جازۋ ءستيلى مەن تاسىلىندە جاڭالىق جاراتۋ. تاريحي دەرەكتەردىڭ رۋحىن، ءمانىن، سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستارىن كوركەم قۇرالدار ارقىلى تەرەڭىرەك اشۋ، ونىڭ وقىرمانعا اسەرلى دە تۇسىنىكتى جەتكىزىلۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
كەڭەس كەزىندەگى رومانداردا دا، قىتايداعى قازاق جازۋشىلارىنىڭ 80-90 جىلدارداعى جازىلعان تاريحي روماندارىندا دا اۆتور مەن ساياسي سىڭايدىڭ يىقتاسىپ وتىرعانىن كورگەنبىز. كەڭەستىك تسەنزۋرانىڭ باستى ءپرينتسيپى - تاريحتى ماركستىك-لەنيندىك يدەولوگياعا ساي كورسەتۋ ەدى. قازاق حاندارى، بي-باتىرلارى، ەلدىك كۇرەس – بارلىعى «فەودالدىق مەشەۋ كەزەڭ» رەتىندە سيپاتتالۋعا ءتيىس بولدى. پاتشاعا، وتارلاۋعا قارسى ۇلت ازاتتىق كۇرەستى جازۋ شەكتەلىپ، حانداردى «ەزۋشى تاپ» ەتىپ كورسەتۋ، باتىرلاردى جەكە باسىن عانا ويلايتىن ەتىپ بەرۋ مىندەتى تۇردى. مىسال ايتساق، تاريحشىلاردىڭ، جازۋشىلاردىڭ كەنەسارىنىڭ پاتشا ۇكمەتىنىڭ وتارلاۋىنا قارسى قوزعالىسىن دارىپتەۋىنەن قاتتى قورىقتى، قايتا ونى «بۇلىكشى» ەتىپ كورسەتۋگە تىرىستى. دىنگە سۇيەنگەن ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە شەكتەۋگە ۇشىرادى. الاش زيالىلارىن جازۋعا قاتاڭ تىيىم سالىندى، اشارشىلىق، رەپرەسسيا تاقىرىبى بۇركەمەلەندى. قىسقاسى، تاريحي تۇلعالارعا، تاريحي وقيعالارعا كەڭەس يدەولوگياسىنا ساي بولۋ تالابى قويىلدى. ال، قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ سيپاتى دا جوعارداعىلاردان تىم الشاق بولا قويعان جوق. ونداعى تسەنزۋرا ۇلتتىق يدەياعا، وزىندىك تاريحي ساناعا، ايماقتىق اۆتونومياعا قاتىستى بولدى. جازۋشىلاردىڭ ۇلت ازاتتىق كۇرەس تاقىرىبىنا بارۋىنا بولمادى. ولاردىڭ كوش باسشىلارى جازىلمادى، كەيبىر جازىلعان باتىرلاردىڭ ارەكەتى ستيحيالى كۇرەس دەڭگەيىندە قالدى. تاريحي قاقتىعىستاردى اشىق جازۋعا تىيىم سالىندى نەمەسە بۇرمالاندى. جوعارداعى مىسالداردان قانداي قورتىندى شىعادى. ارينە، وسىنداي تسەنزۋرالىق شىعارمالاردى وقىپ وسكەن ۇرپاق ءوزىنىڭ ءتۇپ نەگىزىنەن اداسادى، ايىرىلادى. ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىنان جەريتىن، مەنسىنبەيتىن ۇرپاق پايدا بولادى. تۇپتەپ كەلگەندە ەلىمىزدىڭ ىرگەسىنىڭ بەرىك بولۋىنا كۇمان كەلتىرەتىن، ەلدىڭ بولاشىعىنا سەنىمسىزدىكپەن قارايتىن ۇرپاق جەتىلىپ شىعادى.
ادەبيەت تەورياسىندا «كوركەم شىندىق» ۇعىمى بار. بۇل – ومىردە ءدال سولاي بولماعانىمەن، سولاي بولۋى مۇمكىن دەپ سەندىرەتىن كوركەم الەم. تاريحي روماندا كوركەم شىندىق تاريحي شىندىقپەن ۇيلەسۋى ءتيىس. ەگەر كوركەم شىندىق: تاريحي فاكتىنى تولىقتاي جوققا شىعارسا، تۇلعانى يدەولوگيا قۇرالىنا اينالدىرسا، وقيعانى ادەيى بىرجاقتى تۇسىندىرسە، وندا رومان كوركەمدىك تۇرعىدان اسەرلى بولعانىمەن، رۋحاني جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان ءالسىز بولادى.
تاريحي روماننىڭ باستى ەرەكشەلىگى – تاريحي دەرەك جانە كوركەمدىك قيال سىندى ەكى نەگىزگە سۇيەنەتىنىن ايتقان ەدىك. الايدا بۇل ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك ۇنەمى ساقتالا بەرمەيدى.
تاريحي روماننىڭ ەڭ كۇردەلى ءتۇيىنى – تاريحي دەرەك پەن كوركەم قيالدىڭ شەكاراسىن ايقىنداۋ. بۇل شەكارا بىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى ۇنەمى شايقالىپ وتىرادى، وي قايتالانۋى مۇمكىن، سولاي دا قايتا پىسىقتاپ وتەيىك:
بىرىنشىدەن، تاريحي دەرەكتىڭ سۋبەكتيۆتى سيپاتى. تاريحي دەرەكتەردىڭ ءوزى ءابسوليۋتتى شىندىق ەمەس. ولار بەلگىلى ءبىر ءداۋىردىڭ، بيلىكتىڭ، اۆتوردىڭ كوزقاراسىمەن جازىلادى. سوندىقتان جازۋشى باستاپقىدان-اق وڭدەلگەن، كەيدە بۇرمالانعان دەرەككە سۇيەنەدى.
ەكىنشىدەن، كوركەم ماتىندەگى ويدان قۇراستىرۋ. رومانداعى ديالوگتار، مونولوگتار، كەيىپكەردىڭ ىشكى ويلارى – تۇگەلدەي اۆتورلىق قيال ەكەنىن ايتتىق. ءبىز تاريحي تۇلعانىڭ ناقتى قالاي سويلەگەنىن، قالاي ويلاعانىن بىلمەيمىز. بۇل – كوركەم ادەبيەتتىڭ تابيعي شىندىعى، بىراق تاريحي دالدىككە قاتىستى ءالسىز تۇسى.
ۇشىنشىدەن، اۆتورلىق كوزقاراس پەن ءداۋىر ىقپالى. ءار جازۋشى ءوز ءداۋىرىنىڭ پەرزەنتى. قوعامدىق-ساياسي احۋال، يدەولوگيالىق ورتا، جەكە دۇنيەتانىم تاريحي تۇلعا بەينەسىنە اسەر ەتەدى. سوندىقتان تاريحي رومان كەيىپكەرى كوبىنە تاريحي ادامنىڭ ءوزى ەمەس، اۆتوردىڭ رۋحاني ايناسىنا اينالادى.
- كوركەمدىك ەركىندىك پەن رۋحاني جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى
كوركەمدىك ەركىندىك – ادەبيەتتىڭ باستى شارتى. بىراق تاريحي تاقىرىپتا بۇل ەركىندىك شەكسىز بولماۋى ءتيىس. كوركەمدىك ەركىندىك دەگەنىمىز تاريحي دەرەكتىڭ ءمانىن تەرەڭ اشۋ; سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستاردى كوركەم تۇردە كورسەتۋ; ءداۋىر رۋحىن سەزىندىرۋ. ال تاريحي دەرەكتى قالاعانىنشا وزگەرتۋ، تۇلعانى قيالعا اينالدىرۋ، بۇگىنگى يدەولوگيامەن «قايتا جاساۋ» – ەركىندىك ەمەس، بۇرمالاۋ. تاريحي رومان جازۋشىسىنىڭ مىندەتى – تاريحتى كورىكتەۋ ەمەس، ونى پاراساتپەن ءتۇسىندىرۋ. تاريحتى كوركەمدىكپەن قورعاۋ – تاريحي شىندىققا ادال بولۋدى تالاپ ەتەدى.
كوركەم ادەبيەت پەن تاريح عىلىمىنىڭ ماقساتى ەكى ءتۇرلى. تاريحشى فاكتى مەن دالدىككە سۇيەنسە، جازۋشى سەزىم مەن ماعىناعا جۇگىنەدى. الايدا تاريحي رومان جازۋ بارىسىندا وسى ەكى سالا شەكتەسىپ، كەيدە ءبىرىن-ءبىرى الماستىرىپ جاتادى. ادەبيەت تاريحتى تۇسىندىرە الادى، بىراق ونى قايتا جازا المايدى. ەگەر جازۋشى دەرەك شەگىنەن اسىپ، تاريحي تۇلعانىڭ مىنەزىن، ءىسىن ءوز يدەياسىنا باعىندىرسا، ول كوركەم ەركىندىك ەمەس، تاريحي بۇرمالاۋ بولىپ شىعادى. ادەبيەت تاريحقا ۇڭىلگەن سايىن، ونىڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇگى دە ارتا تۇسەدى. كوركەم ەركىندىك تاريحي فاكتىلەردى بۇرمالاۋعا سەبەپ بولماۋى كەرەك. بەلگىلى عالىم ر. نۇرعالي ايتقانداي: «كوركەم شىندىقتىڭ نەگىزىندە ومىرلىك اقيقات جاتۋى شارت. ونى جوعالتقان شىعارما — ۋاقىتشا اسەر بەرەتىن، بىراق رۋحاني ءمانى ءالسىز تۋىندىعا اينالادى». تاريحي تۇلعانىڭ بەينەسىن جاساۋ كەزىندە اۆتور عىلىمي دالدىك پەن كوركەمدىك تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋى ءتيىس. بۇل تەپە-تەڭدىك بۇزىلسا، تاريحي شىندىق كوركەم اسەردىڭ قۇربانىنا اينالادى.
ادەبيەتتىڭ مىندەتى – تەك قانا قيال ەمەس، كوركەم تانىم. كوركەم شىعارما تەك كوڭىل كوتەرۋ قۇرالى رەتىندە قارالماۋى كەرەك، ول – رۋحاني تاربيە جانە تاريحي تانىم قۇرالى. سوندىقتان تاريحي تۇلعانى جازۋ ءۇشىن: تاريحي ءبىلىم، مورالدىق جاۋاپكەرشىلىك، ۇلتتىق مۇددە بولۋى كەرەك. ارينە، جازۋشىلار بۇل تالاپتى ورىنداپ جاتىرمىن دەپ ويلايدى، بىراق جازۋ بارىسىندا ءتۇرلى ەموتسيالاردىڭ بولاتىنى ءسوزسىز، ونىڭ ۇستىنە جازۋشى جازۋ ۇستەلىنە وتىرعان مەزگىلدەگى قوعامدىق نەمەسە ساياسي اتموفەرا وعان ىقپال ەتپەي قويمايتىنى بەلگىلى. بۇعان مىسال، جاقىندا باسپا سالاسىنداعى ءمۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپياسىنىڭ العاشقى نۇسقاسىنىڭ قايتا جارىق كورىپ جاتقانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. جاڭا «ءتۇپ نۇسقا» - 1942 جانە 1947 جىلعى العاشقى تسەنزۋراعا ۇشىراماعان ماتىندەردىڭ نەگىزىندە قايتا جاريالانعان. بۇل وقىرماندار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ اۋەزوۆتىڭ باستاپقى يدەياسىن، روماننىڭ سيۋجەت جەلىسى مەن كەيىپكەرلەرىن جاڭا قىرىنان قاراۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر وسىلاي بەلگىلى جاعدايلاردىڭ ماجبۇرلەۋىمەن جازۋشىلار قالام تەربەسە، تاريحي رومان بۇرمالانعان بەينەلەردىڭ جيىندىسىنا اينالاتىنى ءسوزسىز. ال بۇل قاتەلىكتەردى تۇزەتىپ بولعانشا، تالاي وقىرماننىڭ كوكەيىندە شىندىقتان الشاقتاعان تۇلعالاردىڭ بەينەسى ورىن تەۋىپ بولادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعان كوزقاراسىمىز — جازۋدىڭ كوركەم ەركىندىگىنە بوي ۇرا بەرۋ ەمەس، تاريحي ادالدىقتى، رۋحاني ادالدىقتى جاقتايدى.
قازىرگى اقپاراتتىق داۋىردە ادامدار ناقتى دەرەككە قاراعاندا كوركەم تۋىندىنى كوبىرەك تۇتىنادى. سوندىقتان رومانداعى تاريحي بەينە حالىق ساناسىندا شىندىقتىڭ ورنىن باسىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇل قۇبىلىس تاريحتى «ادەبيەتتەن ۇيرەنۋ» ءداۋىرىن تۋدىرادى. دەمەك، تاريحي روماندار ۇلتتىڭ تاريحي تانىمىن قالىپتاستىراتىن ىقپالدى قۇرالعا اينالعان. ال بۇل جاعدايدا ءاربىر جازۋشىنىڭ مىندەتى — تاريحقا قۇرمەت، دەرەككە ادالدىق جانە رۋحاني ادىلدىك ۇستانىمدارىن ساقتاۋ.
قورىتىندىلاي كەلگەندە، تاريحي رومان – اقيقات پەن قيالدىڭ سىن سىزىعىندا تۇرعان جانر. ونىڭ «وڭى» – ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتىپ، تاريحي جادتى تىرىلتۋىندە; «سولى» – كوركەمدىك ەركىندىك شەكتەن شىعىپ، تاريحي دەرەكتى كومەسكىلەندىرگەن تۇسىندا. قايتالاي ەسكە الساق، قازىرگى كەزدە تاريحي رومان جازۋشىلاردىڭ كوبەيۋى – زاڭدى قۇبىلىس. بىراق ءبىر تاريحي تۇلعانىڭ ءار جازۋشىدا ءارتۇرلى، كەيدە ءبىر-بىرىنە قايشى بەينەلەنۋى ناقتى تاريحي دەرەكتىڭ جوعالۋىنا، وقىرمان ساناسىنىڭ شاتاسۋىنا اكەلەدى. بۇل – اسىرەسە جاس ۇرپاق ءۇشىن قاۋىپتى. سوندىقتان تاريحي رومان جازۋ – تەك شىعارماشىلىق تاڭداۋ ەمەس، رۋحاني ءارى عىلىمي جاۋاپكەرشىلىك. كوركەمدىك ەركىندىك تاريحي ادالدىقپەن ۇشتاسقاندا عانا تاريحي رومان ۇلت جادىن بايىتاتىن قۇندىلىققا اينالادى. ال تاريحتى قيالمەن الماستىرۋ – ۇلتتىڭ وتكەنىنە دە، بولاشاعىنا دا قاۋىپ توندىرەدى.
VII. قازىرگى كەزەڭدەگى تاريحي رومان: ەستەتيكالىق جاڭعىرۋ مەن رۋحاني جاۋاپكەرشىلىك
بۇگىنگى تاريحي روماننىڭ جازىلۋ ءتاسىلى مەن يدەيالىق باعدارىندا تۇبەگەيلى وزگەرىس بار. بۇل وزگەرىسكە ءداۋىردىڭ بىرنەشە شەشۋشى فاكتورلارى اسەر ەتۋدە: ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنىڭ جاڭارۋى، تەحنولوگيالىق سەرپىلىس، اقپارات تاسقىنى، ۋاقىت تاپشىلىعى جانە ۇلتتىق تاريحتى الەمدىك ادەبي ولشەمدەر دەڭگەيىندە ۇلىقتاۋ قاجەتتىلىگى. سوندىقتان قازىرگى تاريحي رومان بۇرىنعىداي تەك وقيعانى باياندايتىن جانر ەمەس، ۇلتتىق سانا مەن زاماناۋي ەستەتيكانىڭ توعىسقان كەڭىستىگىنە اينالدى.
قازىرگى وقىرمان تاريحي شىندىقتى كوبىنە ارحيۆتەن ەمەس، رومان مەن كينودان قابىلدايدى. كوركەم شىعارماداعى بەينە سانادا دەرەككە قاراعاندا تۇراقتىراق ورنىعادى. جازۋشى قيالىمەن جاسالعان كەيىپكەر تۇلعاسى كەيدە قۇرعاق فاكتىلەردەن دە اسەرلى بولۋى مۇمكىن. وسى جەردە تاريحي رومانعا جۇكتەلەتىن رۋحاني جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيەدى: ۇلت ءوز تاريحي تۇلعالارىن جالعان بەينە ارقىلى تانىماۋى ءتيىس. ەگەر كوركەم قيال تاريحي شىندىقتىڭ ورنىنا جۇرسە، ادەبي وبراز بىرتىندەپ «ادەبي ميفكە» اينالۋى مۇمكىن. اقپاراتتىق داۋىردە ينتەرنەت، تسيفرلىق ارحيۆتەر، جاساندى ينتەللەكت دەرەكتى جىلدام ۇسىنا الادى. بىراق ولار ادام جانىنىڭ كۇردەلى پسيحولوگياسىن، ىشكى تراگەدياسىن، رۋحاني تولعانىسىن تەرەڭ اشىپ بەرە المايدى. كينو مەن تەلەسەريال كورنەكى بەينە جاسايدى، الايدا ادامنىڭ ىشكى الەمىنە رومان سياقتى ەنە المايدى. دەمەك، تاريحي رومان اقپارات بەرۋشى ەمەس، تاريحي تاجىريبەنى سەزىندىرۋشى جانر رەتىندە ءوز بولمىسىن ساقتايدى. ونىڭ بولاشاعى فورمانىڭ وزگەرۋىندە، ءماننىڭ جويىلۋىندا ەمەس.
قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە ءبىر تاريحي تۇلعانىڭ بىرنەشە نۇسقادا بەينەلەنۋى ءجيى كەزدەسەدى. بۇل قۇبىلىس، ءبىر جاعىنان، تاريحي تاقىرىپقا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. ەكىنشى جاعىنان، تاريحي تۇلعانىڭ ادەبي ميفكە اينالۋ قاۋپىن كۇشەيتەدى. ءار ءتۇرلى اۆتور ارقالاي سومداعان بەينەلەر وقىرمان ساناسىندا «قايسىسى شىندىق؟» دەگەن سۇراق تۋعىزادى. ەگەر تاريحي رومان دەرەك پەن قيالدىڭ ارا-جىگىن ايقىنداماسا، تاريحي وبراز تۇراقسىز سيپاتقا يە بولادى. مۇنداي جاعدايدا وقىرمان ءوزى قابىلداعان نۇسقانى عانا «شىندىق» دەپ تانيدى. سوندىقتان تاريحي روماننىڭ باستى ماقساتى دەرەك تىزبەگىن قايتالاۋ ەمەس، تاريحي تۇلعانىڭ رۋحاني تاجىريبەسىن كۇردەلى ادام بەينەسى دەڭگەيىندە اشۋ بولۋعا ءتيىس.
تاريحي رومان — عىلىمي ەڭبەك ەمەس، بىراق ول دەرەكسىز قيال دا ەمەس. زاماناۋي جازۋشى ءۇش ماڭىزدى قاعيدانى ۇستانۋى قاجەت: تاريحي دەرەكتى نەگىز ەتۋ; كەيىپكەردىڭ ىشكى الەمىن جاساۋدا كوركەمدىك ەركىندىككە بارۋ; دەرەك پەن قيالدىڭ شەكاراسىن وقىرمانعا سەزىندىرۋ. قىسقاشا ايتقاندا: تاريحي دەرەككە ادالدىق، رۋحاني شىندىققا ۇمتىلىس. ەگەر اۆتور سۋبەكتيۆتى نەمەسە يدەولوگيالىق ماقساتتى العا شىعارسا، تاريحي شىندىق بۇرمالانۋى مۇمكىن. ال بۇل بۇرمالاۋ ۇلت ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەدى.
جازۋشى تۇلعا – ميف ەمەس، كۇردەلى ادام ەكەنىن ەستەن شىعارماعانى ءجون. زاماناۋي تاريحي رومان باتىرلىق ەپوس ۇلگىسىندەگى بىرجاقتى ماداقتاۋدان ارىلۋى ءتيىس. تاريحي تۇلعا — ءمىنسىز ەسكەرتكىش ەمەس، ول — قاتەلەسەتىن، كۇمانداناتىن، بيلىك پەن ۋاقىتتىڭ قىسىمىندا كۇردەلى شەشىمدەر قابىلدايتىن ادام. پسيحولوگيالىق تەرەڭدىك پەن ىشكى تارتىس تاريحي روماندى بۇگىنگى ادەبي ۇدەرىستىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالدىرادى. تۇلعانى يدەالداندىرۋ ونى جاقىنداتپايدى، كەرىسىنشە الىستاتادى. ال ادام رەتىندە كورسەتۋ تاريحي بەينەنى تىرىلتەدى.
ۇلتتىق تاريحقا نەگىزدەلگەن شىعارما الەمدىك ادەبي كەڭىستىككە شىعا الا ما دەگەن ساۋال ءجيى قويىلادى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، ماسەلە تاقىرىپتىڭ ۇلتتىق سيپاتىندا ەمەس، ونىڭ كوركەمدىك جانە فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگىندە. الەم وقىرمانى كەيىپكەردىڭ ۇلتىنا ەمەس، ونىڭ ادامدىق بولمىسىنا، ىشكى تارتىسىنا، تراگەدياسىنا نازار اۋدارادى. سوندىقتان تاريحي رومان ۇلتتىق پافوسقا ەمەس، ۋنيۆەرسالدى ادامدىق ماسەلەلەرگە سۇيەنۋى قاجەت.
قازىرگى كەزەڭدە تاريحي رومان مىنا باعىتتارعا بەت بۇرسا، ونىڭ ساپالىق دەڭگەيى ارتا تۇسەر ەدى: جاڭا ايتقانىمىزداي تۇلعانى ميف ەمەس، ادام رەتىندە كورسەتۋ; ميكروتاريحقا، قاراپايىم ادام تاعدىرىنا ءۇڭىلۋ; تاريحي قۇجات پەن كوركەم ءماتىندى شەبەر ۇيلەستىرۋ; كوپداۋىستى بايانداۋ ءتاسىلىن قولدانۋ; بۇرىن كوپ جازىلماعان تاقىرىپتاردى يگەرۋ. بۇل باعىتتار تاريحي روماندى تەك ۇلتتىق ەمەس، ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى جوعارى كوركەم قۇبىلىسقا اينالدىرادى.
قورىتا ايتقاندا، بۇگىنگى تاريحي رومان — وتكەندى بايانداۋ قۇرالى عانا ەمەس، ۇلتتىق سانا مەن زاماناۋي ەستەتيكانىڭ تۇيىسكەن الاڭى. قازىرگى وقىرمانعا جاي وقيعا ەمەس، تاريحتىڭ ءمانى تۋرالى تەرەڭ رەفلەكسيا قاجەت. تاريحي رومان اقپاراتتىق قوعامدا جوعالمايدى. ول وزگەرۋى مۇمكىن، بىراق جويىلمايدى. سەبەبى ينتەرنەت — دەرەك، كينو — سىرتقى بەينە، ال رومان — ادامنىڭ ىشكى الەمى. ىشكى الەمدى تولىق ءارى تەرەڭ جەتكىزە الاتىن جانر رەتىندە تاريحي رومان ءوزىنىڭ رۋحاني ماڭىزىن ساقتاي بەرەدى.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:
- اۋەزوۆ م. «ادەبيەت تاريحى». – الماتى: عىلىم، 1991.
- نۇرعالي ر. «كوركەمدىك ءداستۇر جانە جاڭاشىلدىق». – الماتى: جازۋشى، 1985.
- قيراباەۆ س. «تاريح جانە ادەبيەت». – الماتى: سانات، 1997.
- ايتماتوۆ ش. «ۋاقىت جانە قالامگەر». – ماسكەۋ: حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا، 1982.
- حاسەنوۆ ءا. «قازاق تاريحي رومانىنىڭ تابيعاتى». – استانا: ەۇۋ باسپاسى، 2016.
- سەيىتقاليەۆا گ. «تاريحي سانا جانە كوركەمدىك تانىم». – الماتى: قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، 2020.
- راحمانقۇل بەردىباي «تاريحي رومان». الماتى: ءداۋىر باسپاسى، 6 توم 2018.
- سەيت قاسقاباسوۆ «التىن جىلعا». الماتى: جىبەك جولى باسپاسى، 2013.
- «ادەبي ءومىر شەجىرەسى»، قۇراستىرعان - نارىمبەتوۆ ءا. الماتى: انا ءتىلى باسپاسى، 2005.
- سين يۋان «قازىرگى زامانعى رەاليستىك تاريحي رومانداردى جاڭاشا زەرتتەۋ». قىتاي: «پروزاعا شولۋ» جۋرنالى، 4 سان 1986.
- جاڭ نيڭ «رومان جەلىسىندەگى ءۇن». قىتاي: «قازىرگى زامان جازۋشىلارىنا شولۋ» جۋرنالى، 2 سان 1997.
- «جاڭا رەاليستىك رومانداردى زەرتتەۋ ماتەريالى»، قۇراستىرعان - مىڭ يۋان. قىتاي: «بايحۋاجۋ ادەبيەت پەن ونەر باسپاسى»، 2018.
مىرزاعالي توقتاۋبايۇلى
اقىن، ادەبيەتتانۋشى
Abai.kz
