«Týrik júrtynyng qamy ýshin kýndiz otyrmadym, týnde úiyqtamadym, qara terimdi tóktim, qyzyl qanymdy aghyzdym. Tizelini býktirdim, bastyny iydirdim. Jalanash halyqty tondy, kedey halyqty bay qyldym. Az halyqty kóp qyldym.Tatu elge jaqsylyq qyldym».

KÝLTEGIN

Jantalas

(birinshi bólim)

Jaz shygha teristikten týskeyge qaray kók qúryshqa malynghan kók týrikting kóp qoly lap qoydy. Úly shapqyn. Taghdyrdyng tәleyine kónip jyraqta qalyp qoyghan júrtty azat etu joryghy. Bir qiyagha kóterilip, tómenge kóz tikken Qapaghan qaghan tolquly. Ótýkenning qoyyn-qonshysynan aqtaryla tógilip, sary jazyqqa qúiylyp jatqan qoldyng shet-shegi joq. Altyn taudyng basyna ýiirilgen qara búlttay týnerip, Kógmenning búj-búj nayza tastarynday siresken qalyng jasaq, jolynda kezdeskenin taptap keterdey qaharly. Kez kelgen júrttyng shanyn qaghyp alatynday aibarly. Byltyrghy kýzden bergi qapysyz dayyndyqtyng kórinisi. «Qyrghyzgha qarsy joryq jasaymyn» dep jalpaq júrtqa jar salghanymen, Qapaghannyng oiy basqa edi. Álbette, songhy kezde basybayly boludan bas tartyp, býlik shygharyp jýrgen qyrghyzdy juasytyp qaytu kónilining bir týkpirinde bar, biraq búl jolghy maqsat – kók sýngini ózge júrttyng keudesine tireu-túghyn. Ol – tabaghash eli. Ordosty jaylap, tabghashtyng bodanynda otyrghan sansyz týrikti azat etu. Sonynan erer júrt bolsa, Ótýkenge kóshirip alu. Qapaghan qaghannyng týpkilikti sheshimi osy. Al «qyrghyz joryghy» degeni, el ishindegi tynshy-sybyrshylardy aldausyratu edi. «Qapaghan qaghan qyrghyzdy shabugha dayarlanyp jatyr eken» degen sypsyng sóz tabaghash júrtyna da jeteri haq. «Jabayylar bir-birin kemirip, kemiktep jata bersin» dep miyghynan kýlip, tәttisin tistep, júmsaq jibegine oranyp qamsyz otyrghan kezde, bir býiirden shygha kelip, qidalap tastamaq. Beyqam otyrghan eldi tosynan shauyp, oiran etu Qapaghannyng soghys kezindegi eng útymdy tәsili. Osyny kónilge týigen qaghan, byltyrghy kýzden beri әsker jasaqtap, ústalargha toqtausyz qaru-jaraq soqtyrdy. Mýltiksiz dayyndyq jasady. Tabaghash az júrt emes. Kók týrikti jýz orap alady. Ásili, әbden kemeline kelip, kýshi asyp-tasyghan Tan imperiyasyn kórshi otyrghan taypalarmen salystyrugha kelmeydi. Oghyz, bayyrqar, qarlúk, týrkesh, tele, qidan, basymal, tatap elderi barlyghy jiylyp tabghashtay bola almaytyny belgili. Tipti Kógmen tauyn jaz jaylau qylyp, Baykóldi qystau etken, Enesaydy en jaylaghan sansyz qyrghyz da kýsh-quaty jaghynan tabaghashtarmen teng kele almaydy. Demek, Qapaghan ýshin Tan imperiyasyna qarsy shyghu, jalang soyylmen arystangha shabumen teng bolatyn, biraq tәuekel etti.

«Qaghandy el edik, qaghanym qayda? Eldi júrt edik, eldigim qayda? Ór úldarym qúl boldy, hor qyzdarymyz kýng boldy. Eldi el etetin, ózgemen teng etetin kók bórining úrpaghy qalmaghan ba?» dep Ordosta jatyp, zar aitqan júrttyng ýnin Qapaghan da estigen. Sol júrtty bostan etu Qapaghannyng әu bastaghy armany, aghasy Qútylyq Elteris qaghannyng amanaty edi. Byltyr osyny danagóy Tonykókke aitqanda, «Azdy kóp, joqty bar etu sening moynynda.Úly qaghandar dýniyeden ótip, artynda qalghan týrik eli toz-tozy shyghyp, Tan memleketine kiriptar boldy. Qútylyqtyng sonynan ere almay, Ordosta qalyp qoyghandar kóp. Kógmenning qara ormanynday bolmasa da, Qanghaydyng toghayynday synsyghan júrt bar. Az emes. Tan eline sinip ketuge shaq qalyp, taghdyry qyl ýstinde túrghan solardy, ózimizge qosyp alsaq, jyrttyghymyz býtindeler edi, jartymyz týgendeler edi. Qara oshaghymyzdyng týtini molayar edi. Aytqanyng – haq, ising – naq, maqsatyng – aiqyn, múratyng – belgili. Tek qimyldau kerek. Men –Tonykók, búl oiyndy qoldaymyn!» – degen-di. Myna joryq, sol joryq. Tómende kók qúryshqa malynyp, sala-sala bolyp ótip bara jatqan qalyng qoldyng kórinisi Qapaghandy yrza etti. Jaly kýzelip, qúiryghy shart týiilgen, qazyq ayaqty, qysqa moyyn, basy ýlken, shoqtyghy biyik, jýriske de, shabysqa da óte tózimdi at mingen alamandardyng sauyt-saymany kýnmen shaghylysyp, úzyn nayzalarynyng shashaghy jelp-jelp etedi. Bórining basy beynelengen, kók zengir týstes bayraqtardy, lek-lek bolyp bólingen әr toptyng batyrlary ústap barady.

Jer-dýnie kókpenbek, masatyday qúlpyryp túr. Ótýkenning say-salasyn qualay esken samal, shópting basyn qytyqtaghanday, terbep- terbep qoyady. Arqan boyy kóterilgen kýnning ystyghy әzirge sezile qoymaghan. Sirә, keshe ghana ebil-debil qúiyp ótken nóserden bolar, auada jangha jayly salqyndyq bar.Tóbede túrghan, Qapaghan qaptaghan qalyng әskerding ishinen әldekimderdi izdegendey bolghan. Tapty. Úzyn nayzaly, kil qyl qara atty, jauar kýndey týnergen myndyqtardyng aldynda, jal qúiryghy kelisken esik pen tórdey at minip, bes qaruyn asynghan ýsheudi kórdi.

«Ordosta qalghan qandastardy tabghashtardyng talauyna qaldyrmay, Ótýkenge kóshirip alu, armanym edi» deushi en, endi qapy qalma, qimylda, aqylgóiim!» Jiyren minip, sauyt syrtynan jamylghan jelbegeyi jelp-jelp etip, eki attylynyng ortasynda әldeneni aityp bara jatqangha qarady. Ol – Tonykók edi. Keshe Qútylyq azattyq kóterilisin bastaghan kezde, birge atqa qondy. Er ekenin de, aqyl men ailanyng iyesi ekeninde kórsetti. Er ekeni, qaptaghan jaugha taysaqtamay, qara nayzasyn kezey shapqanda kórindi. Aqyly men ailasy tyghyryqtan jol tauyp, sytylyp shyghatyndyghy jәne jauyna oilamaghan jerden tap berip, kók jelkesine kók sýngisin týirep alatyndyghynan bayqaldy. Sol Tonykók, Qútylyq ómirden ótken son, janynan tabyldy. Býkil qoldyng qolbasshysy boldy. Ordanyng aqylgóii atandy. Al ana eki jaghyndaghy balang múrttary endi tebindegen óndirdey qos jigit, aghasy Qútylyqtyng bórileri – Bógi men Kýltegin. Taypaaralyq úsaq-týiek qaqtyghystargha qatysqanymen mynaday ýlken joryqqa birinshi shyghulary. Sodan ba, kók sýngilerin jaudyng keudesine tireuge asyqqanday, attaryn tebinip-tebinip qoyady.Atqa bir jaghyna jantaya otyrghan qaghan, jeti órimdi, altyn sapty qamshysyn qúrandy erding basyna tirep, Ótýkenning qoltyq-qoynauynan topan suday aqtarylyp jatqan qaraqúrym әskerge sýisine qarap biraz túrdy. «Búrnaghy babalarymyz Bumyn men Estemis qaghan da kók qúryshqa oranghan dәl múnday aibatynan ay jasqanatyn aibarly qalyng qol ústamaghan bolar-au. Tipti keshe ghana dýniyeden ótken agham Elteris Qútylyq qaghan da múnday múzday qarulanghan sarbazdardy qatargha túrghyzam dep armanday almaghan. Al men, Qapaghan joydasyz kýshke ie boldym. Qaru-jaraghy say, mingeni minsiz әsker jaraqtay aldym. Topan suday qaptaghan qolyma eshkim tosqauyl bola almas. Jolyma kese kóldeneng túrghannyng bәrin sypyryp-siyryp, kýiretip ótermin, osy joly».

Qapaghan shoqydan qiyalay týsip, tómende ózin kýtip túrghan nókerlerine qaray bettedi.

Úzyn nayzaly, kil qyl qara at mingen qaharly myndyqtyng aldynda kele jatqan ýsheuding biri Kýltegin oy qúshaghynda. «Balam, búl ózge júrtty shauyp, qaghanattyng dәrgeyine ótkizip qaytatyn jay joryq emes. Syrtta qalghan qandastardy jez tyrnaqtay bolghan tabghashtyng tepkisinen qútqaratyn úly joryq. Búl joryqtyng mәni osy, ózge joryqtardan aiyrmasy sonda. Qaryna shoqpar ilip, beline qylysh baylap, el mýddesi ýshin úly arpalystyng shetsiz-sheksiz jolyna týsip otyrsyn. Boyyna qarsylasynnyng qaruy darymasyn. Kók aspan, qara Jer, iysi týrikting kiyesi bolghan kók bóri tileushing bolsyn, qorghaushyng bolsyn, әmәnda! Qandastaryna qalqan bolugha bara jatqan sening alghashqy joryghyng hәm maydan jolyndaghy eng úly joryqtarynnyng biri bolmaq. Nayzannyng úshy múqalmasyn, qylyshynnyng jýzi mayyrylmasyn! Aq jol!»

Búl bes qaruyn saylap, atqan mingen kezde, Elbilge qatún mandayynan sýigen. Analyq aqjarma tilegin aitty. Batasyn berdi. Sosyn, Bógini emirene qúshaqtap jatyp: «Inine bas-kóz bol», – dedi. «Qara qylyshymdy kóterip birge attanar edim, biraq uaqyt shirkin  ótip ketipti. Bayaghy qayrat joq. Kók taly synsy ósken, Sary ózenning jaghasy, jaziraly Ordos tuyp ósken jerim ghoy. Qaytyp kóruge dәm búiyrmay túrghan sekildi, biraq men barmasam da, qos úlymdy attandyrdym. Onda qalghan iysi týrik júrtynyng arashashysy bolsyn! Qapaghan qaghan, aghang Qútylyqtyng amanaty, oiran kezinde Ordostan úzap kete almay qalghan júrtty, kók týrikting qút mekeni Ótýkenge kóshiru edi ghoy. Synalar kezing keldi. Jauapkershiligi atan týie tarta almas, sol amanat sening moynynda. Aman-esen oryndap qayt. Jortqanda joldaryng bolsyn! Kók tәniri joryqtaryndy ýstem etsin!»

Elbilge qatún qaghannyng joryghyna sәttilik tiledi. Qapaghan erligimen de, danalyghymen de el anasy atanghan Ebilge qatúngha qarap: «Tәnirim qoldasyn, aitqanyng kelsin!» – dep tәjim jasady. Joryq aldyndaghy osy bir jayttar irimtik-irimtik bolyp Kýlteginning esine týsti.

«Qayran sheshem-ay, úldaryndy ghana emes, elinning qamyn kýitteudi de esinnen shygharmaysyn-au, qashanda. Osy eldi el etken, azattyghy ýshin kýreskenderding biri ózing emessing be? Tabghashtyng jemsauyna týsip, jútylyp bara jatqan halqyna arasha týsip, úly sýrginde qanghyryghyng týtep, arqa eting arsha, borbay eting borsha bolyp jýrip, qúrghan qaghanatynnyng amandyghy sen ýshin bәrinen qymbat ekenin týsinemin. Myna, biz attanyp bara jatqan joryqtyng ózge joryqtardan alabótendigin de sezinip túrsyn!»

Kýltegin Elbilge sheshesin taghy esine aldy. Búl es bilip, eng alghash sadaq tartyp, jebesin kerilgen ang terisining dәl ortasyna tiygizgen kezde, sheshesi: «IYeng kók bóri qoldap, qúralaydy kózge atqan mergen bolarmysyn», – dep mandayynan iyiskegen. «Nege kók bóri?» – degen búl. «Kók bóri iysi týrikting kiyesi ghoy», – degen sheshesi sәl oilanyp. Sosyn, basynan keshken bir oqighany әngimelep berip edi.

«Qaysybir jyly, Qanghaydyng ormanynda azghantay adammen ang qaghyp jýrip, tosqauylgha tap boldyq. Bayyrqarlar eken. Áldeqayda kóp. Qútylyqtyng kózin qúrtu ýshin, jolyn tosyp jýrgenderge úqsaydy. Qarsy kelip aiqasa ketsek shamamyz kelmeytinin bilip, shegine qashyp, sadaq tartyp kelemiz. Olar da at qúlaghanynda oinap ósken kóshpeli júrt qoy. Tauly-tasty, ormandy jer bolsa da, jýiirik mingender sonymyzdan baspalap qoymady. Birneshe adamymyz jebe tiyip, attan auyp qaldy. Ishim shermiyip shyghyp qalghan. Saghan jýkti edim. Tasty, aghashty jerde shoqyraqtay shapqan at әbden qaljyratty. Endi bolmasa qúlap qalayyn dep kele jattym. Osyny Qútylyq sezdi me: «Sen ongha búryl da, anau jartasty ainalyp, Shiliktige qaray tart. Amandyq bolsa sol jerde kezedeseyik. Biz mynalardyng jolyn bógep, basqa jolmen jýremiz», – dedi. Qútylyq aitqan jaqqa búrylyp, jele jóneldim. Qughynshylardyng aiqayy alystan estilip, qútyldym ba dep oilap, attyng basyn tartyp, sәl de bolsa demalmaq edim, kózim sonymnan qalmay kele jatqan ekeuge týsti. Qoramsaqta songhy jebe qalghan eken. Suyryp alyp, adyrnany bar kýshimmen shirene tarttym. Kózdegenim dәl tiydi. Qúla at mingen úshyp týsti, ekinshisi jalt bergen. Taghy biraz jýrdim, biraq odan ary shamam kelmedi. Ishim býrip, býkil denem bólshektenip bara jatqanday qinaldym. Bolmaghan song attan týsip, qoytastardyng birining yghyna býktelip, otyr bergenim sol edi, esik pen tórdey jerdegi buyryl qyna  japqan sandyqtastyng ýstinde aspan týstes tayynshaday qasqyr eki ayaghyn kósiltip algha jiberip, túzday kózderin maghan qadap jatyr eken. Ne isterimdi bilmey, qylyshymdy suyryp alyp qattym da qaldym.

«Adam taghysynynan qashyp, dala taghysyna tap boldym ba?» degen oy sumang etti. Ekeuimiz kózben arbasyp túryp qaldyq, biraq qasqyr shappady. Sәlden son, ornynan túryp jartasty ainalyp ketti. Sonda ghana «uh» dep demimdi alghanday boldym, ishim solqyldap bara jatyr. Jay taptyrar emes. Tasqa arqamdy sýiep, eki qolymmen ishimdi ústap, kózimdi júmdym. Qansha otyrghanym belgisiz, kenet «ә, qanshyq mynda ekensing ghoy» degen targhyl dauystan kózimdi ashtym. Tayaq tastam jerde, әlginde sonymnan týskenderding biri túr. Soydauylday ónkiygen bireu eken. Qolynda sala qúlash shoqpar, sәl qimyldasam perip qalmaq.

«Qútylyqtyng qanshyghy, ishindegi túqymynmen birge qúrtayyn», – dep aqyryp shoqparyn kótere bergen. Qylyshymdy alugha ýlgermedim, tosyn oqigha boldy. Kenet jartastyng ar jaghynan qatty yryl estilip, jebeshe atylghan qasqyrdy kórdim. Álgindegi arlan eken. Laqtyrylghan tastay bolghan arlan shoqpar kótergen jendetting keudesinen kelip úrdy. Ótkir azu tisterimen tamaqtan orghanday boldy. Álgi bayqústyng janúshyra shyqqan dauysy ainala shyn-qúzdy janghyrtyp baryp tyna qaldy. Sonyma týsken jauymdy jayratqan arlan bir sekirip, әlginde ózi jatqan sandyqtastyng ýstine shyqty. Ne isterimdi bilmey sileyip qalghan maghan manqiya bir qarap, kókke qarap úlydy deysin. Jan dýniyemde ýlken ózgeris bolghanday, bir ghajap kýige týstim. Qasqyrdyng ýni janyma jaghyp, alpys eki tamyrymdy iydirip barady. Kóz aldyma, Ótýkenning jusany búrqyraghan, jylqysy shúrqyraghan dalasy, orman-toghayy, búlqyna aqqan aryndy ózenderi, kóktemde shúghynyqtan órttey bolghan alqaptary keldi. Aq boz minip, kók sauytqa qúrsanghan batyrlar elestedi. Qasqyrdyng úlyghan ýni jan dýniyemdi raqat bir sezimge bólegendey edi. Qasqyrdyng úlyghan ýni, boyyma órliktin, tektilikting dәnegin egip jatqanday edi... Ishimning auyrghany lezde tyiylyp, belgisiz bir quat payda boldy. Dýr silkindim. Kózimdi ashqanda, arlandy kóre almadym. Bәri de kórgen týstey. Artynan Qútylyqqa aityp edim, «Aspan týstes kók bóri tek kiyesi bar adamdargha ghana kórinedi. Kie ne sende, ne ishindegi balada» dep edi. Aragha ay salyp seni dýniyege әkeldim. Tolghaq qysar týni týsime sol kók bóri endi. Ótýkenning biyik bir shynyna shyghyp, kókke qarap úlyp túr eken. Sonda Qútylyq; «kók bóridey jortyp, kók týrikting qamyn jeytin, kók týrikting qalqany men kók semseri bolatyn bir kók bóri ómirge keledi eken», – dep balasha quanyp edi. Sol úl sen bolatynsyn». Elbilge sheshesining osy әngimesi qúlaghynan ketpeydi. Sol bir oqighany әngimelep bolghan son: «Ekeumizdi sol qysyltayanda qorghap qalghan, kók bóri sening kiyen. Sol bóridey tekti, bóridey qayratty, bóridey erkin bolu saghan jazsyn, qúlynym!» – degen Elbige qatún múny mandayynan iyiskep, kókke qarap syiynghan-túghyn. Sheshesining aldynda otyryp, aitqandaryn tyndaghan Kýltegin endi, mine, at jalyn tartyp minip, almas qylyshty beline baylap, úly joryqqa attanyp bara jatyr...

(romannan  ýzindi)

Seysen Ámirbekúy

Abai.kz