Onyng sebepteri men Qazaqstangha әseri turaly

Majarstanda eldi 16 jyl boyyna basqarghan Orbannyng «Fiydes» partiyasynyng kýni keshe parlamenttik saylaudy jeniluining basty sebebi negizinen ishki sayassatta emes, syrtqy sayasatta dep senimdi týrde aitugha bolady. Ol ýderis saylaualdy ýgit-nasihat barysynda tipti ap-anyq sezildi.

Áriyne, kez kelgen biylik túsynda onyng ishki jәne syrtqy sayasatyna kónili tolmaytyn kýshter bola bermek.

Ishki jaghdaygha kelsek, ekonomikalyq damuy jaghynan Vengriya Euroodaq elderining ishindegi eng artta memleketter qatarynan tabylyp keledi, beynelep aitsaq, keshegi sosialistik lageriding shiynelinen shyqqan ol basty ekonomikalyq kórsetkishter jóninen (jalpy ishki ónim, onyng adam basyna shaqqan kólemi, ortasha jalaqy jәne tb.) óz qatarlastarynan kenjelep qaldy. Sol sebepti biylik basyndaghy «Fiydestin» oppozisiyalyq qarsylasy «Tisanyn» eldegi әleumettik-ekonomikalyq jaghdaygha qatysty aityp kelgen syny әbden oryndy boldy әri saylaushylardyng kónilinen shyqty deuge bolady.

Alayda búl jolghy saylauda syrtqy sayasattyng orny basymdyraq boldy.

Orban bolsa, Euroodaq qúramyndaghy elding proreseylik baghytyn ústanumen este qalmaq.

Áriyne, onyng obektivti sebebi de joq emes: Vengriya, Shyghys Europanyng keybir elderi sekildi Reseyding múnayy men gazyna kýni qarap qalghan. Kim bilgen, keshegi sosilistik lageriding iydeologtary osy elderdi osylaysha jipsiz baylap qoydy ma? Ne desek te, jaghday sonday.

Bәlkim, basqa, bizge beymәlim sebepteri bolsa kerek, ne desek te, Orban syrtqy sayasattyng basty baghyttary boyynsha (Reseyge qatysty újymdyq Batystyng sanksiyalaryn jýzege asyru, Ukrainagha Euroodaq tarapynan qarjylyq qoldau kórsetu) «qyryq kisi bir jaq, qynyr kisi bir jaq» ústanymynyng klassikalyq ýlgisi boldy.

Meninshe, eger de Orban birjaqty, reseyshil syrtqy sayasat ústanbay, shahmat oinynda ózin sheber grossmeyster retinde kórsetip, Euroodaqtyng arbasyn da syndyrmay, Reseyding ógizin óltirmey, terendik, kerek deseniz, qulyq tanyta bilgende, kim bilsin, saylau nәtiyjeleri basqasha bolar ma edi?

Saylauda jeniske jetken Madiyar bastaghan «Tisa» partiyasy syrtqy sayasatta batysshyl, europashyl baghyt ústanatyny ýgit-nasihat nauqanynda erekshe sezildi.

Búl degeniniz, endigi jerde Euroodaqtyng konsensustyq sheshimder qabyldaugha danghyl jol ashyldy, EO birligi odan sayyn artady, yaghny onyng syrtqy sayasattaghy bedeli jogharylay týsedi degen sóz.

Búl saylau - AQSh pen Resey qúlaghyna jetui tiyis myqty qonyrau. Orbandy Tramp pen Putin ashyqtan-ashyq qoldady, ony Orban óz mitingilerinde molynan paydalandy. Alayda, ol qoldau kerisinshe әser etken sekildi. Filosofiyada «jalqy» men «jalpy» kategoriyalary bar ekenin eskersek, Vengriya saylaushylarynyng kózqarasy býkil Europa elektoratyna da tәn degen sóz.

Áriyne, biylikke kelgen Madiyar ýkimeti әp-sәtte Reseyden at qúiryghyn kesisip, kete almaydy, onyng negizgi sebebin jogharyda aitqanbyz. Keshegi baspasóz mәslihatynda jana premier Madiyar Reseymen qarym-qatynasta «pragmatikalyq kózqaras ústanatynyn, elding Reseyge әli de energetikalyq jaghynan tәueldi ekenin» basa aitty.

Desek te, mening úghuymsha, Vengriyanyng syrtqy sayasaty Orban túsyndaghydan ózgeshe bolatyny anyq.

Jer sharynyng basqa bóliginde ornalasqan Majarstandaghy metamorfozanyng (grek tilinen metamorphosis — «aynalu», «týrlenu») Qazaqstangha tiygizer әseri qanday?

Meninshe, mәselening tórt jaghy bar.

Birinshiden, majarlar ózderin týrki (qypshaq) sanaytyny belgili. Vengriya Týrki memleketteri odaghynyng júmysyna belsendi aralasyp keledi. Mine, osy baghytta týbimiz bir tuystarmen baylanysty jandandyra týsuge bolar edi.

Ekinshiden, demokratiyasy damyghan ellerding saylau tәjiriybesi kórsetip otyrghanday, bir-birine sayasy qarsylas, oppozisiya kýshterding boluy jәne de olardyng ashyqtan-ashyq sayasy bәsekege týsui mindetti týrde sol elding shyrqyn búzady degen sóz emes! Kerisinshe, biylik pen oppozisiya boluy – kez kelgen elding órkeniyetti damuynyng manyzdy shartynyng biri! Madiyar men Orban bir-birin synap, minep aitysqannan Vengriya útylghan joq, el tarap ketken joq, kerisinshe, zandy týrde tirkelgen oppozisiya zandy týrde biylikke kelui elding túraqtylyghynyng kepili bolyp otyr. Sonshama uaqyt eldi basqarghan Orban jenilisin moyyndady. Ol da sayasy kýresting órkeniyettik sipatta ekenining aighaghy boldy, biz de bolsa, әli onday ýrdis qalyptasa qoyghan joq...

Ýshinshiden, «orys әleminin» aumaghyn keneytip, sol arqyly óz yqpalyn arttyrugha úmtylghan soltýstik kórshimiz basqa elderde bolyp jatqan saylaulargha qatysty gibridtik әdis-tәsilderdi qoldanyp jýrgeni jasyryn emes. Óz elimizdegi saylaularda osy jaytty eskerip, aldyn alu sharalaryn oilastyryp qoyghanymyz da artyq bolmas.

Tórtinshiden, ózimizding kórshimizben qarym-qatynasta dostyq, әriptestik qaghidattaryn ústana otyryp, ishtegi aitpasa da týsinikti geosayasy astary bar demografiyalyq faktorlardy eskere otyrsaq ta, Qazaqstannyn, qazaqtyng últ retindegi týpkilikti maqsat-mýddelerin qorghau jónindegi taktikamyzdy da qayta qarap, últtyq mәseleler boyynsha ritorikany kýsheyte beruge janasha mýmkindik ashylghan siyaqty.

Sonyng bir naqty amaly kezinde, Nazarbaev túsynda qabyldanyp, jyly jabylyp qoyghan «Europagha qaray jol» sekildi túghyrnamalardy qayta jandandyru bolar edi.

Ámirjan Qosan

Abai.kz