2025 jyldyng qarasha aiynda Vashingtonda Ortalyq Aziyanyng bes eli men Amerika Qúrama Shtattary arasyndaghy ekinshi «C5+1» kóshbasshylar kezdesui ótti, onda miyneraldy resurstar salasyndaghy negizgi yntymaqtastyq basty nazarda boldy. Kezdesude jariyalanghan ekonomikalyq yntymaqtastyq turaly birlesken mәlimdemede ýsh negizgi baghyt naqtylandy: biznes ortasy, sauda, investisiya jәne negizgi miyneraldar, sonday-aq Transkaspiy halyqaralyq kólik dәlizi («Orta dәliz»). Mәlimdemede «Orta dәlizdi» «Halyqaralyq beybitshilik pen órkendeuge aparatyn Tramp joly» (TRIPP) dep atalatyn jolmen baylanystyru turaly arnayy aitylghan.

2025 jyldyng tamyz aiynda Armeniya men Ázirbayjan arasynda qol qoyylghan beybitshilik kelisimine sәikes, eki el Armeniya ishinde Ázirbayjannyng qúrlyqtyq bóligin Nahchyvan anklavymen baylanystyratyn kólik dәlizin saludy josparlap otyr. Osy negizgi baghytqa ekskluzivti damu qúqyghy berildi.

Ýkimetaralyq «C5+1» mehanizmine sәikes keletini – Ortalyq Aziyanyng bes eli men Amerika Qúrama Shtattary arasyndaghy jeke sektorgha baghyttalghan «B5+1» biznes platformasy. Búl platforma eki tarap arasyndaghy ekonomikalyq yntymaqtastyqtyng qozghaushy kýshi retinde jeke kapitaldy júmyldyrugha baghyttalghan.

Ortalyq Aziyanyng bes eli men Amerika Qúrama Shtattary arasyndaghy alghashqy «B5+1» biznes forumy 2024 jyldyng nauryz aiynda elimizding ontýstik astanasy Almatyda ótti. Ekinshi forum 2026 jyldyng aqpan aiynda Qyrghyzstannyng astanasy Bishkekte ótti, onyng kýn tәrtibi negizgi miyneraldargha, kólik jәne logistikagha jәne basqa da salalargha baghyttalghan. Amerikandyq kompaniyalardy, Ortalyq Aziya kompaniyalaryn jәne ýkimet sheneunikterin biriktiru arqyly «B5+1» sayasy mәmilelerden bólek qarjylandyrudaghy olqylyqtar men infraqúrylymdyq kedergilerdi joigha tyrysady. Búl әreketti qoldau ýshin Amerika Qúrama Shtattary ózining Eksport-import bankin jәne basqa da mekemelerin qarjymen qamtamasyz etu ýshin sharalar qabyldaugha shaqyruda.

Ótken jylghy Ortalyq Aziyanyng bes eli men Amerika Qúrama Shtattary arasyndaghy «C5+1» kóshbasshylarynyng kezdesui barysynda amerikandyq Kove Capital kompaniyasy Qazaqstan ýkimetimen Qazaqstanda volifram óndiru men óndeuge 1,1 milliard dollar investisiya salu turaly kelisimge keldi. Atap aitqanda, Amerika Qúrama Shtattarynyng Eksport-import banki jobany 900 million dollargha deyin qarjylandyrugha niyetti ekenin jariyalady.

Europalyq kompaniyalar da Ortalyq Aziyadaghy birneshe manyzdy miyneraldyq investisiyalardy jýzege asyrdy. 2023 jyly Germaniyanyng Hessberg Mining kompaniyasy Qazaqstanda litiy barlaugha 8 million dollar investisiya salatynyn jariyalady. Eger ken orny rastalsa, investisiya 500 million dollargha deyin artady. 2024 jyldyng tamyz aiynda Europalyq qayta qúru jәne damu banki jergilikti grafit jobasyn әzirleuge qatysatyn Qazaqstannyng Saritogen Graphite kompaniyasynyng 17,36% ýlesin satyp aldy.

Resursqa zәru Japoniya da Ortalyq Aziyagha nazar audardy. Ótken jyldyng jeltoqsan aiynda Japoniya men Ortalyq Aziyanyng bes eli Tokioda alghashqy kóshbasshylar kezdesuin ótkizdi. Kezdesude qabyldanghan birlesken deklarasiyada energetika jәne negizgi miyneraldy sektorlardaghy yntymaqtastyqty nyghaytu úsynyldy jәne Japoniya bes jyl ishinde Ortalyq Aziyada jalpy qúny 3 trillion iyen bolatyn kommersiyalyq jobalardy jýzege asyratyny jariyalandy. Kezdesude Japoniya men Ortalyq Aziya elderining shamamen 700 sheneunigi men biznes ókilderi biznes-forum ótkizdi. Eki tarap 150-den astam kommersiyalyq jobalardy qamtityn yntymaqtastyq turaly kelisimderge qol qoydy.

Onyng ishinde Japoniyanyng Qazaqstannan alghash ret galliy importtaytyny jәne uran importyn keneytetini jazylghan.

Jogharydaghy AQSh, Euroodaq, Japoniyamen jasalghan kelisimderding bәri «Orta dәliz» arqyly jýzege asatyny belgili. Qytaydyng «bir jol, bir beldeu», «Batys Europa-Batys qytay» jobasynda Qazaqstannyng kópirlik ról oinaghany siyaqty, «Orta dәliz» jobasyndaghy Qazaqstannyng orny aimaqtaghy ózge elderden joghary túr.

Abai.kz