سىرت­تا بيىلعى قىستىڭ العاشقى قارى تولاسسىز جاۋىپ تۇر…تاپ-تازا، ءتۇبىت­تەي جەڭىل قار. اجەپتاۋىر كەشىگىپ جاۋعان سوڭ ادامدار قاردى ساعىنىپ قالعان با، انشەيىندە ابىر-سابىر بولىپ جاتاتىن قالانىڭ ىرعاعى باسەڭدەپ، ارلى-بەرلى ىزعىپ ءوتىپ جاتاتىن كولىكتەردىڭ دە قوزعالىسى تىيىلعان.

ورتالىق الاڭدا ەرسىلى-قارسىلى وتكەن ءبىردى-ەكىلى كولىك بولماسا، ادامداردىڭ بارلىعى ۇلكەن-كىشى دەمەي قالادا جاڭا جىل قارساڭىندا ورناتىلعان شىرشانىڭ اينالاسىندا ءجۇر… اياز اتا مەن اقشاقار بولىپ كيىنگەندەر ەرەكشە قۇرمەتكە بولەنگەن، جان-جاقتان قاۋمالاپ كەلىپ قولتىقتاپ، ولارمەن سۋرەتكە تۇسەمىن دەۋشىلەردىڭ قاراسى قالىڭ. قوڭىر كۇزدەن بەرى اسپاننان قار تۇگىلى ءبىر تامشى جاڭبىر تامباعان. قارا سۋىق، ارلى-بەرلى زۋىلداي اعىلعان كولىكتەردىڭ ءتۇتىنى، قۇرعاق، بىراق ىشتەن ۇدەي سوققان جەل قالا تۇرعىندارىنىڭ بەرەكەسىن الىپ قويىپ ەدى.

كەڭسە تەرەزەسىنەن سىرتقا ءجىتى نازار سالىپ تۇرعان مارات اليەۆ جيىرما مينۋت­تان كەيىن ۇكىمەت­تەگى جيىنعا كەتەدى. كەيدە قىم-قۋىت، قاربالاس تىرلىكتىڭ اراسىنان مەزەت تاۋىپ، سىرتقا ءبىر قاراپ الماسا، باس-اياعى جوق بىتپەيتىن تىرشىلىك ءوزىنىڭ ديىرمەنىنە سالىپ قويىپ، بيدايدى جانشىعانداي جانشي بەرمەك. تاپسىرما باستان اسادى، قايسىسىن ءبىتىرىپ، قايسىسىن بىتىرمەگەنىن ءوزى دە تۇسىنە الماي كەلەدى. ءبىرىنشىسىن بىتىرسەڭ، ەكىنشىسى شىعادى، ونان كەيىن ءۇشىنشىسى… اتقامىنەرلەردىڭ كورگەن كۇنى – وسى. جانىن سالىپ، قىل شايناپ ىستەسە دە، جاقتىرعاننان جاقتىرمايتىندار كوپ. جاڭا جىل وتە سالا دەمالىسقا ەۋروپانى بەتكە الىپ تايىپ تۇرسام با دەپ تە ويلاپ ءجۇر. ەندى ءبىر-ەكى كۇننەن كەيىن جاڭا جىل. وسى ويدىڭ جەتەگىندە قيال الەمىنىڭ تەرەڭىنە سۇڭگىپ كەتكەن بە، تەلەفوننىڭ شىرىلداعانىن ەستىمەي قالىپتى. قوڭىراۋ شالعان حاتشى قىز ەكەن.

– مارات اليەۆيچ، سىزگە ءبىر قىز كەلىپ تۇر، قابىلداۋىڭىزدى وتىنەدى، – دەدى حاتشى قىز.

– قىز؟ – دەپ بۇل سۇراۋلى ءۇن قات­تى.

– ءيا… تىعىز ءبىر جۇمىسىم بار دەيدى، – دەدى حاتشى قىز ىڭعايسىزدانا.

– مەن قازىر… جينالىسقا بارامىن عوي… – ۇستەلدىڭ ۇستىندە تۇرعان قاعازدارىن سومكەسىنە سالىپ جاتىپ: – جينالىسقا بارادى دەمەيسىڭ بە، – دەدى.

– ايت­تىم، اعاي. تىعىز شارۋا دەيدى…

– تىعىز بولعاندا، جۇمىس بويىنشا ما الدە جەكە ماسەلە مە؟..

– جەكە ماسەلە…

– جەكە ماسەلە بولسا، بەيسەنبى كۇنى تۇستەن كەيىن كەلسىن. – ول تۇتقانى قويا بەرەيىن دەگەندە، حاتشى قىزى قىسقا عانا ايتىپ ۇلگەردى.

– ەرتەڭ وشقا ۇشاتىن ەدىم، – دەيدى. – ءسىزدىڭ اۋىلىڭىزدان ەكەن، – دەدى حاتشى قىز. حاتشى قىزدىڭ شورت كەسىپ، قىسقا جاۋاپ بەرىپ، قىزدى جولعا سالىپ قويا بەرمەگەنىنە وسى ءسوز سەبەپ بولعانداي سەزىلدى وعان.

– مەنىڭ اۋىلىمنان؟..

– قاراسۋدان…

ول قابىرعاداعى ساعاتقا قارادى. تاعى ون جەتى مينۋت بار ەكەن. از دا بولسا ۋاقىت بار. قىسقا عانا قابىلداپ، ارى قاراي جينالىسقا كەتپەك بولدى.

– كىرسىن… ۋاقىتى وتە تىعىز دەپ قوي، – دەدى ول.

– جاقسى. – حاتشى قىز تۇتقانى قويدى.

ول ەسىككە اڭتارىلا قاراپ تۇر. قىز ەسىكتى اقىرىن اشىپ، كابينەتكە كىرىپ كەلە جاتىپ:

– سالەمەتسىز بە، اعا! – دەدى.

– سالەمەتسىز… كىرىڭىز… مەن اسىعىسپىن… جينالىسقا بارۋىم كەرەك، – دەپ ول ورىندىقتى نۇسقادى.

قىز اقىرىن كەلىپ، تىزە بۇكتى. مىناداي ات شاپتىرىم كابينەتكە ءبىرىنشى كىرىپ وتىرعاندىقتان، اينالاسىنا ۇرلانا قاراپ الدى. قولىنداعى سومكەسىنەن بىردەڭەنى الىپ شىعىپ، قىسىلا ءسوز باستادى.

– كەشىرەرسىز، اعا… ايىپ ەتپەڭىزشى… ۋاقىتىڭىزدىڭ تار ەكەنىن بىلەمىن… – دەدى قىز. ءوزى وتە اجارلى، اپپاق، كوزدەرى مويىلداي قاپ-قارا. – الاڭ بولماڭىز…توقەتەرىن عانا ايتايىن…

– ايت، قىزىم… – قىزدى قايتادان ىڭعايسىزداندىرعىسى كەلمەگەندىكتەن، جينالىسقا اسىعىپ تۇرعاندىعىن بىلدىرگەن جوق. قىز سالدەن سوڭ ءۇن قات­تى.

– مەن الشانىڭ قىزىمىن… – دەدى.

– الشانىڭ؟ – ول كىم دەگەندەي، قىزدىڭ جۇزىنە سۇراۋلى كەيىپتە قارادى.

– ءسىزدىڭ كلاستاسىڭىز… الشانىڭ قىزىمىن… – دەدى تارتىنشاقتاپ.
ول بۇل ءسوزدى ەستىگەندە مەزگىل دۇرمەگىنە ىلەسىپ كەتىپ، باياعىدا جادىنان وشە باستاعان ەستەلىكتەردىڭ ەلەسىمەن قايتا قاۋىشقانداي بولدى. ارادا قانشا جىل ءوتىپتى. ول ءۇشىن كلاستاس دەگەن ءسوز دە، وتە ەسكى زاماننىڭ سوزىندەي ۇمىتىلىپ بارا جاتىر ەكەن. مەكتەپتى بىتىرگەنىنە قىرىق جىلداي ۋاقىت بولىپ قالىپتى.

– ممم… – دەگەن ول ءتىل قاتپاستان، قابىرعاداعى ساعاتقا قارادى.

– اعا، اپامنىڭ اماناتى بار ەدى، – دەدى قىز. قىزدىڭ «اپامنىڭ» دەگەن ءسوزىن ەستىگەندە، ول باياعى ءوتىپ كەتكەن بالالىق شاعىنا قايتا ورالعانداي سەزىندى. كوز الدىنان بارلىعى قايتا جوڭكىلىپ ءوت­تى. ەندى ەسىنە الدى… الشانى… كلاستاسى الشانى… قىزى تۋرا الشانىڭ ءوزى، ءوڭى قۇيىپ قويعانداي ۇقساس ەكەن. بۇل جاس قىزدىڭ بەت الپەتى الشانىڭ ەلەسىن كوز الدىنا قايتا قايتارىپ اكەلىپ بەرگەندەي بولدى. الشا دا وسى قىز سەكىلدى ادەمى، اقشا ءجۇزدى، كوزدەرى مويىلداي مولدىرەگەن قاپ-قارا ەمەس پە ەدى. ول ءوزىنىڭ ۇمىت قالعان بالالىعى ءۇشىن ءسال ۇيالىپ تۇردى. ۋاقىت­تى قاراساڭشى، كۇنى كەشە عانا ەمەس پە ەدى، الايدا بارلىعى ەستەن شىعىپ، ۇمىتىلىپ بارا جاتىر ەكەن… ول ىشتەي تەبىرەنىپ كەت­تى. قىز سومكەسىنەن قاعاز پاپكانى الىپ شىقتى.

– مىنانى… سىزگە اپارىپ بەر دەگەن… باياعىدا بەرۋىم كەرەك ەدى… ءبىر-ەكى رەت كەلگەنىمدە مەنى كىرگىزبەي قويدى… اپامنىڭ مۇنى بەرگەنىنە ەكى اي بولدى، كەشىكتىرىپ اكەلگەنىمدى ايىپ كورمەڭىز، وقۋدان قولىم تيمەي… – دەدى قىز كىبىرتىكتەپ.

– راقمەت، قىزىم. ءوزىڭ اپاڭنان اۋماي قالعان ەكەنسىڭ. جاس كەزىندە اپاڭ دا ءدال سەندەي ەدى… سۇلۋ… – دەدى ول. – ايتپاقشى، الشالار قالاي؟ – نەگە ەكەنىن كوپشە تۇردە سۇرادى. – اكەڭ، تۋعان-تۋىسقاندارىڭ، بارلىعى جاقسى ما؟ – دەدى.

– جاقسى، – دەدى قىز. قىزدىڭ «جاقسى» دەگەن ءسوزى سەنىمسىز شىقتى. قىزدى وزىنەن ۇيالىپ تۇر دەپ بولجاپ قويدى.

– قىزىم، – ول اسىعا قابىرعاداعى ساعاتقا قارادى. – ون ەكى مينۋت­تاي ۋاقىت قالىپتى، جينالىستان كەشىگۋگە دە بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە، ەكىنشى ماسەلە بويىنشا ءوزى سويلەيدى. – مەن اسىعىپ تۇر ەدىم. اپاڭنىڭ اماناتىنا راقمەت. مەنەن سالەم ايتىپ قوي. اعا الشا دەگەن ەسىمىڭىزدى ەستىگەندە قۋانىپ كەت­تى دە. ماقۇل ما؟ – دەدى دە ورنىنان تۇردى. – ايتپاقشى، تەلەفونىڭدى مەنىڭ حاتشى قىزىما، شاھاركۇلگە بەرىپ قوي، ءيا، – دەدى.

قىز كەتپەككە ىڭعايلانىپ ورنىنان تۇردى.

– اتىڭ كىم سەنىڭ، قىزىم؟ – دەدى ول، ەسىكتى اشىپ، قىزعا جول بەرىپ جاتىپ.

قىز شىعىپ بارا جاتىپ، نازىك ءۇن قات­تى:

– ايشولپان…

– اتىڭ كەرەمەت ادەمى…وزىڭە جاراسىپ تۇر ەكەن، – دەدى دە، قىزعا جالت ەتىپ ءبىر قاراپ قويدى. قىزدىڭ جۇزىنەن باياعى بالا شاقتاعى كلاستاسى الشانى كورگەندەي بولدى. بوزبالا كەزىندەگىدەي قىزاراقتاپ، ءسال ىڭعايسىزدانىپ قالدى. ىشىنەن: «اناسى مەن قىزى وسىلاي دا ۇقسايدى ەكەن-اۋ» – دەپ قويدى. سوسىن: «مەن ساعان قوڭىراۋ شالامىن»، – دەپ قىزدىڭ قولىن قىسا قوشتاستى.
ول سىرتقا شىققاندا، بيىلعى قىستىڭ العاشقى قارى تولاسسىز جاۋىپ، مامىقتاي ۇلبىرەپ جەرگە قونىپ جات­تى. اينالا اپپاق تون كيگەندەي، عاجايىپ…

* * *

جيىن كەش ءبىت­تى. ول ەس-ءتۇسىن بىلمەي شارشادى. جيىننان شىققانىندا قالا كوشەلەرى كولىكپەن تىعىندالىپ قالىپتى. ەشكىم قاردى ءدال بۇلاي جاۋادى دەپ كۇتپەگەن. قالا شەتىندەگى ۇيىنە ەكى ساعات­تىڭ شاماسىندا ارەڭ جەت­تى. كەلە سالا ديۆانعا جاتا كەتكىسى كەلدى. قات­تى شارشاۋلى. ۇيدە ايەلى ەكەۋى عانا. بالالارىنىڭ بارلىعى باستارىن قۇراپ، ءوز الدارىنا ءۇي بولىپ كەتكەن. وزدەرى دە، نەمەرەلەر دە الىستا. ايەلى دايىنداپ قويعان كەشكى اسقا مۇلدەم تابەتى تارتپادى. ءوز بولمەسىنە كىرىپ قيسايا كەتكەنى سول ەدى، تەلەفون شىرىلدادى. مۇنىڭ شەكەسى تىرىستى. ءدال وسىنداي كەز­دە شىرىلداي قالادى. ۇيقىسى شايداي اشىلدى، وسىنداي جامان ادەتى بار. ەندى مۇلدە ۇيىقتاي المايدى. تەلەفوندى الىپ، تۇتقاسىن قۇلاعىنا تاقاپ ەدى، ۇزىك-ۇزىك گۋدوك قانا كەلدى قۇلاعىنا. قوڭىراۋ شالعاننىڭ كىم ەكەنىن دە بىلمەيدى. بەيتانىس ءنومىر. تەلەفون شىرىلى شەكەسىن تىرىستىرسا دا، ءوزى الگى نومىرگە قايىرا قوڭىراۋ شالدى. تەلەفوندى الىپ: «اللو» – دەپ ءۇن قاتايىن دەپ جاتقاندا، ارعى جاقتان:

– براتان، يا پو وشيبكە… كوسياك مەنەن، كەشىرىپ قوي! – دەگەن قاتقىل داۋىس شىقتى. بەيۋاقتا شاتاسىپ قوڭىراۋلاتقان جاس جىگىت­تىڭ داۋىسى ونان سايىن جىنىن قوزدىردى. تەلەفوندى ءبىرجولا ءوشىرىپ تاستادى. تاعى قيسايىپ كورىپ ەدى، كوزى ىلىنبەدى. ۇيىقتاي الماي ۇزاق جات­تى. ايەلى جۇرگەن جاقتان ءۇن شىقپاي قالدى. ول دا جاتىپ قالعان بولۋ كەرەك. ەرتەڭ ەرتەمەن ۋنيۆەرسيتەت­تەگى ساباعىنا اسىعادى… جارىقشامدى جاعىپ الىپ، ماڭدايىن ۋقالاپ ءبىراز وتىردى دا ءوزىن الدارقاتۋ ءۇشىن كۋتزەەنىڭ «وسەن ۆ پەتەربۋرگە» دەگەن كىتابىن پاراقتاپ كوردى.

پاراق بەتىندەگى ارىپتەر جىپىرلاپ، كوزىنە دۇرىس ىلىنبەي قويدى ما، الدە كىتاپ وقۋعا ءوزىن قيناعىسى كەلمەدى مە، پاراقتاپ-پاراقتاپ، كىتاپتى قايتا ورنىنا قويدى. ءتۇن ورتاسىنان اۋىپ بارادى. ۇيقىسى مۇلدەم قاشىپ كەت­تى…تۇنگى تەرەزەنىڭ الدىنا كەلدى. قار ءالى جاپالاقتاپ جاۋىپ تۇر. بۇل قار تاڭەرتەڭ كەلگەن قىزدى ەسىنە سالدى. ول جوعالتىپ العان ءبىر نارسەسىن قايتا تاۋىپ العانداي قۋانىپ كەت­تى. قىز مۇلدەم ەسىنەن شىعىپ كەتىپتى. وعان قوڭىراۋ شالامىن دەپ ايتىپ قويدى ەمەس پە؟! قىز شىنىندا دا اناسى الشاعا اۋماي تارتقان ەكەن. ەكەۋىنىڭ جاستىعى ەكى مەزگىلگە تۋرا كەلىپ تۇرسا دا، ەگىز تامشىداي ۇقساستىق بار. بالكىم، الشانى دا سوناۋ الىستا قالعان بالالىق شاعىندا وسى قىزعا ۇقساتىپ، قۋىرشاقتاي قىلىپ كيىندىرىپ، بوياندىرىپ قويسا ول دا قۇددى قىزى سەكىلدى اجارلى بولار ما ەدى؟.. ءار زاماننىڭ ءوز بوياۋى بار. الشا تابيعاتىنان سۇلۋ قىز ەدى. ول قاعاز پاپكاداعى «امانات­تى» اشىپ، جارىقشامنىڭ جانىنا الىپ كەلگەندە كوزىنە سول باياعى وقۋشى كەز­دەگى شاقپاق داپتەر، ونىڭ بەتىندەگى بۇنىڭ ءوز قولىمەن جازعان حاتى ءتۇستى. ءوزىنىڭ قولتاڭباسىن دەرەۋ تاني قويدى. حات­تاعى يرەك-يرەك جازىلعان سوزدەردى بۇل ءوزى جازعان. داپتەردىڭ بەتى ءبىراز سارعايعانى بولماسا، وسى قازىر عانا جازىلعانداي بولىپ كورىندى كوزىنە. داپتەر بەتىنە «شاريكوۆىي» قالاممەن جازىلعان ولەڭدى وقىدى. ول كەز­دە «شاريكوۆىي» قالامدار ەندى شىعىپ، وقۋشىلاردىڭ بارلىعى سونى قولدانۋعا كوشكەن. وعان دەيىن سيامەن جازىپ جۇرگەن. سيانىڭ تامشىسىنداي بولعان بالالىعىن مىنا ەسكى پاراق ەسىنە سالدى. بۇل ولەڭدى مارات جازعان، شىندىعىن ايتقاندا، بۇل وعان تيەسىلى ەمەس. الشانىڭ كوڭىلىن وزىنە بۇرۋ ءۇشىن شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس تەرىسىن جامىلعان باتىر» دەگەن پوەماسىنان كوشىرىپ، «نەستان» دەگەن جەرىن «الشا» دەپ وزگەرتكەن. وسى ولەڭدى وقىعانداعى الشانىڭ تامسانعانىن كورسەڭ. كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىندە. پاپكانىڭ ىشىندە «سوۆەتسكي ەكران»، «كورەيا» دەگەن جۋرنال… ولەڭ جازىلعان شاقپاق داپتەر… «س نوۆىم گودوم» دەگەن وتكرىتكا… ونىڭ دا بەتىندە مۇنىڭ رەتسىز، يرەك شيمايلارى كەستەلەنىپتى. پاپكانىڭ ىشىندەگىلەر مۇنىڭ جۇرەگىن ورنىنان قوزعاپ جىبەرگەندەي. ارادا قانشاما جىل ءوت­تى. بۇل قاعازداردى عانا ەمەس، وسى الشانىڭ ءوزىن دە ۇمىتىپ بارادى ەكەن… الشانى قارامايسىڭ با، الگى زات­تاردى بۇل ءدال بۇگىن بەرگەندەي ساقتاپ كەلىپتى. كوز الدىنا بالالىق شاعى ءباز-باياعى كۇيىندە قايتا ورالدى. قايران الشانىڭ اماناتى… وسى كەزگە دەيىن ساقتاپ كەلگەنىن قاراساڭشى؟.. ونىڭ جادىنا بالالىق شاعى، سوناۋ 70– جىلداردىڭ اراسىندا قالعان ءبىر بۇكتەم قاعازداي قايتا ۇشىپ كەلدى.
سىرت­تاعى قار توقتاماي ءالى جاۋىپ تۇر. وتكەن كۇننىڭ ەلەسى ونىڭ كوكىرەگىن تىلگىلەپ كەت­تى…

* * *

اۋىلى ات توبەلىندەي عانا اۋىل ەدى. اۋىلدىڭ ەڭ شەتىندە بۇلاردىڭ ءۇيى. اۋىلدىڭ ورتاسىندا ون جىلدىق مەكتەپ بار، تاڭ ەرتەمەن بارلىق بالا سول مەكتەپكە قاراي بەت الادى. مەكتەپ بەس اۋىلعا ورتاق مەكتەپ. قىستا مەكتەپكە بارۋ بۇلار ءۇشىن ولىممەن تەڭ، اۋىر. قاردى بەلۋاردان كەشىپ بارعاندارى ازداي، جولدا كەز­دەسەتىن قاباعان يت­تەردەن كورەتىن كورەسىلەرى تاعى بار. كوكەيىنە كوك تاستاي اۋىر تيەتىن. يت­تىڭ اتى يت. ەشكىمگە قاراپ ۇرمەسە دە، مۇنى كورسە ابالاپ، سوڭىنا تۇسەدى. بۇل بولسا سولپيگەن ارىق، باسىندا قويان تىماق. پالتوسى دا ۇزىن. قاردى ومبىلاپ، زورعا كەلەدى. يت­تىڭ ءتۇرى قۇرىسىن، اۋزىنان سىلەكەيى اعىپ، مۇنىڭ جىپتەي ارىق اياقتارىن تىستەپ السام دەي مە، مارات­تى كورسە بولدى، يت­تەردىڭ قۋالاعىسى كەلىپ تۇرادى. الدە بۇل دا يت جىلى تۋعان، يت يت­تى كورگەنىن ءتۇسىنىپ قويا ما… يت­تەر بۇنى ولتىرگىلەرى كەپ جۇرگەندەي كورىنەدى. كەيدە وسى يت­تەردەن قورقىپ، ساباققا بارماي قويۋدى ادەت قىلىپ العان.

ءبىر جولى اناۋ ءتورت كوز، قىسقا قۇيرىق يتكە ناننىڭ ىشىنە ينە تىعىپ بەرىپ تە كورگەن. ول «ءبىت­تى، بۇل يت ولەدى» دەپ ويلاعان، ەرتەسى ەشتەڭەدەن بەيحابار مەكتەپكە بارا جاتسا، باياعى ءتورت كوز يت ولگەن تۇگى دە جوق، ارتىنان بۇرناعىسىنان دا قات­تى وشىگىپ قۋىپ بەردى… امالسىز سومكەسىنە وراپ سالىپ العان نانىن يتكە لاقتىرا بەرىپ، ءوزى ارەڭ قاشىپ قۇتىلعان.

الشا دا مەكتەپكە وسى جولمەن بارادى. ول بۇعان قاراعاندا وتە شيراق، ەرتە تۇرىپ، ساباققا ەرتە بارادى. بۇلاردىڭ كلاسىندا شونا دەگەن بار، بارىنەن بۇرىن تۇرادى دا، مەكتەپكە بارا جاتقان جالعىز اياق جولدىڭ شەتىنە سىدىگىمەن «ا+م=لۋيبوف» [2] دەپ جازىپ كەتەدى. مۇنى كورگەن الشا اشۋلانىپ، قاردى اياعىمەن تەبە باستايدى. ال مارات­تىڭ تاڭعى ءتات­تى ۇيقىدان ويانعىسى جوق. ونىڭ مەكتەپكە قۇدايدىڭ قۇت­تى كۇنى كەشىگىپ كەلگەنى كەلگەن. ساقتاپ قويعانداي، ەڭ شىرىن تۇستەر بۇعان تاڭعا جۋىق كەلەدى. شەشەسى كەلىپ وياتپاسا، ءتۇرلى-ءتۇستى ءتات­تى تۇستەن ايىققىسى كەلمەي جاتا بەرمەك…

سول جىلى قار قالىڭ ءتۇستى… قار قالىڭ تۇسكەن جىلى ول الشانى «ءسۇيىپ قالعان». الشانىڭ ساباعى ورتاشا، ءتارتىپتى، ەڭ باستىسى ەلگە ۇقساپ ساباققا كەشىگىپ كەلمەيدى. ولاردىڭ ءۇيى بۇلاردىكىنەن ءبىراز تومەن.

الشانى «ءسۇيىپ» قالعاننان بەرى ول ساباقتان كەشىكپەيتىن بولدى، ەرتە تۇرىپ، جولايرىقتا ونى كۇتىپ تۇرادى. ودان ارى ەكەۋى قاردى بەلۋاردان كەشىپ، مەكتەپكە قاراي جونەلەدى. باياعى ءتورت كوز، كەلتە قۇيرىق يت­تىڭ ىرىلداعانىن شىبىن شاققان قۇرلى كورمەي قالدى. ال يت بولسا جالىقتى ما، كەيىنگى كەز­دە بۇعان قاراپ ءۇرۋدى دە قويدى.

… ەكەۋىنىڭ «ماحابباتى» ەرتەگىدەي ءبىر قىستىڭ كۇنى باستالعان. قاي كلاستا وقىعاندارى قازىر انىق ەسىندە جوق. جاپالاقتاپ قار جاۋىپ تۇرعان. ەكەۋى مەكتەپتەن قايتىپ كەلە جاتقاندا ءسوزدى مارات باستادى.

– الشا، مەن ءبىر ءسوز ايتسام، وعان كونەسىڭ بە؟ – دەدى ول.

– الدىمەن ايتساڭشى، – دەدى الشا، ونىڭ كوزدەرىنە تەسىپ جىبەرەردەي قاراپ. الشانىڭ بالا كەز­دەگى كوزدەرىن ايتساڭشى، الەمنىڭ سۇلۋلىعى وسى كوزدىڭ ىشىنە تۇنىپ قالعانداي سەزىلەتىن وعان. – ايت ەندى… – الشا دەگبىرسىزدەنىپ، مۇنىڭ نە ايتارىن بىلگىسى كەلدى.

– ءۇش كۇننەن كەيىن 23-اقپان. ەركەكتەردىڭ مەيرامى. – ول بۇل ءسوزدى اۋزىن تولتىرا، ءوزىن قاھارمان ەرلەردىڭ قاتارىنا قوسىپ، كوتەرىڭكى داۋىسپەن ايت­تى.

– ءبىزدىڭ مەيرام!

– بىلەمىن سەنسىز دە… – الشا قىسقا قايىردى.

– سەن ماعان سىيلىق بەرەسىڭ بە؟ – دەدى ول.

– نەمەنەگە بەرەدى ەكەنمىن؟.. – دەدى الشا كوز اياسىن ۇلكەيتە اشىپ.

– مەن ساعان 8-ناۋرىزدا سىيلىق جاسايمىن، – دەدى ول. – ايەلدەر مەيرامىندا… – ول بۇل مەيرامدى «ايەلدەردىڭ مەيرامى» دەپ ابدەن قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ العان، قالاي بار، سولاي ايت­تى.

– الداپ تۇرسىڭ عوي سەن… – الشا ەنتىگە سويلەدى.

– الداسام ءولىپ كەتەيىن. چەستنو پيونەرسكي! – دەدى ول قولىن شەكەسىنە اپارىپ.

– چەستنو ما؟.. پيونەرسكي مە؟.. – الشا كۇدىكتەنە سۇرادى.

– چەستنو!.. – ول قولىن شەكەسىنە قايتا اپارىپ، سالتانات­تى جاۋاپ بەردى.

– مەيلى وندا… – الشا بۇل ۇسىنىسقا كونە قالدى.

بۇلاردىڭ كلاسىنداعى وقۋشىلار جىلدىڭ ەكى مەيرامىندا قۇت­تىقتاپ، ءبىر-بىرىنە سىيلىق بەرىسەتىن. كەيبىرى الدىن الا «مەن ساعان بەرەمىن، سەن ماعان بەرەسىڭ» دەپ كەلىسىپ الاتىن. بۇل ەكەۋى دە سولاي قىلماق بولدى. بىلتىر مارات ساپارگۇلگە سىيلىق بەرگەن… امالسىزدان. سەبەبى ساپارگۇل كلاستاعى ەڭ ۇزدىك وقيتىن وقۋشى. ساباقتا ديكتانت­تى باسقا وقۋشىلارعا كوشىرتپەسە دە، ماراتقا كوشىرتەتىن. وسى ءۇشىن سىيلىعىن ساپارگۇلگە بەرگەن. ەكەۋى قاردى سىقىرلاتا باسىپ كەلە جات­تى…

– الشا، تاعى ءبىر نارسە ايتسام ساعان ۇناي ما؟– دەدى ول دەمىن ءجيى الىپ. الشانىڭ الدىنا شىعىپ تۇرا قالدى.

– ي-ي، ايتا بەر، – دەدى الشا ەستۋگە قۇشتارلىعى ارتىپ.

– وسكەندە… مەنىمەن سويلەسەسىڭ بە؟ – دەدى ول. بۇلاردا «سويلەسەسىڭ بە» «جۇرەسىڭ بە» دەگەن ءسوز، ەكى ادامنىڭ قارىم-قاتىناسىن بىلدىرەدى.

– و، قۋىن قاراي گور! – دەدى الشا اياعىنىڭ استىنداعى قاردى نىعىزداي باسىپ.

– الداعالى تۇرسىڭ عوي، سويلەسەمىن دەسەم، مازاق قىلماقسىڭ عوي، ءا؟ تاپقان ەكەنسىڭ! – الشا باسىن شايقادى. – سىيلىق تا بەرمەيمىن… سىيلىعىڭنىڭ دا كەرەگى جوق… ساپارگۇلىڭ بەرسىن ساعان! – دەدى. الشاعا بۇل دۇنيەدە كۇلگەننەن باسقا ەشتەڭە جاراسپايدى، كۇلكى ونىڭ جۇزىنەن قۇيىلىپ كەلىپ، ەكى بەتىنىڭ ۇشىنداعى شۇڭقىرعا ۇيىپ قالعانداي كورىنەتىن… ال قازىرگى ءتۇرى بەتىنەن بىرەۋ شاپالاقپەن سالىپ قالعانداي، الەم-تاپىراق بولىپ اشۋلانىپ كەت­تى. بىراق قانشا اشۋلانسا دا قاۋىزىن ەندى جارعان گۇل سەكىلدى ادەمى قالپىندا قالا بەرەدى ەكەن.

– مەن سەنى جاقسى كورەمىن، جالعان ايتسام ءولىپ كەتەيىن! – ول اقتالا سويلەدى. – چەستنو پيونەرسكي! – قايتادان قولىن شەكەسىنە اپاردى.

– چەستنو دەمەي-اق قوي! سەنىڭ «جاقسى كورەم» دەگەنىڭ ۇيات ءسوز! ۇيات سوزگە «چەستنو پيونەرسكي» دەگەنىڭ ءتىپتى جاراسپايدى! – دەدى الشا تىك سويلەپ.

– ءولىپ كەتەيىن!.. – ول ءومىرىن قيا سالارداي انت ەتىپ، قارعانا باستادى.

– ولەمىن دەيدى عوي… ماعان دەسەڭ… ولە قال! – دەدى الشا. بۇل سوزدەر الشانىڭ ايتاتىن ءسوزى ەمەس، اپاسىنىڭ سوزدەرى ەدى. الشا سونى قايتالادى.

– مەن سەنى الامىن! – دەدى امالى تاۋسىلعان بۇل.

– الامىن؟.. ساپارگۇلدى ال دا جۇرە بەرسەڭشى؟ – دەدى الشا. مۇنىڭ جىلان شاقپاي، جىلقى تەپپەي اشۋلانىپ جاتقانىنىڭ سەبەبى دە ساپارگۇل ەدى.

– مەن ساپارگۇلدى اتامىن دەسە دە المايمىن… ونىڭ بەتىندە سەكپىل بار!.. – دەپ سالدى بۇل جانى شىعارداي ىشقىنىپ. – باتپاق سارى…

– نان ۇرسىن دە! – دەدى جۋاسي قالعان الشا ونىڭ وسى ءالسىز تۇسىن پايدالانىپ.

– نان ۇرسىن! – ول تاعى دا قارعانا جونەلدى.

– انەۋگۇنى جانىما وتىرشى دەگەنىمدە، نە ءۇشىن كەلىسپەي قويدىڭ؟! ساپارگۇل سارى باتپاقتىڭ جانىنان شىقپاي؟.. – الشا بۇل ءسوزدى مارات­تىڭ كوزىنە سىناي قاراپ ايت­تى.

– قاشان؟ – دەپ اڭقاۋلاندى بۇل.

– انەۋگۇنى شە؟.. – الشا اۋزىن بۇرتيت­تى.– زاۆۋچ اپاي كوزىن الايتقان كۇنى…

– اا… اناۋ ما؟.. جاي وتىرعانمىن… ديكتانت كوشىرگەنمىن… سەن دە مەن سەكىلدى ناشار وقيسىڭ عوي…

– وي، سۇمەلەك! بالەسىڭ، ءا!.. ديكتانت­تا ساپارگۇلمەن، ديكتانت جوقتا مەنىمەن…

– وندا تۇرعان نە بار؟.. ەكەۋىمىز دە «ەكى» الساق جاقسى ما؟.. ساعان دا كوشىرۋگە بەردىم عوي؟ – دەدى ول اقتالا.

– ال ەكىنشى ساعات­تا شە؟ – دەپ باستىرمالات­تى الشا. – سول كەز­دە دە وتىرماي قويدىڭ عوي؟

– ساپارگۇلدە ورىكتىڭ قاعى بار ەكەن… اكەسى وشتان الىپ كەلىپتى.

– ءبىلدىم سەنىڭ ويىڭدى… ساپارگۇل ورىك بەرسە، مەنى الداپ، ونى الىپ الاسىڭ.

– الشا قايتا تىرىسا قالدى.

– قويشى سول سارى قىزدى… جەك كورەمىن… ۇرىسقاق قىز!.. – دەپ جاقتىرماي قالدى بۇل.

– سەن مەنى الساڭ، مەن نە ىستەيمىن سوندا، ا؟..

– بوپەلى بولاسىڭ، زاۆۋچ اپاي سەكىلدى…

– قالاي؟

– سولاي ەندى…

– سولاي بولعاندا قانداي؟..

– قازانعا جاپقان نانداي!

– ەگىز بە؟..

– جو-جوق! سەگىز!..

– اي-يي! سونشالىق كوپ پە؟!

– اتىن كىم دەپ قويامىز؟

– اتىن با؟ قىز تۋسام ايشولپان، ۇل تۋسام شولپانبەك…

ەكەۋى ءماز بولىپ كۇلىپ الدى.

– سەن ماعان جاپون جاۋلىق الىپ بەرەسىڭ بە، سوندا؟ – دەدى الشا.
بۇلاردىڭ تۇسىنىگىندە جاپون جاۋلىق وتە باعالى ەدى ول كەز­دە. اپاسى دا: «الشا، ۇلكەيگەندە ماعان جاپون جاۋلىق الىپ بەرەسىڭ بە؟» – دەپ سۇراي بەرەتىن. وسىنى ەستىپ العان الشا دا بۇل سۇراقتى ماراتقا قويعان.

– الىپ بەرەم. بىرەۋ ەمەس، ەكەۋىن! بولدى ما؟..

– بولدى!.. – ەكەۋى جارىسا كۇلىپ جىبەردى. وسى ءسات­تە بۇلاردان باقىت­تى ەشكىم جوقتاي سەزىلدى.

– پۋشكيننىڭ ولەڭىن جات­تادىڭ با؟ – دەدى الشا.

– ال سەن؟

– جات­تادىم…

– مەن دە… – دەدى بۇل.

– كەل، ءبىر جولىن سەن، ءبىر جولىن مەن ايتايىن، – دەدى الشا. ەكەۋى پۋشكيننىڭ «قىسقى كەش» ولەڭىن ءبىر-ءبىر جولدان جاتقا ايتا باستادى. ءبىرىنشى بولىپ الشا باستادى.

– بۋريا منويۋ نەبو كروەت، – دەدى الشا.

– ۆيحري سنەجنىە كرۋتيا، – دەدى بۇل.

– تو، كاك زۆەر، ونا زاۆوەت، – دەدى الشا.

– تو زاپلاچەت، كاك ديتيا، – دەدى بۇل.

– ۋرا! جات­تاپپىز! – دەپ الشا سومكەسىن اسپانعا ات­تى. ەكەۋىنىڭ ۇيلەرىنە ءالى الىس ەدى.

– بىلاي ىستەيىك، – دەپ ۇسىنىسىن ايت­تى الشا. – سەن قاش، مەن ساعان قار لاقتىرامىن. ەگەر ساعان تيسە، مەن قاشامىن، سەن ماعان لاقتىراسىڭ… ماقۇل ما؟

مارات العا ءتۇسىپ بالپاڭداي جونەلدى. اعاسىنان قالعان ۇزىن پالتونىڭ ەتەگى قارعا سۇيرەتىلىپ بارادى…

ارتىندا الشا. الشانىڭ لاقتىرعان قارى ماراتقا دالدەپ تيگەن جوق. الشا قات­تى شارشادى.

– ەندى سەن لاقتىر، مەن قاشايىن. بىراق ءبىراز دەم الىپ الايىن… وپكەم ءوشتى،

– دەدى الشا. الشا ءبىراز دەم الدى دا، ساڭقىلداي كۇلىپ، جالما-جان ارتقا بۇرىلىپ قاشا جونەلدى. الىسقا شىرقاپ بارادى. ءبىر مەزەت­تە ارتىنا جالت بۇرىلىپ قاراعاندا، مارات­تىڭ لاقتىرعان قارى ءدال كوزىنە ءتيدى. كوزىنىڭ وتى جارق ەتە قالدى. مارات­تىڭ قورىققاننان جۇرەگى سۋ ەتە قالدى. الشانىڭ كوزىنىڭ اينالاسى قىزارىپ شىعا كەلدى. اۋىرعان كوزىن قولىمەن باسقان الشا شىداماي جىلاپ جىبەردى. مارات نە ىستەرىن بىلمەي داعداردى. قىزدى جۇباتايىن دەدى دە، مەڭىرەيىپ تۇرىپ قالدى. بار ايتقان ءسوزى:

– كەشىر مەنى، الشا!

– اقىماقسىڭ! – الشا قولىن كوزىنەن الماي جىلاي بەردى. مارات الشانى وزىنە قاراي تارتىپ، قات­تى قۇشاقتادى. قىزدىڭ وعان ءالى جەتپەدى. مارات الشانىڭ قىپ-قىزىل بولىپ قىزارعان كوزىنەن قالاي ءسۇيىپ العانىن بايقاماي قالدى. ومىرىندە قىزدى العاش ءسۇيۋى. الشا جىلاعانىن قويا قويدى. الشامەن قانشا سويلەسىپ، بىرگە وقىپ، بىرگە جۇرسە دە، وسى كەزگە دەيىن ونىڭ ءيىسىن سەزبەگەن ەكەن. قات­تى قۇشاقتاپ، كوزىنەن سۇيگەن كەز­دە، ونىڭ سامايىنان وزگەشە ءبىر ادەمى ءيىستى سەزدى. كەرەمەت ءيىس ەكەن. بۇل يىستەن ونىڭ باسى اينالدى.

كۇن سىڭگەن ءيىس… قىزدىڭ ءيسى… قىستىڭ وسىناۋ كۇنىندە ەكەۋى ۇيلەرىنە ءۇنسىز تاراسقان…

* * *

…سونان كەيىن ەكەۋى ءبىراز «سويلەسكەن»… سىيلىقتى ءبىرىنشى بولىپ الشا بەردى. سىيلىعىن جىلتىراق قاعازعا قولاپايسىز وراپ، ءتورت جاعىنان كەندىر جىپپەن شيەدەي قىلىپ بايلاپتى. ىشىندە ەكى تيىندىق ءۇش شاقپاق داپتەر مەن قارا قارىنداش. «يندونەزيا ەرتەگىلەرى» دەگەن بىرەر پاراعى جىرتىلعان كىتاپ، ونان سوڭ «مارات، سەنى 23-فەۆرال – سوۆەت­تىك ارميا كۇنىمەن شىن جۇرەكتەن قۇت­تىقتايمىن!». الشا» دەپ جازعان وتكرىتكاسى بار (وتكرىتكانىڭ سىرتىندا «س نوۆىم گودوم!» دەگەن جازۋ، اياز اتانىڭ، اقشاقاردىڭ سۋرەتى.) الشا بۇل سىيلىقتى كلاستاعىلاردىڭ بارلىعىنا كورسەتىپ، ماڭىزدانا تاپسىردى. كلاستاس قىزداردىڭ بارلىعى ۇل بالالارعا سىيلىقتارىن بەردى. تەك ساپارگۇل عانا مارات­تىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ ماي قۇيرىقتان اياماي شىمشىپ الدى دا، اقسارى ءجۇزى تۇنەرىپ: «سەنى مە، اسىقپا!» – دەپ قويدى. مۇنى ەكەۋىنەن باسقا ەشكىم بايقامادى. الشا دا… كوپ وتپەي كوكتەم كەلىپ، 8-مارت تا جاقىندادى. ايەلدەردىڭ حالىقارالىق مەيرامى.

ەندى كەزەك ماراتقا كەلدى… بىراق مارات­تىڭ سىيلىعى الشاعا كەشىگىپ ءتيدى. سول كۇنى (7-مارت­تا) ول ساباققا كەلمەي قالدى.

«ي، قۋ نەمە، الداعان ەكەن»، – دەدى الشا پۇشايمىن بولىپ. مارات­تى: «ساباققا كەلسە ەكەن» – دەپ الشا كوپ كۇت­تى. كلاستاعىلاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىنە سىيلىق بەرىپ بولدى. مارات قانا جوق. حابار-وشارسىز. «بۇدان بىلاي ماراتقا مۇلدە سەنبەيتىن بولامىن» دەپ قارعاندى الشا. سول كۇنى كلاستاعى قىزداردان الشا عانا سىيلىقسىز قايت­تى. مۇنى كورگەن ساپارگۇلدىڭ قۇدايى بەرىپ قالدى. ول ءوزىنىڭ جانىنداعى قىزدارعا (ودان ديكتانت كوشىرەتىن قىزدارعا) «پىش-پىش» دەپ بىردەڭە ايتقانسىپ، الشانى ىمداپ، قاسىن قاققان… الشا ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا تەرەزەنىڭ تىرسىلىن ەستىپ قالدى. تەرەزەنى اشسا، مارات تۇر. نەگە ەكەنى بەلگىسىز ەنتىگىپ تۇر. ول سالدەن سوڭ بارىپ:

– ءما! – دەپ گازەتكە ورالعان نارسەنى الشاعا ۇستاتا بەرىپ: – قۇتىلدىم با؟ مەن كەت­تىم… – دەدى ول.

– قۇتىلدىڭ. ەرتەرەك بەرمەيسىڭ بە؟ – الشا قىرسىعا سويلەدى. – بەرگەنىڭدى قىزدار دا كورمەي قالدى…

– كەشىر مەنى… سيىرىمىز بۇزاۋلاپ ەدى. قارايتىن ەشكىم جوق بولعان سوڭ، ۇيدەن شىعا المادىم، – دەگەن ول اسىعىس كەلگەن جاعىنا قاراي تارتىپ وتىردى.

مارات­تىڭ سىيلىعىنىڭ دا الشانىكىنەن اسىپ كەتكەنى شامالى. «سوۆەتسكي ەكران» دەگەن جۋرنال. مۇقاباسىندا يۋري نيكۋليننىڭ سۋرەتى. «كورەيا» جۋرنالى. بۇل جۋرنالدا اۆتومات­تى كەۋدەسىنە قات­تى قىسىپ، جىميىپ تۇرعان كورەي قىزىنىڭ سۋرەتى بار ەكەن. (مارات­تىڭ اكەسى وسى اۋىلدىڭ پوشتاشىسى، بۇل جۋرنالدى ول اكەسىنىڭ قورجىنىنان ۇرلاپ العان. مىناداي جۋرنالدى بۇلاردىڭ كىشكەنە عانا اۋىلىندا قانداي مۇعالىم وقيدى، ونى بىلمەيدى ەكەن.) تۋرگەنەۆتىڭ سىرتى كوكشىل «مۋمۋ» دەگەن كىتابى. كىتاپتىڭ سىرتىندا مۋمۋدى سۋعا باتىرۋعا الىپ بارا جاتقان مىلقاۋ گەراسيمنىڭ سۋرەتى. ال ونىڭ ىشكى بەتىندە قولمەن يرەلەڭدەتە جازعان مىناداي تىلەك: «قۇرمەت­تى، الشا! سەنى قۇشاق جايىپ كەلە جاتقان 8-مارت – ايەلدەردىڭ حالىقارالىق مەيرامىمەن قۇت­تىقتايمىن! ساعان ينديالىق تازا ماحاببات، ءسىبىردىڭ مىقتى دەنساۋلىعىن، كاۆكازدىقتاردىڭ ۇزاق ءومىرىن تىلەيمىن! مارات.» (بۇل ونى اعاسىنىڭ ءبىر قىزعا جازعان قۇت­تىقتاۋىنان كوشىرگەن.) سىيلىقتىڭ ىشىندە جارتىسى عانا قالعان «كارمەن» وپاسى (اپكەسىنىكى بولسا كەرەك). انادايدان مۇرنىڭدى جارىپ جىبەرەتىن وزگەشە ءيىسى بار…

مارات­تىڭ ولەڭى شە؟ شاقپاق داپتەردىڭ پاراعىنا ادەيىلەپ الشاعا «ارناپ جازعان ولەڭدى» كورگەندە، قىزدىڭ كوزى جاساۋراپ كەتكەندەي بولدى. بۇل ولەڭدى شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس تەرىسىن جامىلعان باتىر» پوەماسىنان كوشىرىپ، الشاعا «ءوز ولەڭىم» دەپ وتىرىكتى ىسقىرتىپ جىبەرگەنىن ءبىلدى دە، «مىرس» ەتىپ كۇلىپ الدى.

«ساۋلەم، تالاي-تالاي ىستەر دۇنيەدە جارالدى دا،
جيھان قانشا جارىق بولسىن، سەنسىز ماعان قاراڭعى دا.
جان سۇيگەنىم، سەنىمەنەن قۇرسىن ءامىر مەنى ايىرعان،
ءجۇزىڭدى ەندى كورۋ قايدا، قۋانىشتى قۇمارلانعان،
جۇرەگىمدى قايتىپ جازام؟ ساداعىڭمەن جارالانعان،
سىر جۇمباعىن ساعان اشتىم، ويىنداعى قيالدانعان» –
دەپ جازىپ، اياعىنا: «مارات» – دەپ قول قويىپتى.
بۇل ولەڭدى وقىدى دا، ءدال وسىلاي كوشىرىپ، الشاعا ارناعانىنا تاڭعالىپ قالدى. ەكەۋى دە سول ءسات­تە وسى جىردا نە جازىلعانىن تۇسىنە الدى ما ەكەن؟ ءدال قازىر وعان ميى جەتپەي تۇردى…

… الىس قالعان بالالىعىنىڭ ەلەستەرىن قايتا كوز الدىنا اكەلگەن وسى ءبىر ۇزىك ەستەلىك مارات­تىڭ جۇرەك تۇسىن جىپ-جىلى ەتىپ جىبەردى. الشانىڭ وسىلاردىڭ بارلىعىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتاپ كەلگەنىن ايتساڭشى. بۇل سول ءسات­تەردىڭ ەستەلىگى. وسى ەستەلىكتەردە بۇلاردىڭ بالالىعى بار… مارات ماڭدايىن قات­تى-قات­تى ۋقالاپ قويىپ، الىستاعى الاقانداي اۋىلىنا قۇستاي ۇشىپ بارعىسى كەلدى. قازىر عانا سول مەزگىلدىڭ جۇرەگىنەن قۇس سەكىلدى ۇشىپ وتكەنىن سەزىندى. الشانىڭ قانشاما جىل بويى وسىلاردى جانىندا تۇتىپ، ساقتاپ قانا قويماي، ماراتقا دەگەن جىلى سەزىمدەرىنىڭ وتىن سوندىرمەي كەلگەنىن، ول عانا ما، سوناۋ جىلعى قىستا، قىزدى بولساق اتىن ايشولپان قويامىز دەگەنىن دە ۇمىتپاعانىن بۇگىن كابينەتكە كەلگەن قىزدى كورگەندە ءتۇسىندى…

«ايەلدىڭ جۇرەگى وزگەشە مە؟» دەگەن وي كوڭىلىن الاي-دۇلەي ەت­تى. قانشا ۋاقىت وتسە دە بۇعان دەگەن بالالىق سەزىمىن تابارىكتەي ساقتاپ كەلگەنىن ايتساڭشى… مۇنى ويلاعان سايىن ءىشى قىز-قىز قاينادى. قايناعانى سول… مەكتەپتى ءبىتىرىپ، ەكەۋىنىڭ جولى ەكى ايىرىلعاننان بەرى الشانى ەسىنە الماعانىنا، ونىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن مۇلدە حابارسىز قالعانىنا، مۇنداي ادامنىڭ ومىردە بار ەكەنى ۇمىتىلعان پاراقتاي بولىپ قالعانىن دا ەندى عانا ءتۇيسىنىپ، ەندى عانا سەزىپ تۇرعانداي وكىنىپ، ءورت-جالىن بولىپ كۇيىپ تۇردى. ول ءدال قازىر مەكتەپتى ءبىتىرىپ، سوڭعى قوڭىراۋدان كەيىنگى ەسىندە قالعان ەلەستى كوز الدىنا اكەلدى.

* * *

مارات پەن الشا سوڭعى قوڭىراۋ كەشىنەن كەش قايت­تى… بۇل كۇنى تۇنگى اسپاندا جىپىرلاعان كوپ جۇلدىز جايناپ تۇردى… اينالانى جازعى جايلى اۋا جايلاپ العان. مىلقاۋ ءتۇن. قۇلاققا ۇرعان تاناداي مىلقاۋ تىنىشتىق… جاڭا عانا تۋعان ايدىڭ جارىعى اسپاننان نۇرىن توگەدى… ەكەۋى ءۇن-ءتۇنسىز… كوكىرەكتەرى عانا سايراپ تۇرعانداي… («مارات: ەشكىم جوقتا ءسۇيىپ السام با ەكەن؟ كىشكەنە كەزىمىزدەن بىرگە كەلەمىز. ول كەز­دە… ءتىپتى بالا ەدىك. قازىر قولىن ۇستاۋعا دا تارتىناسىڭ… جاقىنداي المايسىڭ… ەگەر ءوبىپ السام، ەرتەڭ بەتىنە قايتىپ قارايمىن. ۇيات قوي… الدە تاۋەكەل ەتسەم بە ەكەن؟…»). («الشا: نەگە ۇندەمەي كەلە جاتىر، اۋزىنا تالقان سالىپ العانداي… ەكەۋمىز وسى ۋاقىتقا دەيىن سۇيىسپەپپىز. قانداي بولادى ەكەن ءوزى؟ ءبىر رەت ءسۇيىسىپ كورسەك بولماي ما. ءسۇيىپ السا ەكەن!»). ەكەۋى ءۇنسىز عانا ويلارىمەن ارپالىسىپ كەلە جات­تى…
مارات­تىڭ وت­تى كوزدەرى الشاعا ۇشقىن اتا قادالدى. نە دەپ ايتارىن، ءسوزدى نەدەن باستارىن بىلمەي، ويى ونعا ءبولىندى… اقىرى ايتار ءسوز تاپتى دا، وعان ءوزى قۋانىپ كەت­تى…

– وقۋىڭدى بىتىرگەن سوڭ قايدا باراسىڭ؟ فرۋنزەگە مە، وشقا ما؟.. – دەدى ول. وسى ءسوز ويىنا كەلگەنى ءۇشىن جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانىپ، جادىراپ كەت­تى. سۇراۋىن سۇراسا دا، ءىشى وت جالىن بولىپ كۇيىپ تۇردى. بۇل سۇراقتى بۇعان دەيىن دە قانشا رەت قويعان، قانشاما رەت جاۋابىن دا العان. الشا ءدۇرس ەتكىزە جاۋاپ بەردى…

– بايعا تيەم!

– بايعا؟.. – الشادان مۇنداي جاۋاپتى كۇتپەگەن بۇل ابدىراپ، ءلام دەمەي، تۇرىپ قالدى.

– ءيا، سولاي!– دەدى الشا.

– كىمگە؟ – دەدى بۇل شوشىعان تۇرمەن.

– كىمگە… – الشا جۋاسي قالعانداي بولدى. مارات ونىڭ اۋزىنان «بۇل ءازىل عوي» دەگەن ءسوزدى ەستىگىسى كەلدى. بىراق الشانىڭ داۋىس ىڭعايى ءازىل ايتقانداي كورىنبەدى. – ايتەۋىر بىرەۋگە دە… پەشەنەمە جازعانعا…

– پەشەنەڭە كىمدى جازىپتى؟ – دەدى ول.

– وقىساڭ بىلەسىڭ.

– وقيىن با؟

– وقىشى… – الشا وعان ماڭدايىن توسا بەردى.
مارات­تىڭ مۇرنىنا ونىڭ ءيىسى كەلدى. الشا ماراتقا ماڭدايىن توستى… ەكەۋى جاقىنداي ءتۇستى. الشانىڭ كەۋدەسىنەن سىرتقا تەۋىپ تۇرعان ءتوسى ايدىڭ جارىعىمەن اپ-انىق كورىندى. مارات­تىڭ باقايىنان باستاپ ميىنا دەيىن جەتكەن ءورت سەزىم ونىڭ بويىنا بەلگىسىز ءبىر كۇش بەرگەندەي بولدى. ول الشانى وزىنە تارتا قات­تى قۇشاقتاپ، بەتىنەن، ەرىندەرىنەن ەبەدەيسىزدەۋ ءسۇيىپ العانىن بايقاماي قالدى. بۇعان دەيىن ءسۇيىسىپ كورمەگەندىكتەن، قولاپايسىزداۋ ءسۇيدى. سىلەكەيى الشانىڭ بەتىنە جاعىلىپ قالعان با، ول جەڭىنىڭ ۇشىمەن بەتىن اقىرىن ءسۇرت­تى… ەكەۋى تىم-تىرىس قالدى. كەۋدەلەرىن بۇلكىلدەتكەن سەزىم عانا بىلىنەر-بىلىنبەس سوعىپ تۇرعانداي سەزىلدى. ىستىق لەپ… الشا بويىن الا قاشىپ، سىقىلىقتاي كۇلدى.

– نەگە كۇلەسىڭ؟ – دەدى ول تىزەسىنىڭ جاڭا تۋعان بۇزاۋدىڭ تىرسەگىندەي دىرىلدەپ تۇرعانىن بىلدىرمەۋگە تىرىسىپ.

– مۇرىندارىمىز ءتۇيىسىپ قالا ما دەپ…

– مەن دە سولاي ويلاعانمىن… – دەدى الشا.

– كينوداعىداي سۇيمەيسىڭ بە؟.. – الشا قۇشاعىنان سىتىلىپ شىقتى دا، جالت-جۇلت ەتكەن قارا كوزدەرىمەن بۇعان تەسىلدى. نايزاداي كىرپىكتەرىن قاداپ جىلىشىراي قاراپ، ادەتىنشە ەكى بەتىنىڭ ۇشىنداعى شۇڭقىرىن كورسەتە جىميدى دا جالت بۇرىلىپ، ۇيىنە قاراي جۇگىرە جونەلدى…

ارقاسىندا قوس بۇرىمى ىرعالا تەربەلىپ، مارات­تىڭ جاس جۇرەگىندە ءبۇر جارعان بالاڭ سەزىمدەرىن وسى بۇرىمدارعا قوسىپ، ءورىپ العانداي قاراڭعىعا ءسىڭىپ كەت­تى…

* * *

… ول ويلانىپ، تەرەزەنىڭ الدىنا كەلدى. سىرت­تا قىستىڭ قويۋ قاراڭعى ءتۇنى. تەرەزەدەن تۇسكەن جارىقتان كۇنى بويى جاۋىپ تۇرعان قار بۇرتىكتەرىنىڭ جەرگە ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ءتۇسىپ جاتقانىن كوردى… ول بۇگىن قايىرىلىپ، قايتا كوز الدىنا كەلگەن بالالىعىن كوپكە دەيىن ويلاپ، تاڭعا جۋىق تالىپ ۇيىقتاپ كەتكەنىن سەزبەي دە قالدى…

* * *

كابينەتىنە كىرىپ، حاتشى قىزدى شاقىراتىن كنوپكانى باستى. حاتشى قىز كابينەتكە كىردى.

– شاھارگۇل، كەشەگى قىزدىڭ ءجون-جوسىعىن بىلەسىڭ بە؟.. تەلەفون ءنومىرىن قالدىرىپ پا ەدى؟ – دەدى ول.

– قالدىرعان، مارات اليەۆيچ، – دەدى دە، قاعازعا جازىلعان ءنومىردى الىپ كەلدى حاتشى قىز.

ول قىزدىڭ ءنومىرىن تەرىپ، تۇتقانى قۇلاعىنا جاقىنداتقاندا، ۇزاق-ۇزاق قوڭىراۋ ءۇنى كەلدى قۇلاعىنا.

– اللو… – دەدى قىزدىڭ ءۇنى. ارتقى جاعىنان اۋەجايداعى حابارلامالار ەستىلدى قۇلاعىنا.

– بۇل مەن… اپاڭنىڭ كلاستاسى… مارات… – دەدى ول اسىعا.

– تىڭداپ تۇرمىن… – دەدى قىز ماعىناسىز عانا. امانداسقان دا جوق.

– سەن قاي جەردەسىڭ؟.. – دەدى مارات.

– اۋەجايدا… – دەدى قىز.

– ءبىر جاققا ۇشىپ باراسىڭ با؟ – دەدى ول.

– ءيا… – دەدى قىز تەرەڭ كۇرسىنىپ. – وشقا…

– ا، وندا جاقسى بولعان ەكەن!.. اپاڭ الشاعا مەنەن دۇعاي سالەم ايت! كلاستاسىڭىز ءسىزدى ۇنەمى ويلاپ جۇرەدى ەكەن دە… كەشە اكەلىپ بەرگەندەرىڭ ءۇشىن كوپ راقمەت… ول… بالالىعىمىزدى ەسىمە سالدى… – دەدى. – اماندىق تىلەيمىن!.. اپاڭا جاس كەزىندە جاپون جاۋلىعىن الىپ بەرەمىن دەگەنمىن. قا-اپ، سەنىڭ اۋىلعا باراتىنىڭدى بىلگەنىمدە، اپاڭا جاپون جاۋلىق بەرىپ جىبەرەتىن ەدىم، – دەدى ول باياعىدا بەرگەن ۋادەسىن قازىر ەسكە الىپ. – اللو، ايشولپان ەستىپ تۇرسىڭ با؟.. قىز جاۋاپ ورنىنا كۇرسىنىپ:

– اپام ەندى ءسىزدىڭ جاۋلىعىڭىزدى تاعا المايدى… اپامنان ايىرىلىپ قالدىم… – دەدى دە وكسىپ-وكسىپ جىلاپ جىبەردى. «بيكەش، تەلەفونىڭىزدى ءسوندىرىڭىز! قازىر ۇشاق ورنىنان قوزعالادى» دەگەن ءۇن ايشولپاننىڭ تۇتقاسىنان وعان انىق ەستىلدى. – اللو… اللو… ايشولپان!.. – دەپ نە ايتارىن بىلمەي داعدارىپ قالدى…

تەلەفون ءسوندى. قايتا قوڭىراۋ شالدى… جاۋاپ بولعان جوق…. وسى ءسات­تە ونىڭ كوز الدىنا كۇلگەندە ەكى بەتىنىڭ شۇڭقىرى كورىنەتىن، ءجاۋدىر كوز الشاسى، سول جىلدارى جاۋعان قالىڭ قار، قۇيرىعى كەلتە، ءتورت كوز يت، ايلى ءتۇن، ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىنە بەرگەن سىيلىقتارى، لاقتىرعان قارى ابايسىزدا ءتيىپ كەتىپ ءورت­تەي بولىپ قىزارعان الشانىڭ كوزى، العاش سۇيىسكەندەرى… قىزدىڭ قوس بۇرىم ۇزىن شاشى… ءبارى-ءبارى ۇزىلگەن تاسپاداي كوز الدىنان وتە شىقتى. ءار ەلەستى كوز الدىنان قايتا وتكەرىپ، سول الىس قالعان بالالىق شاعىنان ءوزىن ىزدەدى. ولاردى باياعىدا جوعالتىپ العانىن ەندى سەزدى… وسى جوعالىپ كەتكەن ەلەستەردىڭ ءبىر پاراعىندا وشپەي قالعان جازۋداي بولىپ الشانىڭ ەلەسى قالىپتى. كوپ جىلدان بەرى كەۋدەسىندە ەلەۋسىز عانا ساقتالىپ كەلگەن ەستەلىكتەر مارات­تىڭ كوكىرەگىن سىزدات­تى. ءون بويىن اشۋ كەرنەپ، جۇرەگى قىسىلدى. سىرت­تا قاقاعان قارا سۋىق. كەشە جاۋعان ءتۇبىت­تەي جۇمساق قاردىڭ ۇستىڭگى قاباتى مۇز بولىپ قاتىپ قالىپتى… ونىڭ كوكىرەگىندە قاتىپ قالعان وسى مۇزداي سەزىمدى الشا جۇدىرىقتاي جۇرەگىنە ءتۇيىپ الىپ الىسقا…الىسقا…قايتىپ كەلمەس جاققا الىپ كەتىپتى.

جان دۇنيەسى اپپاق قارداي پاك بالالىقتىڭ تازا، قيالعا باي كۇندەرى، العاشقى سۇيىسكەن ءساتى مۇنىڭ كوڭىلىنە قانشاما جىل وتكەن سوڭ قايتا ورالارىن سەزىپ پە ەدى؟.. ادام جانىنىڭ تامىرى بالالىق شاقتا قالادى، قىز وسى ءسات­تەردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن ەكەن، بىراق بۇل ارت­تا قالعان وسى ەستەلىكتەرگە قايتا ورالا الماي جۇرگەن. قاس-قاعىم ءسات­تە قايتا جادىنا ورالعان بۇل ەستەلىك ونى سول دۇنيەگە قايتا ارالاستىرىپ جىبەردى.
ول ءبىر ساتكە توسىلىپ تۇرىپ قالدى. سول بالالىق شاعىنىڭ شىندىعىنا اقىلى جەتپەسە دە، باعاسىن ءبىلىپ تۇر ما؟.. باياعىداعى وقيعا الىستا قالعان بالالىق شاعىنا جەتەلەپ الىپ بارعاندا ول بۇكىل ءومىرىنىڭ ءبىر تامشى كوزدىڭ جاسىنداي قۇلاپ تۇسكەنىن سەزدى. سول ءبىر تامشى كوز جاسىندا ونىڭ الشاسى بار ەدى…

* * *

… قار قايتادان جاپالاقتاپ، توقتاۋسىز جاۋا بەردى.

سۇلتان راەۆ

قىرعىز تىلىنەن اۋدارعان: اسەم ەرەجەقىزى

Abai.kz