Syrt­ta biylghy qystyng alghashqy qary tolassyz jauyp túr…Tap-taza, týbit­tey jenil qar. Ájeptәuir keshigip jaughan song adamdar qardy saghynyp qalghan ba, әnsheyinde abyr-sabyr bolyp jatatyn qalanyng yrghaghy bәsendep, arly-berli yzghyp ótip jatatyn kólikterding de qozghalysy tyiylghan.

Ortalyq alanda ersili-qarsyly ótken birdi-ekili kólik bolmasa, adamdardyng barlyghy ýlken-kishi demey qalada Jana jyl qarsanynda ornatylghan shyrshanyng ainalasynda jýr… Ayaz ata men Aqshaqar bolyp kiyingender erekshe qúrmetke bólengen, jan-jaqtan qaumalap kelip qoltyqtap, olarmen suretke týsemin deushilerding qarasy qalyn. Qonyr kýzden beri aspannan qar týgili bir tamshy janbyr tambaghan. Qara suyq, arly-berli zuylday aghylghan kólikterding týtini, qúrghaq, biraq ishten ýdey soqqan jel qala túrghyndarynyng berekesin alyp qoyyp edi.

Kense terezesinen syrtqa jiti nazar salyp túrghan Marat Áliyev jiyrma minut­tan keyin ýkimet­tegi jiyngha ketedi. Keyde qym-quyt, qarbalas tirlikting arasynan mezet tauyp, syrtqa bir qarap almasa, bas-ayaghy joq bitpeytin tirshilik ózining diyirmenine salyp qoyyp, bidaydy janshyghanday janshy bermek. Tapsyrma bastan asady, qaysysyn bitirip, qaysysyn bitirmegenin ózi de týsine almay keledi. Birinshisin bitirsen, ekinshisi shyghady, onan keyin ýshinshisi… Atqaminerlerding kórgen kýni – osy. Janyn salyp, qyl shaynap istese de, jaqtyrghannan jaqtyrmaytyndar kóp. Jana jyl óte sala demalysqa Europany betke alyp tayyp túrsam ba dep te oilap jýr. Endi bir-eki kýnnen keyin Jana jyl. Osy oidyng jeteginde qiyal әlemining terenine sýngip ketken be, telefonnyng shyryldaghanyn estimey qalypty. Qonyrau shalghan hatshy qyz eken.

– Marat Aliyevich, sizge bir qyz kelip túr, qabyldauynyzdy ótinedi, – dedi hatshy qyz.

– Qyz? – dep búl súrauly ýn qat­ty.

– IYә… Tyghyz bir júmysym bar deydi, – dedi hatshy qyz ynghaysyzdana.

– Men qazir… jinalysqa baramyn ghoy… – Ýstelding ýstinde túrghan qaghazdaryn sómkesine salyp jatyp: – Jinalysqa barady demeysing be, – dedi.

– Ayt­tym, aghay. Tyghyz sharua deydi…

– Tyghyz bolghanda, júmys boyynsha ma әlde jeke mәsele me?..

– Jeke mәsele…

– Jeke mәsele bolsa, beysenbi kýni týsten keyin kelsin. – Ol tútqany qoya bereyin degende, hatshy qyzy qysqa ghana aityp ýlgerdi.

– Erteng Oshqa úshatyn edim, – deydi. – Sizding auylynyzdan eken, – dedi hatshy qyz. Hatshy qyzdyng short kesip, qysqa jauap berip, qyzdy jolgha salyp qoya bermegenine osy sóz sebep bolghanday sezildi oghan.

– Mening auylymnan?..

– Qarasudan…

Ol qabyrghadaghy saghatqa qarady. Taghy on jeti minut bar eken. Az da bolsa uaqyt bar. Qysqa ghana qabyldap, ary qaray jinalysqa ketpek boldy.

– Kirsin… uaqyty óte tyghyz dep qoy, – dedi ol.

– Jaqsy. – Hatshy qyz tútqany qoydy.

Ol esikke antaryla qarap túr. Qyz esikti aqyryn ashyp, kabiynetke kirip kele jatyp:

– Sәlemetsiz be, agha! – dedi.

– Sәlemetsiz… kiriniz… men asyghyspyn… Jinalysqa baruym kerek, – dep ol oryndyqty núsqady.

Qyz aqyryn kelip, tize býkti. Mynaday at shaptyrym kabiynetke birinshi kirip otyrghandyqtan, ainalasyna úrlana qarap aldy. Qolyndaghy sómkesinen birdeneni alyp shyghyp, qysyla sóz bastady.

– Keshirersiz, agha… aiyp etpenizshi… uaqytynyzdyng tar ekenin bilemin… – dedi qyz. Ózi óte ajarly, appaq, kózderi moyylday qap-qara. – Alang bolmanyz…toqeterin ghana aitayyn…

– Ayt, qyzym… – qyzdy qaytadan ynghaysyzdandyrghysy kelmegendikten, jinalysqa asyghyp túrghandyghyn bildirgen joq. Qyz sәlden song ýn qat­ty.

– Men Alshanyng qyzymyn… – dedi.

– Alshanyn? – Ol kim degendey, qyzdyng jýzine súrauly keyipte qarady.

– Sizding klastasynyz… Alshanyng qyzymyn… – dedi tartynshaqtap.
Ol búl sózdi estigende mezgil dýrmegine ilesip ketip, bayaghyda jadynan óshe bastaghan estelikterding elesimen qayta qauyshqanday boldy. Arada qansha jyl ótipti. Ol ýshin klastas degen sóz de, óte eski zamannyng sózindey úmytylyp bara jatyr eken. Mektepti bitirgenine qyryq jylday uaqyt bolyp qalypty.

– Mmm… – degen ol til qatpastan, qabyrghadaghy saghatqa qarady.

– Agha, apamnyng amanaty bar edi, – dedi qyz. Qyzdyng «apamnyn» degen sózin estigende, ol bayaghy ótip ketken balalyq shaghyna qayta oralghanday sezindi. Kóz aldynan barlyghy qayta jónkilip ót­ti. Endi esine aldy… Alshany… Klastasy Alshany… Qyzy tura Alshanyng ózi, óni qúiyp qoyghanday úqsas eken. Búl jas qyzdyng bet әlpeti Alshanyng elesin kóz aldyna qayta qaytaryp әkelip bergendey boldy. Alsha da osy qyz sekildi әdemi, aqsha jýzdi, kózderi moyylday móldiregen qap-qara emes pe edi. Ol ózining úmyt qalghan balalyghy ýshin sәl úyalyp túrdy. Uaqyt­ty qarasanshy, kýni keshe ghana emes pe edi, alayda barlyghy esten shyghyp, úmytylyp bara jatyr eken… Ol ishtey tebirenip ket­ti. Qyz sómkesinen qaghaz papkany alyp shyqty.

– Mynany… sizge aparyp ber degen… Bayaghyda beruim kerek edi… bir-eki ret kelgenimde meni kirgizbey qoydy… Apamnyng múny bergenine eki ay boldy, keshiktirip әkelgenimdi aiyp kórmeniz, oqudan qolym tiymey… – dedi qyz kibirtiktep.

– Raqmet, qyzym. Ózing apannan aumay qalghan ekensin. Jas kezinde apang da dәl sendey edi… súlu… – dedi ol. – Aytpaqshy, Alshalar qalay? – Nege ekenin kópshe týrde súrady. – Áken, tughan-tuysqandaryn, barlyghy jaqsy ma? – dedi.

– Jaqsy, – dedi qyz. Qyzdyng «jaqsy» degen sózi senimsiz shyqty. Qyzdy ózinen úyalyp túr dep boljap qoydy.

– Qyzym, – ol asygha qabyrghadaghy saghatqa qarady. – On eki minut­tay uaqyt qalypty, jinalystan keshiguge de bolmaydy. Onyng ýstine, ekinshi mәsele boyynsha ózi sóileydi. – Men asyghyp túr edim. Apannyng amanatyna raqmet. Menen sәlem aityp qoy. Agha Alsha degen esiminizdi estigende quanyp ket­ti de. Maqúl ma? – dedi de ornynan túrdy. – Aytpaqshy, telefonyndy mening hatshy qyzyma, Shaharkýlge berip qoy, iyә, – dedi.

Qyz ketpekke ynghaylanyp ornynan túrdy.

– Atyng kim senin, qyzym? – dedi ol, esikti ashyp, qyzgha jol berip jatyp.

Qyz shyghyp bara jatyp, nәzik ýn qat­ty:

– Aysholpan…

– Atyng keremet әdemi…ózine jarasyp túr eken, – dedi de, qyzgha jalt etip bir qarap qoydy. Qyzdyng jýzinen bayaghy bala shaqtaghy klastasy Alshany kórgendey boldy. Bozbala kezindegidey qyzaraqtap, sәl ynghaysyzdanyp qaldy. Ishinen: «Anasy men qyzy osylay da úqsaydy eken-au» – dep qoydy. Sosyn: «Men saghan qonyrau shalamyn», – dep qyzdyng qolyn qysa qoshtasty.
Ol syrtqa shyqqanda, biylghy qystyng alghashqy qary tolassyz jauyp, mamyqtay ýlbirep jerge qonyp jat­ty. Aynala appaq ton kiygendey, ghajayyp…

* * *

Jiyn kesh bit­ti. Ol es-týsin bilmey sharshady. Jiynnan shyqqanynda qala kósheleri kólikpen tyghyndalyp qalypty. Eshkim qardy dәl búlay jauady dep kýtpegen. Qala shetindegi ýiine eki saghat­tyng shamasynda әreng jet­ti. Kele sala divangha jata ketkisi keldi. Qat­ty sharshauly. Ýide әieli ekeui ghana. Balalarynyng barlyghy bastaryn qúrap, óz aldaryna ýy bolyp ketken. Ózderi de, nemereler de alysta. Áyeli dayyndap qoyghan keshki asqa mýldem tәbeti tartpady. Óz bólmesine kirip qisaya ketkeni sol edi, telefon shyryldady. Múnyng shekesi tyrysty. Dәl osynday kez­de shyrylday qalady. Úiqysy shayday ashyldy, osynday jaman әdeti bar. Endi mýlde úiyqtay almaydy. Telefondy alyp, tútqasyn qúlaghyna taqap edi, ýzik-ýzik gudok qana keldi qúlaghyna. Qonyrau shalghannyng kim ekenin de bilmeydi. Beytanys nómir. Telefon shyryly shekesin tyrystyrsa da, ózi әlgi nómirge qayyra qonyrau shaldy. Telefondy alyp: «Allo» – dep ýn qatayyn dep jatqanda, arghy jaqtan:

– Bratan, ya po oshibke… kosyak menen, keshirip qoy! – degen qatqyl dauys shyqty. Beyuaqta shatasyp qonyraulatqan jas jigit­ting dauysy onan sayyn jynyn qozdyrdy. Telefondy birjola óshirip tastady. Taghy qisayyp kórip edi, kózi ilinbedi. Úiyqtay almay úzaq jat­ty. Áyeli jýrgen jaqtan ýn shyqpay qaldy. Ol da jatyp qalghan bolu kerek. Erteng ertemen uniyversiytet­tegi sabaghyna asyghady… Jaryqshamdy jaghyp alyp, mandayyn uqalap biraz otyrdy da ózin aldarqatu ýshin Kutzeening «Oseni v Peterburge» degen kitabyn paraqtap kórdi.

Paraq betindegi әripter jypyrlap, kózine dúrys ilinbey qoydy ma, әlde kitap oqugha ózin qinaghysy kelmedi me, paraqtap-paraqtap, kitapty qayta ornyna qoydy. Týn ortasynan auyp barady. Úiqysy mýldem qashyp ket­ti…Týngi terezening aldyna keldi. Qar әli japalaqtap jauyp túr. Búl qar tanerteng kelgen qyzdy esine saldy. Ol joghaltyp alghan bir nәrsesin qayta tauyp alghanday quanyp ket­ti. Qyz mýldem esinen shyghyp ketipti. Oghan qonyrau shalamyn dep aityp qoydy emes pe?! Qyz shynynda da anasy Alshagha aumay tartqan eken. Ekeuining jastyghy eki mezgilge tura kelip túrsa da, egiz tamshyday úqsastyq bar. Bәlkim, Alshany da sonau alysta qalghan balalyq shaghynda osy qyzgha úqsatyp, quyrshaqtay qylyp kiyindirip, boyandyryp qoysa ol da qúddy qyzy sekildi ajarly bolar ma edi?.. Ár zamannyng óz boyauy bar. Alsha tabighatynan súlu qyz edi. Ol qaghaz papkadaghy «amanat­ty» ashyp, jaryqshamnyng janyna alyp kelgende kózine sol bayaghy oqushy kez­degi shaqpaq dәpter, onyng betindegi búnyng óz qolymen jazghan haty týsti. Ózining qoltanbasyn dereu tany qoydy. Hat­taghy iyrek-iyrek jazylghan sózderdi búl ózi jazghan. Dәpterding beti biraz sarghayghany bolmasa, osy qazir ghana jazylghanday bolyp kórindi kózine. Dәpter betine «sharikovyi» qalammen jazylghan ólendi oqydy. Ol kez­de «sharikovyi» qalamdar endi shyghyp, oqushylardyng barlyghy sony qoldanugha kóshken. Oghan deyin siyamen jazyp jýrgen. Siyanyng tamshysynday bolghan balalyghyn myna eski paraq esine saldy. Búl ólendi Marat jazghan, shyndyghyn aitqanda, búl oghan tiyesili emes. Alshanyng kónilin ózine búru ýshin Shota Rustaveliyding «Jolbarys terisin jamylghan batyr» degen poemasynan kóshirip, «Nestan» degen jerin «Alsha» dep ózgertken. Osy ólendi oqyghandaghy Alshanyng tamsanghanyn kórsen. Kýni býgingidey esinde. Papkanyng ishinde «Sovetskiy ekran», «Koreya» degen jurnal… óleng jazylghan shaqpaq dәpter… «S Novym godom» degen otkrytka… onyng da betinde múnyng retsiz, iyrek shimaylary kestelenipti. Papkanyng ishindegiler múnyng jýregin ornynan qozghap jibergendey. Arada qanshama jyl ót­ti. Búl qaghazdardy ghana emes, osy Alshanyng ózin de úmytyp barady eken… Alshany qaramaysyng ba, әlgi zat­tardy búl dәl býgin bergendey saqtap kelipti. Kóz aldyna balalyq shaghy bәz-bayaghy kýiinde qayta oraldy. Qayran Alshanyng amanaty… osy kezge deyin saqtap kelgenin qarasanshy?.. Onyng jadyna balalyq shaghy, sonau 70– jyldardyng arasynda qalghan bir býktem qaghazday qayta úshyp keldi.
Syrt­taghy qar toqtamay әli jauyp túr. Ótken kýnning elesi onyng kókiregin tilgilep ket­ti…

* * *

Auyly at tóbelindey ghana auyl edi. Auyldyng eng shetinde búlardyng ýii. Auyldyng ortasynda on jyldyq mektep bar, tang ertemen barlyq bala sol mektepke qaray bet alady. Mektep bes auylgha ortaq mektep. Qysta mektepke baru búlar ýshin ólimmen ten, auyr. Qardy beluardan keship barghandary azday, jolda kez­desetin qabaghan iyt­terden kóretin kóresileri taghy bar. Kókeyine kók tastay auyr tiyetin. IYt­ting aty iyt. Eshkimge qarap ýrmese de, múny kórse abalap, sonyna týsedi. Búl bolsa sólpiygen aryq, basynda qoyan tymaq. Palitosy da úzyn. Qardy ombylap, zorgha keledi. IYt­ting týri qúrysyn, auzynan silekeyi aghyp, múnyng jiptey aryq ayaqtaryn tistep alsam dey me, Marat­ty kórse boldy, iyt­terding qualaghysy kelip túrady. Álde búl da it jyly tughan, it iyt­ti kórgenin týsinip qoya ma… IYt­ter búny óltirgileri kep jýrgendey kórinedi. Keyde osy iyt­terden qorqyp, sabaqqa barmay qoydy әdet qylyp alghan.

Bir joly anau tórt kóz, qysqa qúiryq itke nannyng ishine iyne tyghyp berip te kórgen. Ol «bit­ti, búl it óledi» dep oilaghan, ertesi eshteneden beyhabar mektepke bara jatsa, bayaghy tórt kóz it ólgen týgi de joq, artynan búrnaghysynan da qat­ty óshigip quyp berdi… Amalsyz sómkesine orap salyp alghan nanyn itke laqtyra berip, ózi әreng qashyp qútylghan.

Alsha da mektepke osy jolmen barady. Ol búghan qaraghanda óte shiraq, erte túryp, sabaqqa erte barady. Búlardyng klasynda Shona degen bar, bәrinen búryn túrady da, mektepke bara jatqan jalghyz ayaq joldyng shetine sidigimen «A+M=luybof» [2] dep jazyp ketedi. Múny kórgen Alsha ashulanyp, qardy ayaghymen tebe bastaydy. Al Marat­tyng tanghy tәt­ti úiqydan oyanghysy joq. Onyng mektepke qúdaydyng qút­ty kýni keshigip kelgeni kelgen. Saqtap qoyghanday, eng shyryn týster búghan tangha juyq keledi. Sheshesi kelip oyatpasa, týrli-týsti tәt­ti týsten aiyqqysy kelmey jata bermek…

Sol jyly qar qalyng týsti… Qar qalyng týsken jyly ol Alshany «sýiip qalghan». Alshanyng sabaghy ortasha, tәrtipti, eng bastysy elge úqsap sabaqqa keshigip kelmeydi. Olardyng ýii búlardykinen biraz tómen.

Alshany «sýiip» qalghannan beri ol sabaqtan keshikpeytin boldy, erte túryp, jolayryqta ony kýtip túrady. Odan ary ekeui qardy beluardan keship, mektepke qaray jóneledi. Bayaghy tórt kóz, kelte qúiryq iyt­ting yryldaghanyn shybyn shaqqan qúrly kórmey qaldy. Al it bolsa jalyqty ma, keyingi kez­de búghan qarap ýrudi de qoydy.

… Ekeuining «mahabbaty» ertegidey bir qystyng kýni bastalghan. Qay klasta oqyghandary qazir anyq esinde joq. Japalaqtap qar jauyp túrghan. Ekeui mektepten qaytyp kele jatqanda sózdi Marat bastady.

– Alsha, men bir sóz aitsam, oghan kónesing be? – dedi ol.

– Aldymen aitsanshy, – dedi Alsha, onyng kózderine tesip jibererdey qarap. Alshanyng bala kez­degi kózderin aitsanshy, әlemning súlulyghy osy kózding ishine túnyp qalghanday seziletin oghan. – Ayt endi… – Alsha degbirsizdenip, múnyng ne aitaryn bilgisi keldi.

– Ýsh kýnnen keyin 23-aqpan. Erkekterding meyramy. – Ol búl sózdi auzyn toltyra, ózin qaharman erlerding qataryna qosyp, kóterinki dauyspen ait­ty.

– Bizding meyram!

– Bilemin sensiz de… – Alsha qysqa qayyrdy.

– Sen maghan syilyq beresing be? – dedi ol.

– Nemenege beredi ekenmin?.. – dedi Alsha kóz ayasyn ýlkeyte ashyp.

– Men saghan 8-nauryzda syilyq jasaymyn, – dedi ol. – Áyelder meyramynda… – Ol búl meyramdy «Áyelderding meyramy» dep әbden qúlaghyna sinirip alghan, qalay bar, solay ait­ty.

– Aldap túrsyng ghoy sen… – Alsha entige sóiledi.

– Aldasam ólip keteyin. Chestno pionerskiy! – dedi ol qolyn shekesine aparyp.

– Chestno ma?.. Pionerskiy me?.. – Alsha kýdiktene súrady.

– Chestno!.. – Ol qolyn shekesine qayta aparyp, saltanat­ty jauap berdi.

– Meyli onda… – Alsha búl úsynysqa kóne qaldy.

Búlardyng klasyndaghy oqushylar jyldyng eki meyramynda qút­tyqtap, bir-birine syilyq berisetin. Keybiri aldyn ala «men saghan beremin, sen maghan beresin» dep kelisip alatyn. Búl ekeui de solay qylmaq boldy. Byltyr Marat Sapargýlge syilyq bergen… amalsyzdan. Sebebi Sapargýl klastaghy eng ýzdik oqityn oqushy. Sabaqta diktant­ty basqa oqushylargha kóshirtpese de, Maratqa kóshirtetin. Osy ýshin syilyghyn Sapargýlge bergen. Ekeui qardy syqyrlata basyp kele jat­ty…

– Alsha, taghy bir nәrse aitsam saghan únay ma?– dedi ol demin jii alyp. Alshanyng aldyna shyghyp túra qaldy.

– Iy-iy, aita ber, – dedi Alsha estuge qúshtarlyghy artyp.

– Óskende… menimen sóilesesing be? – dedi ol. Búlarda «sóilesesing be» «jýresing be» degen sóz, eki adamnyng qarym-qatynasyn bildiredi.

– O, quyn qaray gór! – dedi Alsha ayaghynyng astyndaghy qardy nyghyzday basyp.

– Aldaghaly túrsyng ghoy, sóilesemin desem, mazaq qylmaqsyng ghoy, ә? Tapqan ekensin! – Alsha basyn shayqady. – Syilyq ta bermeymin… syilyghynnyng da keregi joq… Sapargýling bersin saghan! – dedi. Alshagha búl dýniyede kýlgennen basqa eshtene jaraspaydy, kýlki onyng jýzinen qúiylyp kelip, eki betining úshyndaghy shúnqyrgha úiyp qalghanday kórinetin… Al qazirgi týri betinen bireu shapalaqpen salyp qalghanday, әlem-tapyraq bolyp ashulanyp ket­ti. Biraq qansha ashulansa da qauyzyn endi jarghan gýl sekildi әdemi qalpynda qala beredi eken.

– Men seni jaqsy kóremin, jalghan aitsam ólip keteyin! – Ol aqtala sóiledi. – Chestno pionerskiy! – Qaytadan qolyn shekesine apardy.

– Chestno demey-aq qoy! Sening «jaqsy kórem» degening úyat sóz! Úyat sózge «chestno pionerskiy» degening tipti jaraspaydy! – dedi Alsha tik sóilep.

– Ólip keteyin!.. – Ol ómirin qiya salarday ant etip, qarghana bastady.

– Ólemin deydi ghoy… maghan desen… óle qal! – dedi Alsha. Búl sózder Alshanyng aitatyn sózi emes, apasynyng sózderi edi. Alsha sony qaytalady.

– Men seni alamyn! – dedi amaly tausylghan búl.

– Alamyn?.. Sapargýldi al da jýre bersenshi? – dedi Alsha. Múnyng jylan shaqpay, jylqy teppey ashulanyp jatqanynyng sebebi de Sapargýl edi.

– Men Sapargýldi atamyn dese de almaymyn… Onyng betinde sekpil bar!.. – dep saldy búl jany shygharday yshqynyp. – Batpaq sary…

– Nan úrsyn de! – dedi juasy qalghan Alsha onyng osy әlsiz túsyn paydalanyp.

– Nan úrsyn! – Ol taghy da qarghana jóneldi.

– Áneugýni janyma otyrshy degenimde, ne ýshin kelispey qoydyn?! Sapargýl sary batpaqtyng janynan shyqpay?.. – Alsha búl sózdi Marat­tyng kózine synay qarap ait­ty.

– Qashan? – dep anqaulandy búl.

– Áneugýni she?.. – Alsha auzyn búrtiyt­ty.– Zavuch apay kózin alaytqan kýni…

– Aa… anau ma?.. Jay otyrghanmyn… Diktant kóshirgenmin… Sen de men sekildi nashar oqisyng ghoy…

– Oi, sýmelek! Bәlesin, ә!.. Diktant­ta Sapargýlmen, diktant joqta menimen…

– Onda túrghan ne bar?.. Ekeuimiz de «eki» alsaq jaqsy ma?.. Saghan da kóshiruge berdim ghoy? – dedi ol aqtala.

– Al ekinshi saghat­ta she? – dep bastyrmalat­ty Alsha. – Sol kez­de de otyrmay qoydyng ghoy?

– Sapargýlde órikting qaghy bar eken… Ákesi Oshtan alyp kelipti.

– Bildim sening oiyndy… Sapargýl órik berse, meni aldap, ony alyp alasyn.

– Alsha qayta tyrysa qaldy.

– Qoyshy sol sary qyzdy… jek kóremin… úrysqaq qyz!.. – dep jaqtyrmay qaldy búl.

– Sen meni alsan, men ne isteymin sonda, a?..

– Bópeli bolasyn, zavuch apay sekildi…

– Qalay?

– Solay endi…

– Solay bolghanda qanday?..

– Qazangha japqan nanday!

– Egiz be?..

– Jo-joq! Segiz!..

– Ay-iiy! Sonshalyq kóp pe?!

– Atyn kim dep qoyamyz?

– Atyn ba? Qyz tusam Aysholpan, úl tusam Sholpanbek…

Ekeui mәz bolyp kýlip aldy.

– Sen maghan japon jaulyq alyp beresing be, sonda? – dedi Alsha.
Búlardyng týsiniginde japon jaulyq óte baghaly edi ol kez­de. Apasy da: «Alsha, ýlkeygende maghan japon jaulyq alyp beresing be?» – dep súray beretin. Osyny estip alghan Alsha da búl súraqty Maratqa qoyghan.

– Alyp berem. Bireu emes, ekeuin! Boldy ma?..

– Boldy!.. – Ekeui jarysa kýlip jiberdi. Osy sәt­te búlardan baqyt­ty eshkim joqtay sezildi.

– Pushkinning ólenin jat­tadyng ba? – dedi Alsha.

– Al sen?

– Jat­tadym…

– Men de… – dedi búl.

– Kel, bir jolyn sen, bir jolyn men aitayyn, – dedi Alsha. Ekeui Pushkinning «Qysqy kesh» ólenin bir-bir joldan jatqa aita bastady. Birinshi bolyp Alsha bastady.

– Burya mnoi nebo kroet, – dedi Alsha.

– Vihry snejnye krutya, – dedi búl.

– To, kak zveri, ona zavoet, – dedi Alsha.

– To zaplachet, kak ditya, – dedi búl.

– Ura! Jat­tappyz! – dep Alsha sómkesin aspangha at­ty. Ekeuining ýilerine әli alys edi.

– Bylay isteyik, – dep úsynysyn ait­ty Alsha. – Sen qash, men saghan qar laqtyramyn. Eger saghan tiyse, men qashamyn, Sen maghan laqtyrasyn… Maqúl ma?

Marat algha týsip balpanday jóneldi. Aghasynan qalghan úzyn palitonyng etegi qargha sýiretilip barady…

Artynda Alsha. Alshanyng laqtyrghan qary Maratqa dәldep tiygen joq. Alsha qat­ty sharshady.

– Endi sen laqtyr, men qashayyn. Biraq biraz dem alyp alayyn… Ópkem óshti,

– dedi Alsha. Alsha biraz dem aldy da, sanqylday kýlip, jalma-jan artqa búrylyp qasha jóneldi. Alysqa shyrqap barady. Bir mezet­te artyna jalt búrylyp qaraghanda, Marat­tyng laqtyrghan qary dәl kózine tiydi. Kózining oty jarq ete qaldy. Marat­tyng qoryqqannan jýregi su ete qaldy. Alshanyng kózining ainalasy qyzaryp shygha keldi. Auyrghan kózin qolymen basqan Alsha shydamay jylap jiberdi. Marat ne isterin bilmey daghdardy. Qyzdy júbatayyn dedi de, menireyip túryp qaldy. Bar aitqan sózi:

– Keshir meni, Alsha!

– Aqymaqsyn! – Alsha qolyn kózinen almay jylay berdi. Marat Alshany ózine qaray tartyp, qat­ty qúshaqtady. Qyzdyng oghan әli jetpedi. Marat Alshanyng qyp-qyzyl bolyp qyzarghan kózinen qalay sýiip alghanyn bayqamay qaldy. Ómirinde qyzdy alghash sýyi. Alsha jylaghanyn qoya qoydy. Alshamen qansha sóilesip, birge oqyp, birge jýrse de, osy kezge deyin onyng iyisin sezbegen eken. Qat­ty qúshaqtap, kózinen sýigen kez­de, onyng samayynan ózgeshe bir әdemi iyisti sezdi. Keremet iyis eken. Búl iyisten onyng basy ainaldy.

Kýn singen iyis… qyzdyng iysi… Qystyng osynau kýninde ekeui ýilerine ýnsiz tarasqan…

* * *

…Sonan keyin ekeui biraz «sóilesken»… Syilyqty birinshi bolyp Alsha berdi. Syilyghyn jyltyraq qaghazgha qolapaysyz orap, tórt jaghynan kendir jippen shiyedey qylyp baylapty. Ishinde eki tiyndyq ýsh shaqpaq dәpter men qara qaryndash. «Indoneziya ertegileri» degen birer paraghy jyrtylghan kitap, onan song «Marat, seni 23-fevrali – Sovet­tik Armiya kýnimen shyn jýrekten qút­tyqtaymyn!». Alsha» dep jazghan otkrytkasy bar (Otkrytkanyng syrtynda «S Novym godom!» degen jazu, Ayaz atanyn, Aqshaqardyng sureti.) Alsha búl syilyqty klastaghylardyng barlyghyna kórsetip, manyzdana tapsyrdy. Klastas qyzdardyng barlyghy úl balalargha syilyqtaryn berdi. Tek Sapargýl ghana Marat­tyng janynan ótip bara jatyp may qúiryqtan ayamay shymshyp aldy da, aqsary jýzi týnerip: «Seni me, asyqpa!» – dep qoydy. Múny ekeuinen basqa eshkim bayqamady. Alsha da… Kóp ótpey kóktem kelip, 8-mart ta jaqyndady. Áyelderding halyqaralyq meyramy.

Endi kezek Maratqa keldi… Biraq Marat­tyng syilyghy Alshagha keshigip tiydi. Sol kýni (7-mart­ta) ol sabaqqa kelmey qaldy.

«Iy, qu neme, aldaghan eken», – dedi Alsha púshaymyn bolyp. Marat­ty: «Sabaqqa kelse eken» – dep Alsha kóp kýt­ti. Klastaghylardyng barlyghy bir-birine syilyq berip boldy. Marat qana joq. Habar-osharsyz. «Búdan bylay Maratqa mýlde senbeytin bolamyn» dep qarghandy Alsha. Sol kýni klastaghy qyzdardan Alsha ghana syilyqsyz qayt­ty. Múny kórgen Sapargýlding qúdayy berip qaldy. Ol ózining janyndaghy qyzdargha (odan diktant kóshiretin qyzdargha) «pysh-pysh» dep birdene aitqansyp, Alshany ymdap, qasyn qaqqan… Alsha týnning bir uaghynda terezening tyrsylyn estip qaldy. Terezeni ashsa, Marat túr. Nege ekeni belgisiz entigip túr. Ol sәlden song baryp:

– Mә! – dep gazetke oralghan nәrseni Alshagha ústata berip: – Qútyldym ba? Men ket­tim… – dedi ol.

– Qútyldyn. Erterek bermeysing be? – Alsha qyrsygha sóiledi. – Bergenindi qyzdar da kórmey qaldy…

– Keshir meni… Siyrymyz búzaulap edi. Qaraytyn eshkim joq bolghan son, ýiden shygha almadym, – degen ol asyghys kelgen jaghyna qaray tartyp otyrdy.

Marat­tyng syilyghynyng da Alshanykinen asyp ketkeni shamaly. «Sovetskiy ekran» degen jurnal. Múqabasynda Yuriy Nikulinning sureti. «Koreya» jurnaly. Búl jurnalda avtomat­ty keudesine qat­ty qysyp, jymiyp túrghan korey qyzynyng sureti bar eken. (Marat­tyng әkesi osy auyldyng poshtashysy, búl jurnaldy ol әkesining qorjynynan úrlap alghan. Mynaday jurnaldy búlardyng kishkene ghana auylynda qanday múghalim oqidy, ony bilmeydi eken.) Turgenevting syrty kókshil «Mumu» degen kitaby. Kitaptyng syrtynda Mumudy sugha batyrugha alyp bara jatqan mylqau Gerasimning sureti. Al onyng ishki betinde qolmen iyrelendete jazghan mynaday tilek: «Qúrmet­ti, Alsha! Seni qúshaq jayyp kele jatqan 8-Mart – Áyelderding halyqaralyq meyramymen qút­tyqtaymyn! Saghan indiyalyq taza mahabbat, sibirding myqty densaulyghyn, kavkazdyqtardyng úzaq ómirin tileymin! Marat.» (Búl ony aghasynyng bir qyzgha jazghan qút­tyqtauynan kóshirgen.) Syilyqtyng ishinde jartysy ghana qalghan «Karmen» opasy (әpkesiniki bolsa kerek). Anadaydan múrnyndy jaryp jiberetin ózgeshe iyisi bar…

Marat­tyng óleni she? Shaqpaq dәpterding paraghyna әdeyilep Alshagha «arnap jazghan ólendi» kórgende, qyzdyng kózi jasaurap ketkendey boldy. Búl ólendi Shota Rustaveliyding «Jolbarys terisin jamylghan batyr» poemasynan kóshirip, Alshagha «óz ólenim» dep ótirikti ysqyrtyp jibergenin bildi de, «myrs» etip kýlip aldy.

«Sәulem, talay-talay ister dýniyede jaraldy da,
Jihan qansha jaryq bolsyn, sensiz maghan qaranghy da.
Jan sýigenim, senimenen qúrsyn әmir meni aiyrghan,
Jýzindi endi kóru qayda, quanyshty qúmarlanghan,
Jýregimdi qaytyp jazam? Sadaghynmen jaralanghan,
Syr júmbaghyn saghan ashtym, oiyndaghy qiyaldanghan» –
dep jazyp, ayaghyna: «Marat» – dep qol qoyypty.
Búl ólendi oqydy da, dәl osylay kóshirip, Alshagha arnaghanyna tanghalyp qaldy. Ekeui de sol sәt­te osy jyrda ne jazylghanyn týsine aldy ma eken? Dәl qazir oghan miy jetpey túrdy…

… Alys qalghan balalyghynyng elesterin qayta kóz aldyna әkelgen osy bir ýzik estelik Marat­tyng jýrek túsyn jyp-jyly etip jiberdi. Alshanyng osylardyng barlyghyn kýni býginge deyin saqtap kelgenin aitsanshy. Búl sol sәt­terding esteligi. Osy estelikterde búlardyng balalyghy bar… Marat mandayyn qat­ty-qat­ty uqalap qoyyp, alystaghy alaqanday auylyna qústay úshyp barghysy keldi. Qazir ghana sol mezgilding jýreginen qús sekildi úshyp ótkenin sezindi. Alshanyng qanshama jyl boyy osylardy janynda tútyp, saqtap qana qoymay, Maratqa degen jyly sezimderining otyn sóndirmey kelgenin, ol ghana ma, sonau jylghy qysta, qyzdy bolsaq atyn Aysholpan qoyamyz degenin de úmytpaghanyn býgin kabiynetke kelgen qyzdy kórgende týsindi…

«Áyelding jýregi ózgeshe me?» degen oy kónilin alay-dýley et­ti. Qansha uaqyt ótse de búghan degen balalyq sezimin tәbәriktey saqtap kelgenin aitsanshy… Múny oilaghan sayyn ishi qyz-qyz qaynady. Qaynaghany sol… mektepti bitirip, ekeuining joly eki aiyrylghannan beri Alshany esine almaghanyna, onyng túrmys-tirshiliginen mýlde habarsyz qalghanyna, múnday adamnyng ómirde bar ekeni úmytylghan paraqtay bolyp qalghanyn da endi ghana týisinip, endi ghana sezip túrghanday ókinip, órt-jalyn bolyp kýiip túrdy. Ol dәl qazir mektepti bitirip, songhy qonyraudan keyingi esinde qalghan elesti kóz aldyna әkeldi.

* * *

Marat pen Alsha songhy qonyrau keshinen kesh qayt­ty… Búl kýni týngi aspanda jypyrlaghan kóp júldyz jaynap túrdy… Aynalany jazghy jayly aua jaylap alghan. Mylqau týn. Qúlaqqa úrghan tanaday mylqau tynyshtyq… Jana ghana tughan aidyng jaryghy aspannan núryn tógedi… Ekeui ýn-týnsiz… Kókirekteri ghana sayrap túrghanday… («Marat: Eshkim joqta sýiip alsam ba eken? Kishkene kezimizden birge kelemiz. Ol kez­de… tipti bala edik. Qazir qolyn ústaugha da tartynasyn… jaqynday almaysyn… Eger óbip alsam, erteng betine qaytip qaraymyn. Úyat qoy… Álde tәuekel etsem be eken?…»). («Alsha: Nege ýndemey kele jatyr, auzyna talqan salyp alghanday… Ekeumiz osy uaqytqa deyin sýiispeppiz. Qanday bolady eken ózi? Bir ret sýiisip kórsek bolmay ma. Sýiip alsa eken!»). Ekeui ýnsiz ghana oilarymen arpalysyp kele jat­ty…
Marat­tyng ot­ty kózderi Alshagha úshqyn ata qadaldy. Ne dep aitaryn, sózdi neden bastaryn bilmey, oiy ongha bólindi… Aqyry aitar sóz tapty da, oghan ózi quanyp ket­ti…

– Oquyndy bitirgen song qayda barasyn? Frunzege me, Oshqa ma?.. – dedi ol. Osy sóz oiyna kelgeni ýshin jerden jeti qoyan tapqanday quanyp, jadyrap ket­ti. Súrauyn súrasa da, ishi ot jalyn bolyp kýiip túrdy. Búl súraqty búghan deyin de qansha ret qoyghan, qanshama ret jauabyn da alghan. Alsha dýrs etkize jauap berdi…

– Baygha tiyem!

– Baygha?.. – Alshadan múnday jauapty kýtpegen búl abdyrap, lәm demey, túryp qaldy.

– IYә, solay!– dedi Alsha.

– Kimge? – dedi búl shoshyghan týrmen.

– Kimge… – Alsha juasy qalghanday boldy. Marat onyng auzynan «búl әzil ghoy» degen sózdi estigisi keldi. Biraq Alshanyng dauys ynghayy әzil aitqanday kórinbedi. – Áyteuir bireuge de… Pesheneme jazghangha…

– Peshenene kimdi jazypty? – dedi ol.

– Oqysang bilesin.

– Oqiyn ba?

– Oqyshy… – Alsha oghan mandayyn tosa berdi.
Marat­tyng múrnyna onyng iyisi keldi. Alsha Maratqa mandayyn tosty… Ekeui jaqynday týsti. Alshanyng keudesinen syrtqa teuip túrghan tósi aidyng jaryghymen ap-anyq kórindi. Marat­tyng baqayynan bastap miyna deyin jetken órt sezim onyng boyyna belgisiz bir kýsh bergendey boldy. Ol Alshany ózine tarta qat­ty qúshaqtap, betinen, erinderinen ebedeysizdeu sýiip alghanyn bayqamay qaldy. Búghan deyin sýiisip kórmegendikten, qolapaysyzdau sýidi. Silekeyi Alshanyng betine jaghylyp qalghan ba, ol jenining úshymen betin aqyryn sýrt­ti… Ekeui tym-tyrys qaldy. Keudelerin býlkildetken sezim ghana biliner-bilinbes soghyp túrghanday sezildi. Ystyq lep… Alsha boyyn ala qashyp, syqylyqtay kýldi.

– Nege kýlesin? – dedi ol tizesining jana tughan búzaudyng tirsegindey dirildep túrghanyn bildirmeuge tyrysyp.

– Múryndarymyz týiisip qala ma dep…

– Men de solay oilaghanmyn… – dedi Alsha.

– Kinodaghyday sýimeysing be?.. – Alsha qúshaghynan sytylyp shyqty da, jalt-júlt etken qara kózderimen búghan tesildi. Nayzaday kirpikterin qadap jylyshyray qarap, әdetinshe eki betining úshyndaghy shúnqyryn kórsete jymidy da jalt búrylyp, ýiine qaray jýgire jóneldi…

Arqasynda qos búrymy yrghala terbelip, Marat­tyng jas jýreginde býr jarghan balang sezimderin osy búrymdargha qosyp, órip alghanday qaranghygha sinip ket­ti…

* * *

… Ol oilanyp, terezening aldyna keldi. Syrt­ta qystyng qong qaranghy týni. Terezeden týsken jaryqtan kýni boyy jauyp túrghan qar býrtikterining jerge birining artynan biri týsip jatqanyn kórdi… Ol býgin qayyrylyp, qayta kóz aldyna kelgen balalyghyn kópke deyin oilap, tangha juyq talyp úiyqtap ketkenin sezbey de qaldy…

* * *

Kabiynetine kirip, hatshy qyzdy shaqyratyn knopkany basty. Hatshy qyz kabiynetke kirdi.

– Shahargýl, keshegi qyzdyng jón-josyghyn bilesing be?.. Telefon nómirin qaldyryp pa edi? – dedi ol.

– Qaldyrghan, Marat Áliyevich, – dedi de, qaghazgha jazylghan nómirdi alyp keldi hatshy qyz.

Ol qyzdyng nómirin terip, tútqany qúlaghyna jaqyndatqanda, úzaq-úzaq qonyrau ýni keldi qúlaghyna.

– Allo… – dedi qyzdyng ýni. Artqy jaghynan әuejaydaghy habarlamalar estildi qúlaghyna.

– Búl men… apannyng klastasy… Marat… – dedi ol asygha.

– Tyndap túrmyn… – dedi qyz maghynasyz ghana. Amandasqan da joq.

– Sen qay jerdesin?.. – dedi Marat.

– Áuejayda… – dedi qyz.

– Bir jaqqa úshyp barasyng ba? – dedi ol.

– IYә… – dedi qyz tereng kýrsinip. – Oshqa…

– A, onda jaqsy bolghan eken!.. Apang Alshagha menen dúghay sәlem ait! Klastasynyz sizdi ýnemi oilap jýredi eken de… Keshe әkelip bergendering ýshin kóp raqmet… ol… balalyghymyzdy esime saldy… – dedi. – Amandyq tileymin!.. Apana jas kezinde japon jaulyghyn alyp beremin degenmin. Qa-ap, sening auylgha baratynyndy bilgenimde, apana japon jaulyq berip jiberetin edim, – dedi ol bayaghyda bergen uәdesin qazir eske alyp. – Allo, Aysholpan estip túrsyng ba?.. Qyz jauap ornyna kýrsinip:

– Apam endi sizding jaulyghynyzdy tagha almaydy… Apamnan aiyrylyp qaldym… – dedi de óksip-óksip jylap jiberdi. «Biykesh, telefonynyzdy sóndiriniz! Qazir úshaq ornynan qozghalady» degen ýn Aysholpannyng tútqasynan oghan anyq estildi. – Allo… allo… Aysholpan!.. – dep ne aitaryn bilmey daghdaryp qaldy…

Telefon sóndi. Qayta qonyrau shaldy… jauap bolghan joq…. Osy sәt­te onyng kóz aldyna kýlgende eki betining shúnqyry kórinetin, jәudir kóz Alshasy, sol jyldary jaughan qalyng qar, qúiryghy kelte, tórt kóz iyt, aily týn, ekeuining bir-birine bergen syilyqtary, laqtyrghan qary abaysyzda tiyip ketip órt­tey bolyp qyzarghan Alshanyng kózi, alghash sýiiskenderi… qyzdyng qos búrym úzyn shashy… bәri-bәri ýzilgen taspaday kóz aldynan óte shyqty. Ár elesti kóz aldynan qayta ótkerip, sol alys qalghan balalyq shaghynan ózin izdedi. Olardy bayaghyda joghaltyp alghanyn endi sezdi… osy joghalyp ketken elesterding bir paraghynda óshpey qalghan jazuday bolyp Alshanyng elesi qalypty. Kóp jyldan beri keudesinde eleusiz ghana saqtalyp kelgen estelikter Marat­tyng kókiregin syzdat­ty. Ón boyyn ashu kernep, jýregi qysyldy. Syrt­ta qaqaghan qara suyq. Keshe jaughan týbit­tey júmsaq qardyng ýstingi qabaty múz bolyp qatyp qalypty… Onyng kókireginde qatyp qalghan osy múzday sezimdi Alsha júdyryqtay jýregine týiip alyp alysqa…alysqa…qaytyp kelmes jaqqa alyp ketipti.

Jan dýniyesi әppaq qarday pәk balalyqtyng taza, qiyalgha bay kýnderi, alghashqy sýiisken sәti múnyng kóniline qanshama jyl ótken song qayta oralaryn sezip pe edi?.. Adam janynyng tamyry balalyq shaqta qalady, qyz osy sәt­terdi kózining qarashyghynday saqtap kelgen eken, biraq búl art­ta qalghan osy estelikterge qayta orala almay jýrgen. Qas-qaghym sәt­te qayta jadyna oralghan búl estelik ony sol dýniyege qayta aralastyryp jiberdi.
Ol bir sәtke tosylyp túryp qaldy. Sol balalyq shaghynyng shyndyghyna aqyly jetpese de, baghasyn bilip túr ma?.. Bayaghydaghy oqigha alysta qalghan balalyq shaghyna jetelep alyp barghanda ol býkil ómirining bir tamshy kózding jasynday qúlap týskenin sezdi. Sol bir tamshy kóz jasynda onyng Alshasy bar edi…

* * *

… Qar qaytadan japalaqtap, toqtausyz jaua berdi.

Súltan Raev

Qyrghyz tilinen audarghan: Ásem Erejeqyzy

Abai.kz