Қай халықтың да болашағы оның ұстанған идеологиясына тікелей байланысты. Идеология – бұл жай ғана саяси ұран немесе уақытша бағыт демесекте, ол – ұлттың дүниетанымы, тарихи жадын, рухани құндылықтарын және даму жолын біріктіретін тұтас жүйе. Сондықтан бүгінгі күндері «Қазақ идеологиясы қандай болуы керек?» деген сұрақ – тек зиялы қауымның ғана ой-пікірі демей, бүкіл қоғамның ортақ ойланатын проблемасына айналып отыр.

Ең алдымен, қазақ идеологиясы ұлттық болмысты сақтауға негізделуі тиіс. Ғасырлар бойы қалыптасқан тіл, дәстүр, салт-сана, дүниетаным – бұлар ұлттың генетикалық коды іспетті. Егер осы құндылықтар әлсіресе, халықтың рухани тұтастығы да шайқалады. Сондықтан қазақ идеологиясының өзегі – қазақ тілі болуы керек. Тіл – тек қарым-қатынас құралы демей, ол – ойлау жүйесі, мәдениет пен тарихтың тасымалдаушысы. Қазақ тілінің қоғамдағы рөлін арттыру – идеологиялық саясаттың негізігі бағыты – деп санаймыз.

Сонымен қатар, қазақ идеологиясы дәстүр мен жаңашылдықтың үйлесімін таба білуі қажет. Тек өткенге қарап қалу – тоқырауға әкеледі, ал өткенді мүлде жоққа шығару – тамырдан ажыратады. Демек, бізге қажеті – осы екеуінің алтын ортасын табу. Мысалы, ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, заманауи технологияларды, білім мен ғылымды дамыту – идеологияның басты талаптарының бірі. Бұл тұрғыда қазақ қоғамы жаһандану үдерісінен тыс қала алмайды, бірақ сол жаһандану ішінде өзін жоғалтпауы тиіс.

Қазақ идеологиясының тағы бір маңызды қыры – әділеттілік пен адалдық қағидаларына негізделуі. Тарихқа көз жүгіртсек, қазақ қоғамында билер институты әділдік пен парасаттың символы болған. Қазіргі заманда да осы құндылықтар өзектілігін жоғалтқан жоқ. Қоғамда әділетсіздік орын алса, халықтың мемлекетке деген сенімі әлсірейді. Ал сенімсіз қоғамда тұрақты даму мүмкін емес. Сондықтан әділеттілік – идеологияның негізгі тіректерінің бірі.

Бұдан әрі, қазақ идеологиясы еңбекқорлық пен білімге құрметті насихаттауы қажет. Қазіргі заман – білім және бәсекенің заманы. Әлемдік аренада өз орнымызды алу үшін бізге жоғары білімді, кәсіби білікті, еңбекқор ұрпақ керек. Бұл ретте «оңай жолмен табысқа жету» деген жалған түсініктерден арылып, адал еңбек арқылы жетістікке жету идеясын дәріптеу маңызды.

Осы ретте Жапония тәжірибесі айрықша назар аударуға тұрарлық. Жапон халқы екінші дүниежүзілік соғыстан кейін толық күйреуге ұшыраған мемлекеттен қысқа мерзім ішінде әлемдегі ең дамыған елдердің біріне айналды. Бұл жетістіктің артында олардың ұлттық идеологиясы тұр. Жапония өз дәстүрін сақтай отырып, технология мен ғылымды қарқынды дамытты. Олар үшін «ұят» ұғымы, қоғамдық жауапкершілік, тәртіп пен еңбекқорлық – идеологияның негізіне айналған. Әрбір азамат өз ісіне адал қарап, қоғам алдындағы міндетін терең сезінеді. Нәтижесінде, жапон қоғамында сенім, тәртіп және сапа мәдениеті қалыптасты.

Жапонияның тағы бір ерекшелігі – білім мен үздіксіз жетілуге деген ұмтылыс. Бұл елде «өмір бойы оқу» қағидасы қалыптасқан. Сонымен бірге, жапондар ұлттық мәдениетін, тілін, дәстүрін ешқашан екінші орынға ысырып тастаған жоқ. Керісінше, олар жаһандану жағдайында өз ерекшелігін сақтай отырып, әлемдік бәсекеге қабілетті бола алды. Бұл – қазақ идеологиясы үшін де маңызды үлгі. Яғни біз де өз тамырымыздан ажырамай, бірақ заманауи әлемнің талаптарына сай дамуымыз қажет.

Сонымен бірге, Малайзия тәжірибесі де қазақ идеологиясы үшін маңызды үлгі бола алады. Малайзия – көпэтносты, көпконфессиялы мемлекет. Соған қарамастан, бұл ел ұлттық бірлік пен экономикалық дамудың тиімді моделін қалыптастыра білді. Малайзияның идеологиялық негіздерінің бірі – «ұлттық келісім» қағидасы. Яғни әртүрлі этностар мен мәдениеттер өз ерекшелігін сақтай отырып, ортақ мемлекеттік мүдде жолында бірігеді.

Малайзияда мемлекет құраушы ұлттың рөлі айқын көрсетілгенімен, басқа этностардың құқықтары да тең дәрежеде қорғалады. Бұл тепе-теңдік қоғамдағы тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бұл елде білім жүйесі мен экономикалық даму мемлекеттік идеологияның негізгі басымдықтарына айналған. Елдің индустриялануы, шетел инвестицияларын тарту, инновацияға басымдық көрсету – осының барлығы нақты идеологиялық бағыттың нәтижесі.

Малайзия тәжірибесінен тағы бір маңызды сабақ – прагматизм. Яғни идеология тек рухани ұрандармен шектелмей, нақты экономикалық нәтижелерге бағытталуы тиіс. Бұл ел ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, нарықтық экономика мен жаһандық интеграцияны тиімді үйлестіре білді. Қазақ қоғамы үшін де бұл өте маңызды: біз руханият пен экономиканы өзара қарсы қоймай, керісінше, өзара толықтыратын факторлар ретінде қарастыруымыз қажет.

Тағы бір маңызды сұрақ – ұлттық бірлік. Қазақ идеологиясы қоғамды біріктіруші күшке айналуы тиіс. Қазақстан – көпэтносты мемлекет. Сондықтан идеология тек бір ұлттың ғана емес, барлық азаматтардың мүддесін ескеретіндей болуы қажет. Алайда бұл жерде қазақ халқының мемлекет құраушы ұлт ретіндегі рөлі айқын көрінуі тиіс. Ұлттық бірлік – айырмашылықтарды жоққа шығару емес, керісінше, оларды құрметтей отырып, ортақ мақсатқа жұмылу.

Қазақ идеологиясының құрамдас бөлігі ретінде отансүйгіштік сезімді ерекше атап өту қажет. Патриотизмді – құр ұран деп ойламау керек, нақты іс-әрекет арқылы көрінетін қасиет. Елін сүю – оның дамуына үлес қосу, заңды құрметтеу, қоғамдағы жауапкершілікті сезіну. Жастардың бойында осы қасиеттерді қалыптастыру – маңызды міндет. Себебі елдің болашағы – жастардың қолында.

Сонымен бірге, қазақ идеологиясы ашықтық пен сындарлы ойлауды қолдауы тиіс. Қоғамда пікір алуандығы болуы – дамудың белгісі. Әр түрлі көзқарастардың болуы – әлсіздік емес, керісінше, бұл қоғамның жетілуінің көрсеткіші. Сондықтан идеология негізгі бір догмаларға тұрақталып қалмауы керек, ол уақыт талабына сай өзгеріп, жаңарып отыруы тиіс.

Қазақ идеологиясының тағы бір жолы – экологиялық сана қалыптастыру. Табиғат – біздің ортақ үйіміз. Қазақ халқы ежелден табиғатпен үйлесімді өмір сүрген. Бүгінгі күндері экологиялық жағдай бүкіл әлемде өзекті болып отыр. Сондықтан табиғатты қорғау, ресурстарды ұтымды пайдалану – идеологияның ажырамас негізі болуы керек.

Қорытындылай келе, қазақ идеологиясы – ұлттық құндылықтарға негізделген, бірақ заманауи талаптарға жауап беретін, әділеттілік пен білімге, еңбек пен бірлікке сүйенетін кешенді жүйе болуы тиіс. Ол халықты біріктіріп қана қоймай, әрбір азаматқа жол-бағдар көрсететін рухани бағдаршам қызметін атқаруы қажет. Егер біз осындай идеологияны қалыптастыра алсақ, онда еліміздің болашағы мықты, ал ұлтымыздың рухын биіктен көрсете аламыз.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz