قاي حالىقتىڭ دا بولاشاعى ونىڭ ۇستانعان يدەولوگياسىنا تىكەلەي بايلانىستى. يدەولوگيا – بۇل جاي عانا ساياسي ۇران نەمەسە ۋاقىتشا باعىت دەمەسەكتە، ول – ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمى، تاريحي جادىن، رۋحاني قۇندىلىقتارىن جانە دامۋ جولىن بىرىكتىرەتىن تۇتاس جۇيە. سوندىقتان بۇگىنگى كۇندەرى «قازاق يدەولوگياسى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن سۇراق – تەك زيالى قاۋىمنىڭ عانا وي-پىكىرى دەمەي، بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق ويلاناتىن پروبلەماسىنا اينالىپ وتىر.

ەڭ الدىمەن، قازاق يدەولوگياسى ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋعا نەگىزدەلۋى ءتيىس. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءتىل، ءداستۇر، سالت-سانا، دۇنيەتانىم – بۇلار ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى ىسپەتتى. ەگەر وسى قۇندىلىقتار السىرەسە، حالىقتىڭ رۋحاني تۇتاستىعى دا شايقالادى. سوندىقتان قازاق يدەولوگياسىنىڭ وزەگى – قازاق ءتىلى بولۋى كەرەك. ءتىل – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى دەمەي، ول – ويلاۋ جۇيەسى، مادەنيەت پەن تاريحتىڭ تاسىمالداۋشىسى. قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى ءرولىن ارتتىرۋ – يدەولوگيالىق ساياساتتىڭ نەگىزىگى باعىتى – دەپ سانايمىز.

سونىمەن قاتار، قازاق يدەولوگياسى ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ ۇيلەسىمىن تابا ءبىلۋى قاجەت. تەك وتكەنگە قاراپ قالۋ – توقىراۋعا اكەلەدى، ال وتكەندى مۇلدە جوققا شىعارۋ – تامىردان اجىراتادى. دەمەك، بىزگە قاجەتى – وسى ەكەۋىنىڭ التىن ورتاسىن تابۋ. مىسالى، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى، ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ – يدەولوگيانىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. بۇل تۇرعىدا قازاق قوعامى جاھاندانۋ ۇدەرىسىنەن تىس قالا المايدى، بىراق سول جاھاندانۋ ىشىندە ءوزىن جوعالتپاۋى ءتيىس.

قازاق يدەولوگياسىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – ادىلەتتىلىك پەن ادالدىق قاعيدالارىنا نەگىزدەلۋى. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، قازاق قوعامىندا بيلەر ينستيتۋتى ادىلدىك پەن پاراساتتىڭ سيمۆولى بولعان. قازىرگى زاماندا دا وسى قۇندىلىقتار وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. قوعامدا ادىلەتسىزدىك ورىن السا، حالىقتىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمى السىرەيدى. ال سەنىمسىز قوعامدا تۇراقتى دامۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ادىلەتتىلىك – يدەولوگيانىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى.

بۇدان ءارى، قازاق يدەولوگياسى ەڭبەكقورلىق پەن بىلىمگە قۇرمەتتى ناسيحاتتاۋى قاجەت. قازىرگى زامان – ءبىلىم جانە باسەكەنىڭ زامانى. الەمدىك ارەنادا ءوز ورنىمىزدى الۋ ءۇشىن بىزگە جوعارى ءبىلىمدى، كاسىبي بىلىكتى، ەڭبەكقور ۇرپاق كەرەك. بۇل رەتتە «وڭاي جولمەن تابىسقا جەتۋ» دەگەن جالعان تۇسىنىكتەردەن ارىلىپ، ادال ەڭبەك ارقىلى جەتىستىككە جەتۋ يدەياسىن دارىپتەۋ ماڭىزدى.

وسى رەتتە جاپونيا تاجىريبەسى ايرىقشا نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. جاپون حالقى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن تولىق كۇيرەۋگە ۇشىراعان مەملەكەتتەن قىسقا مەرزىم ىشىندە الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل جەتىستىكتىڭ ارتىندا ولاردىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى تۇر. جاپونيا ءوز ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ، تەحنولوگيا مەن عىلىمدى قارقىندى دامىتتى. ولار ءۇشىن «ۇيات» ۇعىمى، قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك، ءتارتىپ پەن ەڭبەكقورلىق – يدەولوگيانىڭ نەگىزىنە اينالعان. ءاربىر ازامات ءوز ىسىنە ادال قاراپ، قوعام الدىنداعى مىندەتىن تەرەڭ سەزىنەدى. ناتيجەسىندە، جاپون قوعامىندا سەنىم، ءتارتىپ جانە ساپا مادەنيەتى قالىپتاستى.

جاپونيانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ءبىلىم مەن ۇزدىكسىز جەتىلۋگە دەگەن ۇمتىلىس. بۇل ەلدە «ءومىر بويى وقۋ» قاعيداسى قالىپتاسقان. سونىمەن بىرگە، جاپوندار ۇلتتىق مادەنيەتىن، ءتىلىن، ءداستۇرىن ەشقاشان ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ تاستاعان جوق. كەرىسىنشە، ولار جاھاندانۋ جاعدايىندا ءوز ەرەكشەلىگىن ساقتاي وتىرىپ، الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى بولا الدى. بۇل – قازاق يدەولوگياسى ءۇشىن دە ماڭىزدى ۇلگى. ياعني ءبىز دە ءوز تامىرىمىزدان اجىراماي، بىراق زاماناۋي الەمنىڭ تالاپتارىنا ساي دامۋىمىز قاجەت.

سونىمەن بىرگە، مالايزيا تاجىريبەسى دە قازاق يدەولوگياسى ءۇشىن ماڭىزدى ۇلگى بولا الادى. مالايزيا – كوپەتنوستى، كوپكونفەسسيالى مەملەكەت. سوعان قاراماستان، بۇل ەل ۇلتتىق بىرلىك پەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرا ءبىلدى. مالايزيانىڭ يدەولوگيالىق نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى – «ۇلتتىق كەلىسىم» قاعيداسى. ياعني ءارتۇرلى ەتنوستار مەن مادەنيەتتەر ءوز ەرەكشەلىگىن ساقتاي وتىرىپ، ورتاق مەملەكەتتىك مۇددە جولىندا بىرىگەدى.

مالايزيادا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءرولى ايقىن كورسەتىلگەنىمەن، باسقا ەتنوستاردىڭ قۇقىقتارى دا تەڭ دارەجەدە قورعالادى. بۇل تەپە-تەڭدىك قوعامداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار، بۇل ەلدە ءبىلىم جۇيەسى مەن ەكونوميكالىق دامۋ مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنا اينالعان. ەلدىڭ يندۋستريالانۋى، شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ، يننوۆاتسياعا باسىمدىق كورسەتۋ – وسىنىڭ بارلىعى ناقتى يدەولوگيالىق باعىتتىڭ ناتيجەسى.

مالايزيا تاجىريبەسىنەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ساباق – پراگماتيزم. ياعني يدەولوگيا تەك رۋحاني ۇراندارمەن شەكتەلمەي، ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجەلەرگە باعىتتالۋى ءتيىس. بۇل ەل ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ، نارىقتىق ەكونوميكا مەن جاھاندىق ينتەگراتسيانى ءتيىمدى ۇيلەستىرە ءبىلدى. قازاق قوعامى ءۇشىن دە بۇل وتە ماڭىزدى: ءبىز رۋحانيات پەن ەكونوميكانى ءوزارا قارسى قويماي، كەرىسىنشە، ءوزارا تولىقتىراتىن فاكتورلار رەتىندە قاراستىرۋىمىز قاجەت.

تاعى ءبىر ماڭىزدى سۇراق – ۇلتتىق بىرلىك. قازاق يدەولوگياسى قوعامدى بىرىكتىرۋشى كۇشكە اينالۋى ءتيىس. قازاقستان – كوپەتنوستى مەملەكەت. سوندىقتان يدەولوگيا تەك ءبىر ۇلتتىڭ عانا ەمەس، بارلىق ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىندەي بولۋى قاجەت. الايدا بۇل جەردە قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندەگى ءرولى ايقىن كورىنۋى ءتيىس. ۇلتتىق بىرلىك – ايىرماشىلىقتاردى جوققا شىعارۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ولاردى قۇرمەتتەي وتىرىپ، ورتاق ماقساتقا جۇمىلۋ.

قازاق يدەولوگياسىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە وتانسۇيگىشتىك سەزىمدى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. ءپاتريوتيزمدى – قۇر ۇران دەپ ويلاماۋ كەرەك، ناقتى ءىس-ارەكەت ارقىلى كورىنەتىن قاسيەت. ەلىن ءسۇيۋ – ونىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋ، زاڭدى قۇرمەتتەۋ، قوعامداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ. جاستاردىڭ بويىندا وسى قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋ – ماڭىزدى مىندەت. سەبەبى ەلدىڭ بولاشاعى – جاستاردىڭ قولىندا.

سونىمەن بىرگە، قازاق يدەولوگياسى اشىقتىق پەن سىندارلى ويلاۋدى قولداۋى ءتيىس. قوعامدا پىكىر الۋاندىعى بولۋى – دامۋدىڭ بەلگىسى. ءار ءتۇرلى كوزقاراستاردىڭ بولۋى – السىزدىك ەمەس، كەرىسىنشە، بۇل قوعامنىڭ جەتىلۋىنىڭ كورسەتكىشى. سوندىقتان يدەولوگيا نەگىزگى ءبىر دوگمالارعا تۇراقتالىپ قالماۋى كەرەك، ول ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرىپ، جاڭارىپ وتىرۋى ءتيىس.

قازاق يدەولوگياسىنىڭ تاعى ءبىر جولى – ەكولوگيالىق سانا قالىپتاستىرۋ. تابيعات – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز. قازاق حالقى ەجەلدەن تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرگەن. بۇگىنگى كۇندەرى ەكولوگيالىق جاعداي بۇكىل الەمدە وزەكتى بولىپ وتىر. سوندىقتان تابيعاتتى قورعاۋ، رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ – يدەولوگيانىڭ اجىراماس نەگىزى بولۋى كەرەك.

قورىتىندىلاي كەلە، قازاق يدەولوگياسى – ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن، بىراق زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن، ادىلەتتىلىك پەن بىلىمگە، ەڭبەك پەن بىرلىككە سۇيەنەتىن كەشەندى جۇيە بولۋى ءتيىس. ول حالىقتى بىرىكتىرىپ قانا قويماي، ءاربىر ازاماتقا جول-باعدار كورسەتەتىن رۋحاني باعدارشام قىزمەتىن اتقارۋى قاجەت. ەگەر ءبىز وسىنداي يدەولوگيانى قالىپتاستىرا الساق، وندا ەلىمىزدىڭ بولاشاعى مىقتى، ال ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن بيىكتەن كورسەتە الامىز.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz