Sәrsenbi, 29 Sәuir 2026
Alasapyran 261 0 pikir 29 Sәuir, 2026 saghat 13:47

Qazaqstannyng Iranmen baylanysyn qalay baghalaghan dúrys?

Suret: JY arqyly jasaldy.

Aqpan aiynyng sonyna qaray AQSh, Izraili, Iran ýshtigining arasynda jana soghys oshaghy payda boldy...

Osynday almaghayyp kezende, jaghdaydyng kýn sayyn emes, sәt sayyn ózgerip otyratyny – soghys tabighatyna tәn jaghday. Sondyqtan, biz býgin taghy da elimizdegi eng myqty irantanushy, sayasy sarapshy Quanyshbek Qaridy taghy da oy bólisuge shaqyrdyq:

Birinshi súhbat: Quanyshbek Qari: Iran uaqytsha bitimdi tiyimsiz dep sanaydy

Ekinshi súhbat: AQSh Irandy iyliktirem deydi, Iran iyilmeude...

Ábdirashit Bәkirúly: Iran men AQSh arasyndaghy kelissóz túiyqqa tirelgen siyaqty. Sebebi nede boluy mýmkin?

Quanyshbek Qari: Pәkistanda bastalghan Iran men AQSh arasyndaghy kelissózding jalghaspau sebebi taraptardyng ortaq mәmilege kele almauy bolar. AQSh jaghy Irandy yadrolyq baghdarlamadan qayyryp alghysy keledi. Tramptyng Iran qolyndaghy 60 payyzgha bayytylghan 450 kg urandy da elden shygharyp alghysy bar. Iran oghan kónbey otyr. Áytpese, Pәkistanda AQSh viyse-preziydenti Djey Dy Vens pen Iran mәjilisi tóraghasy Múhammed Baqer Qalibofftyng arasynda bolghan kelissózding alghashqy kezeni 11 sәuirde tәp-tәuir bastalghan edi. Sol qarsanda Iran da Ormuz búghazyn ashqan, alayda AQSh artynsha búghazdy syrtynan búghattap tastady.

Iran aldygha qaray bir qadam jasaghanda, AQSh artqa qaray eki qadam jasaghanday әser qaldyrdy.

Islamabad kelissózining alghashqy kezeni 21 saghatqa sozylghan. Alayda kórinetindey nәtiyjege qol jetkizgen joq. Tek taraptar mәmileni jalghastyrugha ghana uaghdalasqan. Alayda qazir kórip otyrghanymyzday kelissóz kelisken uaqytynda jalghaspay qaldy. Osy aralyqta AQSh bitim merzimin taghy da úzartty. Biletinderding aituynsha, búl – Tramptyng Iran jaghyna kelissóz turaly bir toqtamgha keluge uaqyt bergen týri. Óitkeni kelissózding alghashqy kezeninen keyin Irannyng 80 adamdyq kelissóz komandasy elge qaytyp barghanda syn astynda qaldy. Kelissózshiler Pәkistangha attanghannan bastap, Tegeranda «olar AQSh-qa beriluge ketti» dep kelemejdegender boldy.

Múnday syn-syqaq radikaldar tarapynan aitylyp otyr. Mәjilis tóraghasy da olardyng kózin kelissózding dúrystyghyna jetkize almaghan siyaqty. Ol da kele salyp, kelissózdi qorghay otyryp qarsylastaryn «ekstremist» atap emosiyagha berildi. Izinshe Izraili BAQ-y Qalibofftyng mәjilis tóraghalyghynan ketkeni, tiyisinshe kelissóz komandasyna basshylyq ete almaytynyn habarlady.

Iranda 28 aqpannan bergi bolghan oqighalardyng aldyn-ala Izraili BAQ-ynan habarlanuy ýirenshikti jaygha ainalyp ketken jәne sonynan sol habarlar rastalyp jatatyn. Búl joly olay bolmady, Qaliboff әzirge ornynda otyr. Biraq kelissóz komandasynan shettetilgen tәrizdi. Múnyng bәri – Islamabadta bastalghan AQSh-Iran kelissózining nege túiyqqa tirelgenin anyqtap beretin qayshylyqty oqighalar.

Ábdirashit Bәkirúly: Endigi әreketting betalysy qalay?

Quanyshbek Qari: Búl kýnderi Tramptyng jedel jiyn ótkizetini habarlanghan. Sol otyrysta kelissózden әskery әreketke deyingi úsynystar qaralady degen. 22 sәuirde Iran kelissózden bas tartqannan keyin Tramp sozghan bitimning naqty uaqyty aitylmady. Búl degeniniz – kez-kelgen uaqytta soghys qimyldary qayta bastaluy mýmkin degendi bildiredi. Songhy kýnderi AQSh-tyng Tayau Shyghystaghy bazalaryndaghy qozghalystyng jiyileui de sony anghartady.

Iran búl joly AQSh-qa ýsh kezennen túratyn kelissóz ótkizudi úsynyp otyr. Birinshi kezende Tegeran Iran men Livangha qarsy soghys әreketin toqtatu sharttaryn aqyldasudy jón kórip otyr. Ekinshi kezende Ormuz búghazynyng mәselesin talqylasaq deydi. Ýshinshi kezende urannyng mәselesin sheshsek deydi.

Osy aralyqta Iran syrtqy ister ministri bir kýnning ishinde 2 ret Pәkistangha, arasynda Omangha saparlap, sonynda 27 sәuirde Reseyge baryp, Putinmen kezdesti. Reseydegi jabyq kezdesuden song Iran syrtqy ister ministri Abbas Araqchy әldebir «iydeyalar» talqylanghanyn aitty. «IYdeya» dep aksent bergenine qaraghanda sóz Iran uranyn Reseyge shygharu turaly bolghan siyaqty. Detalidary alda belgili bola jatar.

Aldyn-ala mәlimetke qaraghanda, preziydent Tramp Irannyng kelissózge degen yqylasyn qúp kórgenimen, ondaghy úsynystardy únata qoymaghan syndy. Degenmen Iran ókilining Resey sapary kelissózding qayta jalghasuyna sebep bolatyn týri bar.

Ábdirashit Bәkirúly: Tegerannyng Mәskeumen qatynasy Resey kórshilerining de nazaryn audaryp otyrghany haq. Sonyng biri – Qazaqstan. Qazaqstannyng Iranmen baylanysyn songhy oqighalar sipatynda qalay baghalaghan dúrys bolar edi?

Quanyshbek Qari: Resmy Astananyng songhy Iran soghysyndaghy ústanymy ózge Ortalyq Aziya elderi baghytynan alabóten basqasha kórinis tapty. Joq degende sonday әser berdi.

Qazaqstan 28 aqpannan beri Irandy kem degende 2 ret aiyptap, Tegerannyng AQSh-tyng Parsy shyghanaghyndaghy bazalary ornalasqan elderge shabuylyn aiyptady. Iran ayatollasy qaza tapqanda, onyng atyn da atamay dúrystap kónil de aitpady. Arasynda Qazaqstan preziydenti Irandaghy qosbiylikti de týirep ótti. Qazaqstannyng Qantar oqighasyna deyin osynday ekiúday keshkenin de moyyndap qoydy.

Jәne Qazaqstan basshylary Irangha kórshi elder ókilderimen údayy baylanys ústap, olardyng elshilerin qabyldap, arab elderin qoldaghanyn kórsetti. Astananyng AQSh jaghymen de jii baylanysyp otyrghany bayqaldy. Múnyng bәri eki aradaghy songhy jaghdaydyng ótken jeltoqsan aiynda ghana Qazaqstangha saparlap kelip ketken Iran preziydenti Mәsud Pezeshkiannyng saparynda aitylghan jaqsy sózdermen qabyspaytynyn kórsetti.

Alayda songhy kýnderi Qazaqstannyng Irandaghy ókilderi jergilikti biylikpen qayta baylanysqa shyqqany habarlandy. Yaghni, Qazaqstan әuelgi ekpinmen AQSh-tyng esebi boyynsha Iran biyligi ózgeredi degen ústanymgha boy aldyrghan siyaqty. Alayda 60 әskerbasy men bas qolbasshy-ayatollada airylsa da, rejimning shanyraghy shayqalsa da Irandaghy jýiening býgin-erteng ydyramaytyny Qazaqstan basshylaryn da oilandyrsa kerek. AQSh-tyng búl soghysqa tiyanaqty strategiyasyz kiyligui de esep-qisaptyng oidaghyday shyqpaghanyn kórsetedi.

Quanyshbek, sizge alghys, kóp nәrse endi týsinikti boldy.       

Abai.kz

0 pikir