Qytaydaghy qazaqtar arasynda «Qazaq - Qyrghyz úiymshasy» degen jogharydan tómenge qaray jýieli júmys atqaratyn úiym bolghany tarihtan mәlim. Ol qazaqtardyng oqu - aghartu, mәdeniyet, sayasy týrli jaqtaryna eleuli ýles qosqan úiym. Ol úiymda qazaqtyng tarihta qalatyn úly túlghalary qyzmet atqarghan. Myna suret sol úiymnyng eng joghary dәrejeli ólkelik shtabynan qalghan tarihy suret.

1937 jyly týsirilgen búl suretting iyesi Ámit Abayúly Qasymov. Ol kisi búl suretti qaryndasy Rashida Qasymovagha estelik retinde bergen. Búl suretting shyghu tegi Abay Qasymovtan ba, әlde Qasym әpendeden qalghan ba, ol jaghy belgisiz. Maghan onyng kóshirme núsqasyn Rashida apaydyng joldasy, Qytay qazaq folikloryn әdeby ainalymgha shygharugha bir kisilik ýles qosqan zertteushi Qaliolla Núrtazaúly 2012 jyly Ýrimjige amandasa barghanymda qolyma ústatqan edi.

Týpnúsqa suretting artqy jaghynda ondaghy bir bólim kisilerding aty-jóni jazylghan bolatyn. Al Qaliolla agha keyin Mәjit Ábuzargha jolyghyp, ondaghy taghy basqa adamdardyng esimin bilgen eken. Sol boyynsha ol kisi surettegi adamdardyng aty-jónin aityp ta bergen. Al suretting baspa betine túnghysh ret kóterilui 2015 jyly Qorghas audandyq sayasy kenes kensesi jaghynan shygharylghan «Qorghas tarihy materialdary» 10-tomyna kirgizilgen, biraq ondaghy tarihy adamdar egjey-tegjeyli tanystyrylmaghan, tek bir bólim kisilerding aty-jóni ghana atalghan edi. Sondyqtan búl joly osy tarihy surettegi el aghalaryn, tarihy kisilerdi tanystyra ketudi jón kórip otyrmyn. Búl tarihy túlghalar óz kezinde Shynjang tarih sahnasynda bir mezet boy kórsetken qazaqtyng mandaygha basar úldary bolatyn. Bәlkim, olardyng jarqyn beynesin kórsetken birden-bir tarihy estelik osy bolyp qaluy da mýmkin. 1937 jyly Abay Qasymov, Ábeu Qúdishúly ekeui Barkólden qaytyp Ýrimjige kelgen kezinde Ýrimjidegi ólkelik qazaq-qyrghyz ýishmasynda suretke týsken. Búndaghy suretke birge týsken kisiler ólkelik qazaq-qyrghyz ýishmasyndaghy qyzmetkerler men Ýrimjide túryp jatqan qazaq ziyaly qauymynyng ókilderi edi. Qaliolla Núrtazaúlynyng tanystyruy boyynsha, shamamyzdyng jetisinshe búl kisilerding ómirbayanynan az da bolsa mәlimet beruge tyrystyq, dese de barlyghyn dәlme-dәl tolyq tanyp ketu mýmkin emestigin bylayghy oqyrman qauym da dúrys týsiner dep oilaymyn.

Suret: avtordyng jeke múraghatynan alyndy

Aldynghy qatarda otyrghandar (soldan ongha qaray): týregep túrghan әskery forma kiygen Qanapiya (Sanjylyq Qyzay jigiti, tolyq aty-jóni Qanapiya Kýbipayúly boluy mýmkin, Ábeu Qúdyshúlynyng qorghaushysy bolghan), otyrghan Ábeu Qúdyshúly, Abay Qasymov, aldynda kishkene bala ústap otyrghan kisi Seytqazy múghalim, shylapa kiyip otyrghan Qasym әpәndi, ong jaqta tymaq kiyip týregep túrghan Saniyaz tóre túqymy, Sanjylyq Sattarhan tóre (Ábeu Qúdyshpen qúda), Qanapiya men Ábeuding ortasynda jalanbas týregep túrghan Qorghas Lastaydaghy Aba ruynyng oqymysty úldarynyng biri Sýleymen, Sýleymenning artynda tymaq kiyip túrghan qoiy qasty Qorghas Lastay Kerey ruynan Qalqabek, Sýleymen men Qalqabekting aralyghynda túrghan shapkeli Qúsayyn Siyabaev (1945 jyly Qúljada qúrylghan Býkil Shyghys Týrkistan Tónkerisshil Jastar Úiymy Ortalyq Komiytetining orynbasar tóraghasy bolghan), al artqy eng songhy qatardyng soldan ongha qaray birinshisi Domay degen altaylyq jәdik jigiti (Janymqan qajynyng ýlken balasy Dәlelqannyng baldyzy, Lanjudaghy saqshy mektebinde oqyghan, 52-jyldary atylghan eken), ekinshisi shylapaly múrtty jigit Sabyraly (Nylqylyq sheru jigiti, 1935 jyly Saypiyden Azezben birge Tashkentte oqyghan), ýshinshisi ?, tórtinshisi jazushy Búqara Tyshqanbay, al artqy qatar onnan ekinshi adam Sәlis Ámireúly, Qasym әpәndi men Seytqazynyng artynda túrghan shapkeli Baybazar, Baybazardyng artynda túrghan shylapaly Qapar Shanya, Qasym әpәndi men Baybazardyng arasynda túrghan taqiyaly alasa boyly kisi Áseyin múghalim, Abay men Ábeuding artynda túrghan shapkelining artynda basy ghana kórinip túrghan taqiyaly jas jigit tarihshy Nyghmet Mynjany (sol kezde 15 jasta eken), Nyghmetting aldynda Abaydyng artynda túrghan jalanbas boyshandau denelirek Mәjit Ábýzarov.

Ábeu Martybaev Qúdyshúly 1901 jyly Kýnes audanynyng Almaly auylynda dýniyege kelgen. Auylda eskishe sabaq alghan. Odan keyin Kýnesting Aqqolqa degen jerinde ashylghan Satybaldynyng kiyiz ýili mektebinde 4 jyl oqidy. 1916 jyly Kýredegi monghol-qazaq mektebinde, artynan Ýrimjide oquyn jalghastyrady.1927 jyly oquyn tauysqan song Yang Zynsin mekemesinde qyzmet atqara bastaydy. Qúrmanaly Jýnisqanúly aghamyz ózining «Ardager Ábeu» atty maqalasynda bylay deydi: «1933 jyly qazaq-qyrghyz úiymyn qúruda Ábeu erekshe belsendilik kórsetip, kózge týsedi. Osy tústa Jin Shuryn ýkimeti Ábeuge ólkelik qogham qauipsizdigin qorghau basqarmasynyng orynbasar bastyghy, ólkelik qazaq-qyrghyz úiymynyng bastyghy, ólkelik mәdeniyet mengermesining bastyghy, ólkelik qazyna mengermesining orynbasar bastyghy, ólkelik oqu-aghartu mengermesining orynbasar bastyghy qatarly bes mindet jýktep, bes orynnan enbekaqy beredi. Osy tústa Ábeu qazyna salasynda múghalim bolyp sabaq ta ótedi. Ábeuding basty enbegi – qazaq saharasyndaghy kóshpeli túrmysty ózgertip, qazaq halqyn otyryqtandyrugha den qoyghandyghy, qazaq balalaryn oqytugha bar kýsh-quatyn, zeyin-zerdesin júmsaghandyghy edi. Sonyng nәtiyjesinde Ilede Qarajon, Kókqamyr kurstary ashylyp, auyl mektepterine múghalim tәrbiyelep beru júmysy barynsha jandana týsedi» («Ile tarihy materialdary», 9-san, 544-bet).Ábeuding tughan inisi Medesin bylay deydi: «– Meni aghamyz Ábeu oqytu ýshin Ýrimjige alyp bardy. Múqashtyng qyzy Qamarmen bir klasta oqydym. Ol menen sәl ýlkendeu edi. Bizding ýige (Ábeuding ýiin aityp otyr) Shәkәrim Qúdayberdiúlynyng úly Ziyat, Seytjan degen kisiler ýnemi kelip-ketip túratyn. Sheshemiz Jamila Arghyn qyzy bolghandyqtan ba, kim bilsin, әiteuir Ábeumen qarym-qatynasy óte jii edi».Ábeu ólkelik qazaq-qyrghyz úiymynyng bastyghy bolysymen, 1936 jyldan bastap ólkede túnghysh ret qazaq tilinde gazet shygha bastaydy. Ábeu osy gazetke úiymdastyrushy әri jetekshi bolady. Qazaq tilinde oqulyq qúrastyru, ony bekitu, taratu isterine jauapty bolady. Ólkede qazaq-qyrghyz úiymynyng qúryluy az últtardyng oqu-aghartuy men mәdeniyetinin, densaulyq saqtau, otyryqtandyru siyaqty san salaly qyzmetting qarqyndap damuyna mol mýmkindik jaratady. Ýsh aimaq, Ýrimji kóleminde bastauysh, ortalau mektepterding jalpylasuyna myqty negiz qalaydy.1937 jyly Qashqarda Mәjit kóterilisi bastalady. Býkil Shynjannyng jer-jerinde kóterilis dýmpui bilinedi. Osydan sekem alghan Shyng Shysay 1938 jyly býkil Shynjandaghy az últ basshylaryn qúryltaygha shaqyrady. «Barkólden Siyazbay bastaghan 18 qazaq qashypty, olar Japoniyanyng tynshysy eken. Múnday tynyshsyz jaghdayda el qolyndaghy qarudy jinap alu qajet!» – degen búiryq shygharyp, qúryltaydyng artyn qaru tapsyrtugha ózgertedi. Osy retki qúryltaydyng sonynda Ábeudi bóliminen ústatyp alyp, 3 ay myrza qamaqqa alyp, mәsele tapsyrtady. Qúryltaygha kelgen az últ basshylaryn da týgeldey myrza qamaqqa alyp, mәsele tapsyrtady. Olardyng bir qauymyn qolda ústap túryp, eki jyl ishinde shetinen qyrghyndap otyrady. Eng sonynda Ábeudi qaytadan qolgha alyp, 20 metrlik terendiktegi zyndangha tastatyp óltiredi» (Qúrmanaly Jýnisqanúly, «Ardager Ábeu»).Ábeu Shynjang ólkelik saqshy mengermesining general-mayor shendi orynbasary bolghan.

Abay Qasymov 1896 jyly Qorghas Lastayda tughan. Auylda eskishe sauat ashqannan keyin Qúljadaghy Baytulla medresesinde birtalay jyl bilim alady. Artynan Almaty asyp oqyp, odan Qúljadaghy saqshy basqarmasyna qyzmetke ornalasady. 1920 jyly Mәskeude Shyghys enbekshilerine arnalghan uniyversiytetke týsip oqidy. Ol sol uniyversiytette Qytay Kompartiyasy kósemderining biri Lu ShaoSiymen sabaqtas bolghan eken. Abay uniyversiytetti tamamdaghannan keyin partiya úiymynyng úigharymymen bir mezet Almaty qalasynda kenestik kompartiyanyng úiymdastyru qyzmetin isteydi.1930 jyly Abay Qasymov Monghol ýkimetining súrauymen, Kominternning joldamasymen Monghol Halyq Respublikasyna baryp, partiya úyashyghyn qúryp, ondaghy sosialistik qayta qúru júmystaryna belsene atsalysady. Keyin 1935 jyly Shynjandaghy Shyng Shysaydyng ótinishimen, taghy da Kenes kompartiyasynyng úigharymymen Shynjangha kómekke kelgen maman retinde Shynjang tarih sahnasynda bir mezet boy kórsetken. Artynan qaytadan shaqyrtylyp, 1938 jyly Álihan Bókeyhan, Túrar Rysqúlov, Sәdik Núrpeyisov qatarly azamattarmen birge Mәskeude «halyq jauy» delinip atylghan. Abaymen Syrtqy Mongholiyada bir mezet birge qyzmet istegen Shәrip Ótepov ózining «Jalyndaghan jastyghym – komsomolym» atty enbeginde Abaydyng enbegi turaly aitady. Odan basqa Abaydyng sayasy júmystary, jýieden partiya úiymyn qúruy, basqaruy, qoghamdyq úiymdardy qúruy (kәsipshiler odaghy, jastar úiymy, әielder kenesi), әielder tendigi jayyndaghy, sauatsyzdyqqa qarsy kýresi turaly keng kólemde toqtalghan tarihshy-ghalym aghamyz Saduúly Qabidash ózining «Shyraqtan shuaqqa» atty kitabynda da egjey-tegjeyli bayandaydy.1935 jyly Kenes kompartiyasynyng úigharymymen Shynjangha kómekke kelgen maman retinde barghanymen, shyn mәninde ol odan da búryn búl jerdegi qoghamdyq qozghalystar men qúbylystargha atsalysa kirisken edi. Onyng naqty mysaly – Qojaniyaz bastaghan diqan-sharualar kóterilisine kómektesui. Odan keyin Qúmyl aimaghynyng uәlii bolyp qyzmet atqarady. Búl júmystary turaly Shynjang ólke basshylary Búrhan Shahidi, Saypiyden Azez siyaqty kisilerding shygharmalarynda aitylady.Abay Qasymov 1938 jyly 24 shildede ústalyp, 1939 jyly 10 nauryzda Mәskeude atyldy. Sýiegi (sýiek kýli) Mәskeudegi sayasy qughyn-sýrgin qúrbandary kómilgen Don ziratyndaghy ortaq qorymda jatyr. Atylghannan keyin aragha 20 jyl salyp, 1959 jyly qaytadan aqtalghan. Aqtau qaghazyn Jarkenttegi úly Ámit saqtap, keyin Rashida Qasymovagha bergen. Qazir Rashida Qasymovanyng joldasy Qaliolla Núrtazaúlynyng jeke múraghattyq qorynda saqtauly.

Seytqazy Núrtaev Qazaqstannyng Aqmola oblysy, Kókshetau uezinde 1880 jyldardyng ishinde tughan. Sýiegi – arghyn ishindegi atyghay. Altaygha úsynys boyynsha 1900 jyly kelgen. Bir materialdarda onyng Ufadaghy «Ghaliya» medresesin bitirgeni, Orynborda gimnaziyada oqyghany aitylady. Alash azamattary tútqyndala bastaghanda Shәkәrim qajynyng auylynda bolghan, Shynghystaudaghy Qúnanbay auyldaryna baryp, birneshe jyl múghalimdik istegen. «Seytqazy múghalim» ataluy sol tústan bastalghan. Odan Zaysan arqyly Qytaygha ótip, Ýrimjidegi ólkelik ýkimetting aghartu isining bastyghy bolghan. Seytqazy – Stambúlda oqyghan ghúlama adam, týrik, arab, parsy tilderin jetik bilgen.Seytqazy «Abaqiya» medresesine mengerushi jәne múghalim bolyp istegen. Altayda túnghysh ret jana oqu jýiesin jolgha qoyghan aghartushy. «Abaqiya» medresesinde 1927–1928 jyldardan bastap tóte oqu, atap aitqanda Ahmet Baytúrsynúly emlesimen oqytu jolgha qoyylghan. Osy isti jýrgizushi Seytqazy múghalim bolghan. Oqulyqtardy Qazandaghy aghayyndy Karimovtar baspasynan aldyrghan. «Seytqazy múghalim» Ýrimjige kelip, ólkelik qazaq-qyrghyz úiymynyng bastyghy bolghannan keyin bir mezgil qamauda jatady. Týrmeden shyqqan song Altaygha baryp, Ýsh aimaq tónkerisine qatysady. 1945 jyly aurudan qaytys bolady («Qazaq oqu-aghartu tarihynan qysqasha derekter», Qabimolla Manjibaev, 330-bet).Abay Qúnanbaydyng nemere inisi Shәkәrimning úly Ziyat 1932 jyly Ýrimjige osy Seytqazy Núrtayúlynyng ýiine keledi әri sol jyly Seytqazynyng qyzy Mýniyaramen ýilenip, qyzmetke túrady.

Qasym Ápendi (Qashyrbay Tileuberdiúly Qasym) 1899 jyly Barkólde dýniyege kelgen. Ákesinen jastay qalghan Qasymdy anasy alghashynda diny mektepke beredi. Keyin Altayda ashylghan auyldyq mektepte, odan Kenes Odaghynda joghary mektepterde oqyghan. Qasym Ápendi Qúmyl diqandar tónkerisi qarsanynda Kenes Odaghyndaghy oquyn bitirip, Syrtqy Mongholiyada qyzmet istegen. 1932 jyldyng basynda Shynjangha kelip, «Qaynar» degen atpen halyq arasynda ýgit qyzmetin jýrgizip, júrtshylyqty kýreske ýndeydi. Aytulargha qaraghanda, bir mezgil Qojaniyaz qajynyng janynda kenesshi bolghan. Sol tústa Qasym Ápendi Qojaniyaz qajynyng Kenes Odaghy jәne Syrtqy Mongholiyamen bolghan kelisimderine kenesshi bolady. 1932 jyly kýzde Qasym Ápendi ontýstik Shynjangha soghys ashqan Qúmyl jәne Túrpan bólimderimen birge Úsaqtal degen jerge kelgende, Ma Junyyng әskerlerining tútqiyl shabuylyna úshyrap, ókpesine oq tiyip jaralanady. Qasym Ápendi Qashqarda da qyzmette bolady. 1939 jyly Shyng Shysay ony Ýrimjige shaqyryp, baqylaugha alady. 1942 jyly baqylaudan bosatyp, ólkelik qazaq-qyrghyz úiymynyng úiymdastyru bólimine jauapty etip belgileydi.Alayda 1943 jyly kóktemde Shyng Shysay Qasym Ápendini qayta qolgha alady. Týrmede әrtýrli auyr jaghdaylar men qysymdardyng әserinen búrynghy oq tiygen ókpe derti qayta qozyp, asqynady. Bir jylgha jetpegen týrme azabynan keyin bosaydy. Sodan bastap ýiinde em alyp, demalady. 1947 jyly 25 shildede Ilege ketedi. Ilege barghan song Ýsh aimaq basshylarynyng qoldauymen ýkimet qyzmetine aralasady. Alayda jasynyng úlghangy men auruynyng asqynuy onyng ómirin saqtap qalugha mýmkindik bermeydi. 1948 jyly 5 qyrkýiekte tanghy saghat beste qaytys bolady. Qasym Ápendi Ilede, jýieden Qorghasta Ashamayly kerky Shajary zangynyng ýiinde qaytys bolghan. Ruy – uaq. Ol Abaymen óte jaqsy aralasqan, Mongholiyada da, keyin Qojaniyaz qajynyng janynda da birge qyzmette bolghan. Ekeui tuystay jaqyn bolghandyqtan, Qorghastaghy kerey-uaq arasynda songhy ómirin ótkizgen. «Qasym Ápendi Qashqarda qyzmette jýrgen kezinde Qashqardyng bas uәlii qyzyn әieldikke bergen. Odan bir qyz tughan. Sol qyz keyingi kezderde Ýrimji qalalyq Shimogu audandyq halyq qúryltayynyng bas jorasy bolghan», – deydi Qaliolla Núrtazaúly.

Áseyin Jaqsylyqúly 1903 jyly qyrkýiek aiynda Kýnes audany Telqara qystaghynda dýniyege kelgen. 1915 jyly mektepte oqyp, auylda oqytushylyqpen shúghyldanghan. 1935 jyly tamyz aiynda Shynjang ólkelik oqu-aghartu mengermesi jaghynan Tashkent qalasyndaghy Orta Aziya memlekettik uniyversiytetine oqugha baryp, 1938 jyly elge oralyp, Ýrimji pedagogikalyq mektebinde oqytushylyq istegen. Sonymen birge ólkelik qazaq-qyrghyz mәdeniyetin ilgeriletu úiymynyng tekseru bóliminde qosymsha júmys atqarghan. 1940–1943 jyldary Qúlja qalasyndaghy «Últtar gimnaziyasynda» oqytushy, Ile qazaq-qyrghyz mәdeniyetin ilgeriletu úiymynyng tekseru bólimining jauaptysy bolyp júmys istegen. 1943–1945 jyldary Kýnes audanynda mektepter qúru júmysymen shúghyldanghan. 1945 jyly qyrkýiekten qarashagha deyin Kýnes «Taldytoran mektebinin» 5-kezekti mengerushisi bolghan. 1945 jyldyng sonynan 1946 jylgha deyin Kýnes audandyq saqshy mekemesinde bólim dәrejeli kadr bolyp istegen. Osydan keyin «Ile bilim júrtyna» auysyp kelip, oqytushy bolghan. 1957–1958 jyldary Ile pedagogikalyq mektebining mengerushisi qyzmetin atqarghan.1958 jyly Beykýnә «últshyl», «onshyl» degen aiyp taghylyp, qyzmetinen toqtatylyp, keyin zorlyqpen demalysqa shygharylghan. 1979 jyly aqtalyp, abyroy-ataghy qalpyna keltirilip, Ile qazaq avtonomiyaly oblystyq sayasiy-mәslihat kenesining túraqty jorasy bolyp mindet ótegen. Shynjang oqu-aghartu isining órkendeuine jýrek qanyn sarqa júmsaghan tarlan pedagog 1994 jyly 10 qarashada nauqastan qaytys boldy («Ilening tarihy shejiresi», Jaqyp Jýnisúly, 185-bet). 9 jasynda әke-sheshesinen birdey aiyrylyp jetim qalghan, taghdyr tauqymetin erte tartqan Áseyin qazaq halqynyng aghartu isine zor ýles qosqan úlaghatty ústaz, enbegin el tanyghan qogham qayratkerine ainaldy. Ol oblystyng alghashqy halyq qúryltayynyng uәkili, halyq ýkimetining mýshesi, oblystyq til-jazu komiytetining mýshesi siyaqty qoghamdyq qyzmetter atqarghan. Qart ústazdyng qalamynan tughan birneshe ocherk pen «Ómir elesteri» atty kitaby oqyrmandardyng jaqsy baghasyn alghan. Qadirmendi qart 92 jasynda Qúlja qalasynda ómirden ótedy.

Sәlis Ámireúly Búl kisi turaly Qabimolla Manjibaev bylay deydi: «1930 jyldary Qazaqstannan ótip kelgen adam, ruy – nayman ishindegi qyrjy. Ýrimjidegi monghol-qazaq mektebinde oquyn tauysqan, sol mektepting ózinde múghalim bolghan. Odan men de sabaq alghanmyn. Sәlis qytay tilin jaqsy biletin, bir betkey, isik-jeligi joq, baysaldy, qazaqshyl, qarapayym jan edi. Ol keyin ólkelik qazaq-qyrghyz úiymyna bastyq bolghan, Ýsh aimaq jaqtaghylardyng kórsetuimen ólkelik birlesken ýkimette bas hatshynyng orynbasary bolyp mindet ótegen. Onyng Shyng Shysay túsynda ne istegeni maghan beymәlim. Keyin Gomindangha mýshe bolghan. 1949 jyly qarasha aiynda Qarashar arqyly Chiynhaygha ótken. 1950 jyly qantar aiynda Qúmyldan qashyp barghan Qojaniyaz jaghynan atylyp óltirilip, bala-shaghasy qyrghynshylyqqa, mal-mýlki talaugha týsken. Aman qalghan jalghyz úly – Ábdisattardy Shizandaghy Qytay Halyq azattyq armiyasynyng Mushiynjúng degen generaly baghyp-ósirip, oqytyp, óz familiyasy men balanyng búrynghy atyn yqshamdap qúrau negizinde “Musatar” dep at qoyghan» («Ile tarihy materialdary», 14-kitap, Qabimolla Manjibaev, «Mening keshirmelerim»).Shyndyghynda, Sәlisti Qojaniyaz emes, 1950 jyly ózimen birge qashqan Jolbarys atyp óltirgen. Búl turaly Ápetay Múqarapúlynyng «Kiyeli kósh» kitabynda egjey-tegjeyli aitylady.Osy qandy qyrghyn jóninde Hasen Oraltay «Jas Týrkistan» jurnalynyng 1998 jylghy ýshinshi sanyndaghy «Taqlamakan shólinde» atty esteliginde de jazady. Al Musatar Sәlisúlynyng bastan keshken qily taghdyry turaly jazushy Orazbek Ábdilúly «Bozdaghan bota» povesin jazghan.

Mәjit Ábuzarúly Shala qazaq, bayyrghy Ýrimji túrghyny. Qazaq, ózbek, tatar tilderin qanyq biletin, arabsha, týrikshe maghlúmati bar, Shynjandaghy qazaq biliktilerimen qon aralasqan adam.

Ol Shyng Shysay dәuirinde Ýrimjidegi qazaq-qyrghyz mәdeniyet-aghartu úiymynda qyzmet istep jýrgen kezinde qolgha alynyp, týrmeden 1943 jyly shyqqan. Týrmede otyrghan kezinde әigili aqyn Aqyt qajymen bir kamerada bes ay shamasynda birge bolghan. 1946 jyldan azattyqqa deyingi aralyqta ólkelik qazyna mengermesinde bólim bastyghy, baspa zauytynyng bastyghy qyzmetterin atqarghan. «Ile» gazetining redaktory, Qúlja gimnaziyasynyng múghalimi bolghan. Ol kisi shaghatay jazuyn jaqsy bilgen. 1980 jyldary «Shalghyn» (qazirgi «Múra») jurnalynyng kezekti sandarynda shaghatay tilinde jazylghan Qúrbanghaly Halidting «Tauarih hamsa» («Bes tariyh») atty kitabynyng qazaq tarihyna qatysty taraulary Mәjit Ábuzarúlynyng audarmasymen jariyalanghan. Azattyqtan keyin taghy da qolgha alynyp, jaza merzimin ólkelik qazyna-sauda mektebinde qyzmet istey jýrip ótkergen. 1994 jyly qaytys boldy.

Baybazar Ýstemirúly 1916 jyly Qazaqstannyng Taldyqorghan oblysy, Kóktal jerinde dýniyege kelgen. 1923–1932 jyldary Kóktal qalashyghynda on jyldyq orys-qazaq mektebin bitirgen. 1932 jyly Ile aimaghy Qorghas audanynyng Kegen auylyna qonystanghan. 1932–1936 jyldary Qorghas Shipanzyda oqytushy bolghan. 1937–1940 jyldary Qúljadaghy qazaq-qyrghyz úiymynyng mәdeniy-kórkemóner júmystaryna qatysyp, Tanjaryq Joldyúlyna jәrdemshi bolghan. Baybazar myrza asqaq әnshi, dombyrashy, garmonshy bolghan. 1940–1942 jyldary Ile Últtar gimnaziyasynda eki jyl bilim alghan. Ýsh aimaq tónkerisi kezinde eki jyl Últtyq armiyasynda qyzmet istegen. 1944–1952 jyldary Ile Últtar gimnaziyasynda, yaghny aty ózgertilgen Ahmetjan Qasimy atyndaghy bilim júrtynda oqytushy bolyp, myndaghan oqushy tәrbiyelegen úlaghatty, abyroyly ústaz bolghan. 1952–1963 jyldary ólkelik Últtar institutynda (qazirgi Shynjang uniyversiyteti) oqytushylyq qyzmet atqarghan. 1963 jyly qate týrde «onshyl», «últshyl», «shetke baylanghan» degen aiyptarmen tómenge týsirilip, Nylqy audanynda jәne Qúlja qalalyq Bayanday auylynda enbekke jegilgen. Osynday shetke qaghylu, auyr enbek, ýzdiksiz kýres jaghdayynda densaulyghy nasharlap, 1973 jyly dýniyeden ótken. 1978 jyly Shynjang uniyversiyteti №55 qújat shygharyp, asa bilimdi, maytalman oqytushy Baybazar myrzanyng ataq-abyroyyn qalpyna keltirgen («Ana mektep – altyn úya», Ile halyq baspasy, 2005 j., 98-b.).Baybazar Ýstemirúly Ile aimaghyndaghy alghashqy Qúlja teatrynyng opera, drama sahnasyn qalyptastyrushylardyng biri bolghan. Al belgili jazushy Janat Ahmadiyevting «Dýrbelen» romanynda Baybazardyng tónkeris kezinde gazet shygharghany turaly sóz bolady.

Búqara Tyshqanbay 1920 jyly dýniyege kelgen. Ol Shynjang ólkelik ýkimetinde mәdeniyet jәne әdebiyet salalarynda jauapty qyzmetter atqarghan, ólkelik mәdeniyet mengermesi bastyghynyng orynbasary bolghan. Shynjang Jazushylar odaghyn qúru isine atsalysyp, onyng hatshylarynyng biri bolyp saylanghan. Enbekteri úighyr, qytay tilderine audarylyp, Ýrimji men Beyjinde jaryq kórgen jinaqtar men oqulyqtargha engizilgen.«Qúljada» jәne «Halyq kýshi» piesalary ólkelik sahnada qoyylghan. 1959 jyly Qazaqstangha qonys audarghan. 1964 jyly «Azamat» atty povesi jaryq kórdi. «Kelin» piesasyn jәne «Lau» povesin, sonday-aq jazushy J.Júmahanovpen birlesip jazghan «Mahabbat pen mansap» piesasyn dýniyege әkeldi. Búl shygharma Semeydegi Abay atyndaghy oblystyq drama teatrynda qoyylghan. Úighyr jazushylary Z. Samady men M.Zúlpyharovtyng enbekterin qazaq tiline audarghan. Tanjaryq Joldyúlynyng shygharmalaryn «Arman-tau» degen atpen jinaq etip bastyrdy. Ózining «Jyr-besik» atty ólender jinaghyn shygharghan. Ol – aqyn Tanjaryqtyng kýieu balasy, Tanjaryqtyng Sara atty qyzyn alghan. «Qasen–Jamila» kinosynyng ssenariy avtory әri orynbasar rejisseri bolghan. Búl kino 1955 jyly halyqqa keng kólemde taratylghan. Filimde oryndalatyn «Qoyshy әninin» mәtinin Búqara Tyshqanbay, muzykasyn Mәlik Shipanúly jazyp, Dәnesh Raqyshúly oryndaghan (Múrat Qasenúlynyng «Qasen–Jamila» kinosy 60 jasta» atty maqalasynan).Búqara Tyshqanbayúly qoghamdyq júmystargha da belsene aralasqan qogham qayratkeri sanalady. Mysaly, 1948 jyldan bastap shygha bastaghan alghashqy qazaq jurnaly «Odaqtyn» redaksiyalyq alqasynyng mýshesi bolyp, jurnaldyng jaryq kóruine atsalysqan. Búl jurnal sayasi, ekonomikalyq, qoghamdyq jәne әdeby jurnal bolghan, alghashqy sany 1948 jyly qazanda shyqqan. 1954 jyly qarasha aiynda qúrylghan Ile Qazaq avtonomiyaly oblysynyng ýkimet jorasy (kenes mýshesi) bolyp saylanghan.

Nyghmet Mynjaniy Tarihshy ghalym, 1922 jyly Shynjannyng Toly audanyndaghy Maylytauda dýniyege kelgen. Shәueshek qalasynda bastauysh jәne orta mektepti bitirgen. 1939 jyly Shynjang ólkelik saqshy mektebine týsip oqyghan. 1941 jyly ólkelik saqshy mengermesinde audarmashy bolghan. Bes jyl qyzmet etken song qyzmet qajettiligimen ólkelik qazyna mengermesine auysyp, mengerushi hatshysynyng orynbasary qyzmetin atqarghan. 1949 jyly Shynjang ólkelik ýkimeti bas hatshysynyng orynbasary bolyp taghayyndalghan. 1942–1949 jyldary Shynjang qazaq-qyrghyz mәdeny qoghamynyng atqarushy mýshesi әri bólim bastyghy bolghan. Osy úiymnyng atynan qazaq mektepterine arnalghan әdebiyet oqulyghyn qúrastyrghan, sonday-aq qazaq tilindegi «Sәule» jurnalynyng bas redaktory qyzmetin atqarghan.1949 jyly Shynjandy beybit jolmen azat etu qozghalysyna qatysqan. Jana ýkimet qúrylghan song memlekettik qyzmetting týrli salalaryna belsene aralasyp, últ isterine jauapty bolyp, jana qoghamnyng túraqtylyghy men qayta qúru júmystaryna eleuli ýles qosqan. 1951 jyly qyzmet babymen Si-ani qalasyna baryp, Batys–Soltýstik últ isteri komiytetining mýshesi әri Shynjang qyzmeti basqarmasynyng bastyghy bolghan. 1953 jyly Beyjinge auysyp, Ortalyq Últtar baspasyn úiymdastyrugha qatysyp, Últtar baspasynyng qazaq redaksiya-audarma bólimining mengerushisi qyzmetin atqarghan. Qytaydaghy qazaq baspasózining qalyptasuy men damuyna zor ýles qosqan. 1975–1978 jyldary Ile halyq baspasynda, 1978–1981 jyldary ShUAR Til-jazu komiytetinde qyzmet etken. 1981 jyly Shynjang qoghamdyq ghylymdar akademiyasyna auysyp, Til zertteu instituty diyrektorynyng orynbasary bolghan. Osy kezende til bilimi men qazaq mәdeniyetin zertteu isining damuyna airyqsha enbek sinirgen. 1951–1952 jyldary Qytay qazaqtary arasynda túnghysh ret «Qarlyghash» atty óleng romanyn jazghan. 1993 jyly 22 mausym kýni Qazaqstan Respublikasynyng Almaty qalasynda ghylymy saparda jýrgen kezinde nauqastan 71 jasynda qaytys bolghan (Qytayshadan audarghan: Tekesbay Qydyrhanúly).

Qapar Shaniya (Qapar Maqsútúly) 1903 jyly Qorghas audany Lastay auylynda dýniyege kelip, 1974 jyly qaytys bolghan. Jastayynan eskishe oqyghan, 1924 jyly, 21 jasynda, Sýiding audany Lastaydaghy kerey-uaqqa shaniya (mansap aty) bolyp saylanghan. Qapar Shaniya 1937 jyly III Internasionaldyng ókili, Sovet Kommunistik partiyasynyng mýshesi, Komintern ókili Abay Qasymovtyng әieli Tashankeni Ýrimjiden alyp ketip, jasyryn týrde «Júldyz» jerimen asyryp, Ýseyinbaydyng basqarushysy bolyp isteytin inisi Áuelqannyng ýiinde bir mezet tynyqtyryp, odan Qorghas shekarasy arqyly Qazaqstangha ótkizip jibergen eken.

Qalqabek Sýmbeúly 1904 jyly Qorghas Lastayda dýniyege kelgen. El auzyndaghy ýlkenderden jetken әngime jelisine qaraghanda, Qalqabek kezinde Qúmyl uәlii Abay Qasymovtyng qorghaushysy bolghan. Abaymen nemereles tuys bolyp keledi. Qalqabek Sýmbeúly 1968 jyly 64 jasynda Shihuda nauqastan qaytys bolyp, sol jerde jerlengen.

Ermek Shayahmet

Abai.kz