Qay halyqtyng da bolashaghy onyng ústanghan iydeologiyasyna tikeley baylanysty. IYdeologiya – búl jay ghana sayasy úran nemese uaqytsha baghyt demesekte, ol – últtyng dýniyetanymy, tarihy jadyn, ruhany qúndylyqtaryn jәne damu jolyn biriktiretin tútas jýie. Sondyqtan býgingi kýnderi «Qazaq iydeologiyasy qanday boluy kerek?» degen súraq – tek ziyaly qauymnyng ghana oi-pikiri demey, býkil qoghamnyng ortaq oilanatyn problemasyna ainalyp otyr.

Eng aldymen, qazaq iydeologiyasy últtyq bolmysty saqtaugha negizdelui tiyis. Ghasyrlar boyy qalyptasqan til, dәstýr, salt-sana, dýniyetanym – búlar últtyng genetikalyq kody ispetti. Eger osy qúndylyqtar әlsirese, halyqtyng ruhany tútastyghy da shayqalady. Sondyqtan qazaq iydeologiyasynyng ózegi – qazaq tili boluy kerek. Til – tek qarym-qatynas qúraly demey, ol – oilau jýiesi, mәdeniyet pen tarihtyng tasymaldaushysy. Qazaq tilining qoghamdaghy rólin arttyru – iydeologiyalyq sayasattyng negizigi baghyty – dep sanaymyz.

Sonymen qatar, qazaq iydeologiyasy dәstýr men janashyldyqtyng ýilesimin taba bilui qajet. Tek ótkenge qarap qalu – toqyraugha әkeledi, al ótkendi mýlde joqqa shygharu – tamyrdan ajyratady. Demek, bizge qajeti – osy ekeuining altyn ortasyn tabu. Mysaly, últtyq qúndylyqtardy saqtay otyryp, zamanauy tehnologiyalardy, bilim men ghylymdy damytu – iydeologiyanyng basty talaptarynyng biri. Búl túrghyda qazaq qoghamy jahandanu ýderisinen tys qala almaydy, biraq sol jahandanu ishinde ózin joghaltpauy tiyis.

Qazaq iydeologiyasynyng taghy bir manyzdy qyry – әdilettilik pen adaldyq qaghidalaryna negizdelui. Tariyhqa kóz jýgirtsek, qazaq qoghamynda biyler instituty әdildik pen parasattyng simvoly bolghan. Qazirgi zamanda da osy qúndylyqtar ózektiligin joghaltqan joq. Qoghamda әdiletsizdik oryn alsa, halyqtyng memleketke degen senimi әlsireydi. Al senimsiz qoghamda túraqty damu mýmkin emes. Sondyqtan әdilettilik – iydeologiyanyng negizgi tirekterining biri.

Búdan әri, qazaq iydeologiyasy enbekqorlyq pen bilimge qúrmetti nasihattauy qajet. Qazirgi zaman – bilim jәne bәsekening zamany. Álemdik arenada óz ornymyzdy alu ýshin bizge joghary bilimdi, kәsiby bilikti, enbekqor úrpaq kerek. Búl rette «onay jolmen tabysqa jetu» degen jalghan týsinikterden arylyp, adal enbek arqyly jetistikke jetu iydeyasyn dәripteu manyzdy.

Osy rette Japoniya tәjiriybesi airyqsha nazar audarugha túrarlyq. Japon halqy ekinshi dýniyejýzilik soghystan keyin tolyq kýireuge úshyraghan memleketten qysqa merzim ishinde әlemdegi eng damyghan elderding birine ainaldy. Búl jetistikting artynda olardyng últtyq iydeologiyasy túr. Japoniya óz dәstýrin saqtay otyryp, tehnologiya men ghylymdy qarqyndy damytty. Olar ýshin «úyat» úghymy, qoghamdyq jauapkershilik, tәrtip pen enbekqorlyq – iydeologiyanyng negizine ainalghan. Árbir azamat óz isine adal qarap, qogham aldyndaghy mindetin tereng sezinedi. Nәtiyjesinde, japon qoghamynda senim, tәrtip jәne sapa mәdeniyeti qalyptasty.

Japoniyanyng taghy bir ereksheligi – bilim men ýzdiksiz jetiluge degen úmtylys. Búl elde «ómir boyy oqu» qaghidasy qalyptasqan. Sonymen birge, japondar últtyq mәdeniyetin, tilin, dәstýrin eshqashan ekinshi oryngha ysyryp tastaghan joq. Kerisinshe, olar jahandanu jaghdayynda óz ereksheligin saqtay otyryp, әlemdik bәsekege qabiletti bola aldy. Búl – qazaq iydeologiyasy ýshin de manyzdy ýlgi. Yaghny biz de óz tamyrymyzdan ajyramay, biraq zamanauy әlemning talaptaryna say damuymyz qajet.

Sonymen birge, Malayziya tәjiriybesi de qazaq iydeologiyasy ýshin manyzdy ýlgi bola alady. Malayziya – kópetnosty, kópkonfessiyaly memleket. Soghan qaramastan, búl el últtyq birlik pen ekonomikalyq damudyng tiyimdi modelin qalyptastyra bildi. Malayziyanyng iydeologiyalyq negizderining biri – «últtyq kelisim» qaghidasy. Yaghny әrtýrli etnostar men mәdeniyetter óz ereksheligin saqtay otyryp, ortaq memlekettik mýdde jolynda birigedi.

Malayziyada memleket qúraushy últtyng róli aiqyn kórsetilgenimen, basqa etnostardyng qúqyqtary da teng dәrejede qorghalady. Búl tepe-tendik qoghamdaghy túraqtylyqty qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, búl elde bilim jýiesi men ekonomikalyq damu memlekettik iydeologiyanyng negizgi basymdyqtaryna ainalghan. Elding industriyalanuy, shetel investisiyalaryn tartu, innovasiyagha basymdyq kórsetu – osynyng barlyghy naqty iydeologiyalyq baghyttyng nәtiyjesi.

Malayziya tәjiriybesinen taghy bir manyzdy sabaq – pragmatizm. Yaghny iydeologiya tek ruhany úrandarmen shektelmey, naqty ekonomikalyq nәtiyjelerge baghyttaluy tiyis. Búl el últtyq qúndylyqtardy saqtay otyryp, naryqtyq ekonomika men jahandyq integrasiyany tiyimdi ýilestire bildi. Qazaq qoghamy ýshin de búl óte manyzdy: biz ruhaniyat pen ekonomikany ózara qarsy qoymay, kerisinshe, ózara tolyqtyratyn faktorlar retinde qarastyruymyz qajet.

Taghy bir manyzdy súraq – últtyq birlik. Qazaq iydeologiyasy qoghamdy biriktirushi kýshke ainaluy tiyis. Qazaqstan – kópetnosty memleket. Sondyqtan iydeologiya tek bir últtyng ghana emes, barlyq azamattardyng mýddesin eskeretindey boluy qajet. Alayda búl jerde qazaq halqynyng memleket qúraushy últ retindegi róli aiqyn kórinui tiyis. Últtyq birlik – aiyrmashylyqtardy joqqa shygharu emes, kerisinshe, olardy qúrmettey otyryp, ortaq maqsatqa júmylu.

Qazaq iydeologiyasynyng qúramdas bóligi retinde otansýigishtik sezimdi erekshe atap ótu qajet. Patriotizmdi – qúr úran dep oilamau kerek, naqty is-әreket arqyly kórinetin qasiyet. Elin sýiy – onyng damuyna ýles qosu, zandy qúrmetteu, qoghamdaghy jauapkershilikti sezinu. Jastardyng boyynda osy qasiyetterdi qalyptastyru – manyzdy mindet. Sebebi elding bolashaghy – jastardyng qolynda.

Sonymen birge, qazaq iydeologiyasy ashyqtyq pen syndarly oilaudy qoldauy tiyis. Qoghamda pikir aluandyghy boluy – damudyng belgisi. Ár týrli kózqarastardyng boluy – әlsizdik emes, kerisinshe, búl qoghamnyng jetiluining kórsetkishi. Sondyqtan iydeologiya negizgi bir dogmalargha túraqtalyp qalmauy kerek, ol uaqyt talabyna say ózgerip, janaryp otyruy tiyis.

Qazaq iydeologiyasynyng taghy bir joly – ekologiyalyq sana qalyptastyru. Tabighat – bizding ortaq ýiimiz. Qazaq halqy ejelden tabighatpen ýilesimdi ómir sýrgen. Býgingi kýnderi ekologiyalyq jaghday býkil әlemde ózekti bolyp otyr. Sondyqtan tabighatty qorghau, resurstardy útymdy paydalanu – iydeologiyanyng ajyramas negizi boluy kerek.

Qorytyndylay kele, qazaq iydeologiyasy – últtyq qúndylyqtargha negizdelgen, biraq zamanauy talaptargha jauap beretin, әdilettilik pen bilimge, enbek pen birlikke sýienetin keshendi jýie boluy tiyis. Ol halyqty biriktirip qana qoymay, әrbir azamatqa jol-baghdar kórsetetin ruhany baghdarsham qyzmetin atqaruy qajet. Eger biz osynday iydeologiyany qalyptastyra alsaq, onda elimizding bolashaghy myqty, al últymyzdyng ruhyn biyikten kórsete alamyz.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz