Adamzat balasy tarihynda eng alghashqy konstitusiya esebinde ejelgi Vaviloniya memleketinde b.z.b. 1793—1750 jyldary biylik qúrghan Hamurapiyding 282 baptan túratyn zandar jinaghyn aitady.

Qazaq elining zandar jinaghy mәselesine kelgende bizding esimige birden Shynghyshannyng – «Jasaq» (Yasa) zany, Qasymhannyng – «Qasqa joly», zany, Esim hannyng – «Eski joly» zany jәne Tәuke hannyng – «Jeti jarghy» zany týsetini anyq.

Búl zandar býgindegidey týsinikte konstitusiya úghymyndaghy zandar bolmaghynymende óz zamanynda birneshe birneshe buyn úrpaqtarynyng qoghamdyq qarym-qatynastaryn rettegen zandar jinaghy bolatyn.

Memleketting negizgi zany retindegi konstitusiya úghymy Jana zamanda payda boldy. Naqtyraq aitsaq 1787 jyly janadan qúrylghan Amerika Qúrama Shtattary memleketinde qabyldanghan basty zang – әlemdegi alghashqy jazbasha zamanauy konstitusiya bolatyn.

Osy túrghydan alghanda Qazaq elining konstitusiyalyq damu tarihynda memlekettikting basty zany retindegi qabyldanghan normativtik-qúqyqtyq aktilerdi biz eki topqa jiktep qarastyramyz:

Birinishi – konstitusiyalyq manyzy bar qújattar;

Ekinshi – Qazaq eli tarihyndaghy konstitusiyalar men konstitusiya jobasy.

Aldymen konstitusiyalyq manyzy bar qújattargha toqtalatyn bolsaq, biz kelesi eki qújatty ataymyz:

– «Alash» partiyasy baghdarlamasynyng jobasy. 1917 jyl 21 qarashada «Qazaq» gazetinde jariyalandy. Alayda osy uaqytta Resey imperiyasy aumaghynda azamat soghysy jýruine baylanysty bekitilmedi. «Alash» partiyasynyng baghdarlamasy isi jýzinde konstitusiyagha tatityn tarihy manyzdy qújat bolatyn. Sebebi baghdarlamada memlekettik qalyby, avtonomiyalyq biylik, azamattardyng negizgi qúqyqtary, bilim-ghylym, din isteri tәrizdi manyzdy mәseleler anyqtalghan bolatyn.

– 1920 jyly qazan aiynda qabyldanghan «Qyrghyz (Qazaq) AKSR enbekshileri qúqyqtarynyng Deklarasiyas qújaty. Deklarasiya Qazan revalusiyasynyng kelesidey jetistikterin qorytyndylady:

- QazAKSR qúryluy konstitusiyalyq jolmen jariyalandy;

- Memletekttik biylik pen memleketti basqaru organdaryn bekitti;

- Enbekshiler qúqyqtary bekitildi.

Qazaq eli tarihyndaghy konstitusiyalar men konstitusiya jobasy mәselesine keletin bolsaq, biz búl qújattardy ýsh kezenge bólip kórsetemiz:

Birinshi kezeng – Resey imperiyasy qúramynda bolghan kezdegi;

Ekinshi kezeng – Kenestik sosialistik qúrylymnyng qúramynda bolghan kezdegi;

Ýshinshi kezeng –Tәuelsiz Qazaqstan kezenindegi.

Resey imperiyasy qúramynda bolghan birinshi kezendegi qújat – «Qazaq elining Ustavy» dep atalady. 1911 jyly Peterburg qalasynda Álihan Bókeyhannyng tapsyrmasymen Barlybek Syrttan jasady. Búl qújat joba týrinde boldy. Atalmysh qújattyng manyzdylyghy sonda, búl qújattan biz XX ghasyrdyng basynda alash ziyalylarynyng Qazaq memlekettigin qalpyna keltirip, óz aldyna derbes el qylu maqsatynyn bolghanyn kóremiz.

«Alash» partiyasynyng baghdarlamasy bolashaq Qazaq elin Resey federasiyasy qúramyndaghy avtonomiyalyq memleket retinde kórgen bolsa, bir qyzyghy búl qújat boyynsha Qazaq eli Resey memleketi qúramyndaghy dominion mәrtebesindegi el retinde, yaghny avtonomiyadan qaraghanda óte keng qúqyqtargha iye, derbestigi joghary, is jýzinde tәuelsiz memleketke jaqyn qúrylymdaghy el boluy tiyis edi.

Qazaq elining kenestik sosialistik jýie qúrylymynda bolghan kezeninde ýsh ret konstitusiya qabyldandy:

Birinshi - 1926 jylghy Qazaq AKSR konstitusiyasy;

Ekinshi - 1937 jylghy Qazaq KSR konstitusiyasy;

Ýshinshi - 1978 jylghy Qazaq KSR konstitusiyasy.

Árqaysysyna qysqasha toqtalatyn bolsaq:

Qazaq AKSR Konstitusiyasy 18 aqpan 1926 jyl qabyldandy. Atalmysh konstitusiya 1937 jylgha deyin qoldanyldy. Memlekettik basqaru nysanyn, memlekettik qúrylysty, sayasy rejimdi, memlekettik biylik organdarynyng qúrylymyn, atqarushy-ókim berushi organdaryn bekitti.

Qazaq KSR Konstitusiyasy 26 nauryz 1937 jyl qabyldandy. Qazaq AKSR qúqyqtyq mәrtebesi ózgertilip, Qazaqstan avtonomiyalyq elden KSRO-nyng tolyqqandy mýshesi – Respublikagha ainaluyna baylanysty jana konstitusiya qabyldandy.  1978 jylgha deyin qoldanysta boldy.

Qazaq KSR Konstitusiyasy 20 sәuir 1978 jyly qabyldandy. 1977 jyly KSRO-nyng jana konstitusiyasy qabyldanghan bolatyn. Osyghan oray QazKSR-ning jana konstitusiyasy qabyldandy. Memleketting basqaru nysany, biylik organdary, adam qúqyqtary men bostandyqtary qatar Qazaqstan KSRO qúramyndaghy teng qúqyly respublika retinde jariyalandy. Qoghamdyq ómirde kommunistik partiyanyng jetekshi róli taygha tanba basqanday qylyp aiqyndaldy.

Qazaq elining konstitusiyalyq damuynyng kelesi kezeni – Tәuelsiz Qazaqstan kezenin qúraydy, jәne de búl kezende – ýsh konstitusiya qabyldandy:

Birinshi Konstitusiya Joghary Kenespen 28 qantar 1993 jyly qabyldandy. Tәuelsiz Qazaqstan Respublikasynyng túnghysh Konstitusiyasy. Konstitusiya  kirispeden, 4 bólim, 21 tarau jәne 131 baptan túrady. Memleketting basqaru nysanyn – Parlamenttik-preziydenttik jýie retinde dәiektedi. Adam jәne azamat qúqyqtary men bostandyqtary bekitildi.

Ekinshi Konstitusiya jalpy halyqtyq referendumda 30 tamyz 1995 jyly qabyldandy. Kirispe, 9 bólim, 99 baptan túrady.  Memleketting basqaru formasy – Preziydenttike ózgertildi. Memleketting qúrylymy unitarly qúrylymy naqty kórsetildi. Biylikting tarmaqtary men fuknsiyalary, birin-biri tejeu jәne tolyqtyru mehaniyzimi naqty aiqyndalyp kórsetildi. Memlekettik basshysy retinde Preziydentke keng ókilettilikter berilip, memleketting eng joghary lauazymdy túlghasy retinde aiqyndaldy. Qazaqstan aumaghyndaghy ózge etnos ókilderining Parlamenttegi ókildigin qamtamasyz etu maqsatynda Qazaqstan halqy Assambleyasyna konstitusiyalyq mәrtebe berilip, Qazaqstan halqy Assambleyasy atynan Qazaqstan Respublikasy Parlamenti Mәjilisi qúramyna 9 deputattyng saylanuyna mýmkindik berildi. Atalmysh konstitusiyagha 1998, 2007, 2011, 2022 jyldary jýzden astam ózgerister men tolyqtyrular engizildi. Olargha qysqasha toqtalatyn bolsaq:

Konstitusiyagha 1998 jylghy engizilgen tolyqtyrular men ózgerister kelesilerdi qamtydy:

• Preziydent ókilettik merzimi 5 jyldan 7 jylgha úzartyldy;
• Parlamentting róli kýsheytildi;
• Sayasy jýiede reformalar jýrgizildi.

2007 jylghy engizilgen tolyqtyrular men ózgeristerge sәikes:

• Preziydent merzimi qaytadan 5 jylgha qysqartyldy;
• Parlamentting (әsirese Mәjilistin) róli aitarlyqtay artty;
• Partiyalyq tizim boyynsha saylau engizildi;
• Ýkimetting Parlament aldyndaghy jauapkershiligi kýsheydi;
• Qazaqstan halqy Assambleyasy arqyly 9 deputat saylau engizildi.

Konstitusiyagha 2011 jylghy engiziligen ózgerister men tolyqtyrulargha sәikes:

• Kezekten tys preziydent saylauyn ótkizu mýmkindigi engizildi;
• Preziydent ókilettigine qatysty keybir normalar naqtylandy.

2022 jylghy  Konstitusiyagha engizilgen ózgerister men tolyqtyrular kelesini qamtydy:

• Superpreziydenttik modeliden bas tartu bastaldy;
• Preziydentting partiyagha mýsheligine tyiym salyndy;
• Konstitusiyalyq Sot qúryldy;
• Adam qúqyqtaryn qorghau kýsheytildi;
• Ólim jazasyn joy turaly norma bekitildi;
• Parlamentting jәne jergilikti biylikting ókilettigi keneytildi.

Ýshinshi Konstitusiya 2026 jyldyng 15 nauryzda jalpyhalyqtyq referenduma Qazaqstan halqynyng basym kópshiligimen maqúldandy. Jana Konstitusiya 2026 jyldyng 01 shildesinde qoldanysqa engiziledi. Konstitusiya 11 bólim 95 baptan túrady.

Jana Konstitusiya normalaryna sәikes  Qazaqstan qoghamyda ýlken ózgerister kýtilude. Atap aitar bolsaq:

1. Qazaqstan qos palatalyq zang shygharu jýiesinen bir palataly zang shygharu jýiesine ótedi. Parlamentting atauy – Qúryltay bolyp ózgeredi. Qúryltay 145 deputattan praporsionaldy saylau jýiesining negizinde partiyalyq tizimmen jasaqtalady. Deputattardyng ókilettilik merzimi – 5 jyl. Bir palataly zang shygharu organy zandy shygharu prosessin jedeldetip, búrynghyday palatalar arasyndaghy qayshylyqtardyng oryn aluyna jol bermeydi dep kózdelude.

Sonymen qatar jana Konstitusiyada zang shygharudyng jana tetigi retinde tótenshe jaghdaylar (pandemiya, daghdarystar) oryn alghan jaghdayda Ýkimetke Qúryltaydy kýtpey zang kýshi bar aktiler qabyldau ókilettiligi de berildi.

Qazaqstan halqy Assambleyasy taratylyp, onyng orynyna qúqyqtyq sheshim shygharu biyligine ie emes, alayda býkil Qazaqstan halqy atynan kenesshi jәne ýilestirushi funksiyasy bar Qazaqstan Halqy Kenesi organ qúryldy.

Maqsaty:

• Halyqtyq kelispeushilikterdi sheshu, qoghamdyq dialogty úiymdastyru jәne memlekettik sayasatqa azamattyq baqylau jasau;
• Eldegi qúqyqtyq, sayasi, әleumettik mәseleler boyynsha úsynystar engizu.

Qúramy:

• Qúramyna Qúryltay deputattary, memlekettik organdar, sayasy partiyalar, azamattyq qogham ókilderi, belgili túlghalar kiredi;
• Preziydent pen Qúryltay tarapynan taghayyndalatyn mýsheler bar.

Qúqyqtary men ókilettikteri:

• Memlekettik organdargha úsynys jasau jәne qoghamdyq pikir bildiru;
• Konstitusiyalyq nemese zannamalyq aktilerge qatysty qorytyndy beru;
• Últtyq mýdde, túraqtylyq jәne sayasy kelisim mәselelerin qadaghalau;
• Zang shygharu bastamasyn kóteru (úsynys týrinde).

  4. Preziydent ókilettiligine qatysty ózgerister.

1995 jylghy Konstitusiya Preziydentke biylikting keng ókilettiligin berip, onyng memleket basshysy retinde sayasy rólin arttyrdy.

Kóptegen sarapshylar jana Konstitusiya Preziydent ókilettiligin búrynghydan da arttyrdy dep eseptegenimende Preziydent ókilettiligining artuy negizinen ýilestirushi, arbitr róline jaqyn.

Mәselen, jana Konstitusiya boyynsha Preziydent ókilettiligine qatysty kelesidey ózgeristerdi kóremiz:

• Ýkimetti qúruda Qúryltaydyng róli arttyrylghan;
• Kóptegen taghayyndaular Qúryltay kelisimimen jýzege asady;
• Preziydentting birjaqty sheshim qabyldau mýmkindigi azaytylghan;
• Impichment rәsimi jenildetilip, naqty bir organgha (Qúryltaygha) shoghyrlanghan.

Búl ózgeristerdi Preziydent ókilettiligining salystyrmaly týrde shektelui dep baghalaugha bolady dep esepteymiz.

Jana Konstitusiya boyynsha Preziydent ókilettiligin kýsheytetin normalar kelesi mәselelerdi qamtidy:

• Qúryltay kelisim bermese, Preziydentting ony tarata aluy;
• Konstitusiyalyq Sottyn, Ortalyq Saylau Komissiyasy, memlekettik organdardyng joghary lauazymdy túlghalaryn taghayyndaudaghy róli saqtalghan;
• Tótenshe jaghday, qorghanys, syrtqy sayasattaghy ókilettiligi tolyq saqtalghan.

Múny biz memleketti basqarudaghy Preziydentting strategiyalyq biyligin saqtauy dep baghalaymyz.

Viyse-Preziydent lauazymyn qayta janghyrtu. Búl lauazym negizinde 1993 jylghy Konstitusiyamen qarastyrylghan bolatyn. Alayda 1995 jylghy Konstitusiyada atalmysh lauazym qysqartyldy.

Biylik iyerarhiyasynda Preziydentten keyingi ekinshi túlgha 1995 jylghy Konstitusiyagha sәikes Parlamentting Senat Tóraghasyna bolsa, jana Konstitusiya normasyna sәikes Viyse-Preziydent  bolyp tabylady. Viyse-Preziydentti Qúryltaydyng kelisimimen Preziydent taghayyndaydy.

Viyse – Preziydent lauazymy sayasy túraqtylyqtyng kepili retinde qyzmet etedi. Preziydent halyqaralyq arenadaghy ókildik, Qúryltaymen júmys tәrizdi memlekettik manyzdy isterdi Viyse-Preziydentke jýktey otyryp atqarushy biylikting jedeldigin arttyrady. Viyse-Preziydent lauazymyn engizu qoghamdaghy jýrgizilip jatqan reformalar boyynsha atqarushy biylikting shúghyl sheshim qabyldau qabiletin arttyryp (әsirese daghdarys kezinde), sonymen birge Ýkimetting Qúryltay aldyndaghy sayasy jauapkershiligin kýsheytedi.

Yaghny Viyse-Preziydent — Preziydentting eng jaqyn sayasy seriktesi bolyp tabylady. Ol zang shygharushy (Qúryltay) jәne atqarushy (Ýkimet) biylik arasyndaghy negizgi baylanystyrushy túlgha bolady. Búl Preziydentting kýndelikti operativti júmystan bosap, strategiyalyq mәselelerge kóbirek uaqyt bóluine mýmkindik beredi. Sarapshylar Viyse-Preziydent lauazymynyng engizilui biylik tranziyti men túraqtylyghyn qamtamasyz etedi, sayasy daghdarystyng aldyn alady dep esepteydi. Yaghny Preziydent merziminen búryn ketse, ókilettik tikeley Viyse-Preziydentke ótedi (51 bap). Osylaysha Preziydent biyligining absoluttiligi tómendep, institusionaldyq baqylau kýsheyedi.

5. Azamattardyng qúqyqtary men mindetterine qatysty kelesidey janashyldyqtar engizildi:

- Derbes derekterdi qorghau: "Sifrlyq tehnologiyalardy qoldanudy qosa alghanda, derbes derekterdi zansyz jinaudan qorghau" qúqyghy konstitusiyalyq dengeyde bekitildi (21-bap).

- Saylanu qúqyghyna shekteu: Sybaylas jemqorlyq ýshin kinәli dep tanylghan adamdargha saylanu qúqyghyna ómir boyy tyiym salyndy (36-bap).

- Bilim beru: Oqu oryndaryndaghy tәrbie men bilimning zayyrly sipaty naqty kórsetildi (33-bap).

- Memleket pen din mәselesi: dinning memleketten bólek ekendigi jәne diny úiymdardyng qyzmeti últtyq qauipsizdik mýddesinde shektelui mýmkin ekendigi naqtylandy (7-bap).

Sonymen toqsan auyz sózding tobyqtay týiining aitar bolsaq elimizding konstitusiyalyq reformasynyng jemisi bolyp tabylatyn – jana Konstitusiya, әuelde búqara halyqqa týsindirip aitqanday – demokratiyalyq qoghamdy kórkeytu, memlekettik biylik instituttaryn nyghaytyp, zayyrly, qúqyqtyq, azamattyq qogham qúru maqsatyna júmys isteydi me, әlde respublikalyq basqarudyng preziydenttik formasyn saqtay otyryp, bir adamnyng qolyna tejeusiz biylikti shoghyrlandyratyn prinisiat jýiesin qalyptastyrady ma, múny aldaghy uaqyt kórsetedi. Jәne de búl ózgerister de Qazaq elining konstitusiyalyq damu tarihyndaghy manyzdy kezeng bolyp qalatyny anyq.

Saduaqasov Amankeldi Júmghaliyúly

Abai.kz