(Ángime)

Qúrbylarymmen birge taban tozdyryp pәter izdep jýrmiz. Jalgha beriletin ýy kóp bolghanymen, birining baghasy qymbat, biri biz ýshin alysta, birining pәteri suyq degendey... Birneshe kýnnen keyin izdegenimizdi әreng tauyp, kónilimiz ornyqty. Ýy eskileu, degenmen de taza әri jyly. Pәterimiz de ken, jayly. Biraq alghashynda «kórshimen tatu bolu» qiyngha týsti.

Ong jaq qaptalymyzda Qarlyghash esimdi әje úlynyng qolynda, nemerelerimen túrady. Búlarmen til tabysu bizge qiyngha týsken joq. Apta sayyn әjemizding shelpegin jep, «auyly aralas, qoyy qoralas» kórshige ainaldyq. Al sol jaq bette túratyn Galina (Galya) әjemizding bizdi atargha oghy bolmady. Onyng bauyrsaqtay domalanghan sary mysyghy bar. Onysy miyaulap, bizge týnimen úiqy bermeydi. Janymdaghy Aynúr esimdi erke qúrbym mysyqty itting etinen jek kórmesi bar ma? Bir kýni ol dәlizde miyaulap túrghan Galya әjeyding Murkasyn úryp, dalagha shygharyp jiberedi. Ony kórgen jýgirmekterding biri әjeyge aityp qoyypty. Múnyng arty ýlken dau bolyp, aragha kórshi Qarlyghash әjey týsip, sony Aynúrdyng keshirim súrauymen ayaqtaldy.

–  Qaydaghy bir mysyq ýshin sonsha aiqaylaghany nesi? – Búl uaqytqa deyin mysyq ýshin eshkimge basyn iyip kórmegen Aynúr jylarman kýige týsti. –  Biz de auylda mysyq asyradyq, it asyradyq. Biraq olardy tym óbektemeytinbiz. Myna orys kempirding mysyqty adamnan artyq jaqsy kórgeni nesi?!

–  Qaraghym, qyzym, sol sary mysyq әjenning aldanyshy ghoy. Ashuyndy bas!

–  Apa, mysyghy dәlizdi býldirip qoyghan eken, sony kórdim de shyday almay, ústap alyp, dalagha shygharyp jiberdim. Bar bolghany osy!

–  IYә, Galya sol mysyqty balasynday kóredi. Sonymen adamsha sóilesedi, juyndyrady, birge tamaqtanyp, birge úiyqtaydy.

–  Apa, osy orys әielding balalary bar ma?

– Galya negizi jaman adam emes. Sender onymen til tabysyp, tatulasyndar. Sol kezde ol senderge ashylyp, syrymen bólisedi. Ashumen aitqan sózderin úmytyp ketinder!

Qarlyghash apay kórshisining jeke ómiri turaly jaq ashpady. Arada aidan astam uaqyt ótti. Aynúr demalysta auylyna ketip, esik aldynda jalghyz otyrghanmyn. Maghan qarama-qarsy túrghan oryndyqqa Galya әjemiz kelip jayghasty. Ótkendegi oqighadan keyin sәlemimizdi almay, bizdi kórse, jylan kórgendey jiyrylyp jýrgen әjem býgin kónildi.

–  Qyzym, býgin kýn jaqsy eken! – dedi maghan kýlimsirey qarap.

Mening de kýtkenim osy edi.

– Naghyz qydyratyn kýn eken! – dedim ile jauap berip.

–  Endeshe, býgin bizding ýige kel, tughan kýn toylaymyz!

–  O-o, býgin tughan kýniniz be edi? Qútty bolsyn! Zor densaulyq, úzaq ghúmyr tileymin!

Ájemning kónilin aulayyn dep tilekti qarsha jaudyryp jatyrmyn. Ol meni kýlimsirep tyndap otyrdy da:

– Rahmet, qyzym! Býgin mening tughan kýnim emes, Murkanyng tughan kýni, –  dedi  mysyghyn sipalap. Ómirimde mysyqqa tilek aityp kórippin be? Ánsheyinde auzym bir eli jabylmaytyn, múndayda ne aitarymdy bilmey sasqalaqtaghanym-ay.

–  Qyzym, Qarlyghash әjeng siyaqty mysyqta tughan kýn bola ma dep otyrsyng ba? Álde myna kempir aljyghan dep tang qaldyng ba?

–  IYә... Oi, joq, olay oilamadym. Degenmen ne aitarymdy bilmey túrmyn. Ýndemey qalsam, sizdi taghy renjitip alamyn ba dep uayymdap otyrghanym.

–  Uayymdama! Sender de meni keshirinder! Bir bilmestik boldy. Sol kýngi oqighany Murka maghan aitty.

Myna sózden keyin Galya әjeyde auytqushylyq bar ma dep alanday bastadym. «Mysyqta til bolushy ma edi? Ol ne dep aitady?..». Ýsheumiz taghy ýnsiz qaldyq... Sәlden song әjey mysyghyn qoltyqtap, ýiine qaray bettedi.

–  Qyzym, keshke úmytyp ketpe. Úyalyp, kelmey qalyp jýrme. Qarlyghash әjendi de shaqyrdym.

Tughan kýnge bararymdy ne barmasymdy bilmey ynghaysyzdana bastadym. Aqyldasu ýshin Qarlyghash әjeyding pәterine keldim.

–  Tynyshtyq pa? Óning qashyp ketipti ghoy, –  dedi aptyqqan týrimdi kórgen  kórshi әjey.

–  Galya әje men mysyghyn kórgem...

–  Taghy ne dedi?

–  Mysyghynyng tughan kýnine shaqyrdy.

Qarlyghash әje myrs etti.

–  Apa, barmasam kórshim renjiydi, barayyn desem, qanday syilyq aparatynymdy, qanday tilek aitatynymdy bilmeymin. Búryn-sondy mysyqtyng tughan kýni degendi estimeppin...

–  E, qyzym-ay, «Jýre bersen, kóre beresin» degen. «Shaqyrghan jerden qalma» deydi ghoy qazaq. Galya әjeng keshikkendi únatpaydy. Tughan kýnge óte jaqsy dayyndalady. Sondyqtan әdemi kiyinip bar.

–  Apa, siz de barasyz ghoy.

Qarlyghash apay bir jymiyp aldy.

–  Qúdayy kórshim ghoy, jylda baramyn. Syilyqqa kóbine tәttiler alamyn, «ne keregindi alarsyn» dep aqshalay beremin.

...Saghat tili jetige tayaghanda Qarlyghash әjemen ilesip, bir tort pen gýlimdi alyp, Murkany jana jasymen «qúttyqtaugha» keldim. Galya әjem ýstel ýstin  jaynatyp qoyypty. Qús sýtinen basqasynyng bәri tabylatyn mol dastarqan basyna jinaldyq. Murkany da kiyindirip, moynyna qyzyl galstuk taghyp, basyna qaghazdan jasalghan telpek kiygizipti (Múnday qúrmetti keybir adamdar da kórmeytin shyghar). Qarlyghash әjey ekeumiz kezektesip, aqjarma tilegimizdi aittyq. Galya әjey bir jylady, bir kýldi, әiteuir kónili kóbirek bosap, janyndaghy aq adal serigine riyasyz tilegin jaudyrdy.

–  Murka, –  dedi ol dausy dirildep: –  Mening janymda bolghanyng ýshin rahmet! Sergey siyaqty jalghyz tastap ketsen, qayter edim?! Úzaq jasa!

Galya әjeyding jylaghanyn sezdi me eken, әlginde janynda pyryldap jatqan sary mysyq «miyau!» dep erkeley ornynan túrdy. Maghan búl kórinis qatty әser etti. Qansha degenmen Allanyng ýiine kiruge rúqsat alghan maqúlqattan jalghyz osy mysyq emes pe, demek aitar tili bolmasa da, jany meyirimdi bolyp túr ghoy dep mening de kózime jas irkildi.

***

Keshqúrym júmystan kele jatsam, ýy aldynda Qarlyghash әjey otyr eken.

–  Kel, qyzym, otyr!

Qashanda kýlimsirep jýretin kórshimiz búl joly da aqjarqyn kónilimen әngimesin jalghady.

–  Galya әjeng Murkasymen baqshasyna ketti. Shie pisip jatyr eken.

–  Apay, siz nege mysyq asyramaysyz? Nemereler qyzyqpaydy ma?

–  Kókem-au, osy ýige bir mysyq azdyq etip jýr me?

Ekeumiz qosyla kýldik.

–  Óz basym mysyqty jaqsy da kórmeymin , jek kórmeymin de. Mysyq ta Qúdaydyng jaratqan tirshilik iyesi ghoy. Jer ýy bolsa bir jón, onsyz da quyqtay tar ýide mysyq asyrap, obalyna qalyp qaytemiz, dúrys pa?

–  Mysyqty jaqsy kórgender enesimen tatu bolady degendi estip edim.

–  Ay, ainalayyn-ay, osynday aqylgha syimaytyn sózdi qaydan tauyp alasyndar, a? – Qarlyghash әjey kýle otyryp, sózin qayta jalghady. – Áyteuir mysyq Payghambardyng (s.gh.s.) sýiikti january bolghan degendi estidim. Al endi ene men kelinning tatulyghyna mysyqtyng qatysy joq-au. Otbasynyng tatulyghy ýlkenning bauyrmaldyghyna, kishining izettiligine baylanysty ghoy.

–  Apa, Sergey degen kim?

–  Sergey Galyanyng jalghyz úly. Joghary oqu ornyn Mәskeude oqydy da, sol jaqta túraqtap qalyp qoydy. Alghashynda sheshesin izdep, qonyrau shalatyn. Ýilengen song qara shanyraqty mýldem úmytty. Óli-tirisi belgisiz. Galya bayghús on jyl ótse de jalghyzym izdep keler dep ýmittenedi.

–  Mәskeuge nege izdep barmaghan?

–  Bardy. Kóp úzamay qaytyp keldi. Biraq úly turaly ashylyp eshtene aitpady. Qazir bar aldanyshy – mysyghy. Qaysybirde senderge aitqanym osy edi. Ýlken kisi ghoy, aitqanyn eki etpey, kónilin qaldyrmandar, batasyn alasyndar.

...Esik aldyna taksy kóligi kelip toqtady. Ishinen eki shelek shiyesi bar Galya әje týsip kele jatyr. Murkasyn sómkesine salyp alypty.

–  Jas kelgen sayyn, adam sharshaydy eken, Qarlyghash. Baqshany satamyn dep sheshtim. Jaqsy adam bolsa, arzan baghagha beremin.

–  Sharshaysyng ghoy, uaqyt bәribir ózinikin alady. Búl sheshimindi qoldaymyn.

– Baqshamdy satqan song Murka ekeumiz tynyghamyz. Solay ma, balam?

Galya әjeydi ayap kettim. Mysyqty da baladay baptap, odan meyirim kýtedi eken-au... Qartayghan shaqta jalghyzdyq degen qanday qiyn...

***

Býgin jeksenbi. Biz búl kýndi «qalyng úiqygha» arnaymyz... Esikti bireuding damylsyz qaqqylauynan shoshyp oyandyq.

–  Jas kezderinde úiqydan artyq baqyt bolmaydy. Qartayghan song úiqynyng jau ekenin úghasyndar! – Galya әjey ýige sambyrlay sóilep kirdi. Qolynda mysyghy.

Aynúr әjeydi kórgen boyda shala-sharpy amandyq súrasyp, úiqysyn qimay bólmesine qayta kirip ketti.

–  Maghan renjimender, sendermen sóilesip, shay ishkim keldi. Qarlyghash әjelering otbasymen birge jaqyn jerdegi tuystaryna ketipti. Olar bolmaghan son, senderge keldim. Ýige syimadym.

–  Joq, eshqanday renish joq, qayta erte oyatqanynyz jaqsy boldy. «Erte túrghan әielding yrysy artyq» deytin әjem, qazir shay qoyamyn.

Lezde shәinekti qaynatyp, júmyrtqa quyryp, әjey ekeumiz shýiirkelesip, tanghy asymyzdy ishtik.

–  Ýide neshe balasyndar?

–  Ýsh aghayyndymyz. Negizi anam tórt qúrsaq kótergen eken.

– Men qazir qazaq әielderine qyzyghatyn boldym. Búryn ózderin ayamaydy, syghan siyaqty shúbyryp jýredi, jylda bala tuady dep sógushi edim, qartayghanda baladan asqan qyzyq joq ekenin kórip jatyrmyn. Balanyng kóptigi ýidi toltyrady eken ghoy.

–  IYә, «Balaly ýy – bazar» deydi.

–  Qazaqtyng bauyrmaldyghyna, meyirimdiligine, qonaqjaylyghyna, kendigine qyzyghamyn. Qartayghan song tuystyn, balanyng kóp boluy kerek ekenin týsindim. Mening inim men sinlim bar. Qazir olardyng qayda ekenin, óli-tirisin bilmeymin. Olar túrmaq, jalghyz úlymnyng qayda jýrgeninen habarsyzbyn. Solardan maghan adal bolghany osy – Murka. Janymnan artyq jaqsy kóremin. Jaraydy, endi men qaytayyn, –  dedi Galya әjem mysyghyn sipap.

Biz sol kýni de, ertenine de, odan keyin de kórshi әjelerdi kórmedik. Júmysqa erte ketemiz, kesh kelemiz, keyde sayabaqta seruendep jýremiz... Birde júmystan kele jatyp, esik aldynan jedel jәrdem men polisiya kóligin kórdim. Qarlyghash әjeyding óni qashyp ketipti. Jylaghanyn bayqadym.

–  Aynalayyn, qyzym, Galya әjendi songhy ret qashan kórdin?

–  Apa, tynyshtyq pa? Songhy ret ótken jeksenbi kýni tanerteng kórdim. Odan keyin júmystan kesh kelip jýrgen son, әjeyding ýiine barmap edim.

– «Jan bar jerde qaza bar» degen, ainalayyn, әjeng ana dýniyege jýrip ketipti.

Kýnde kórip, sóilesip jýrgen adamdy joghaltu onay emes eken... Sol kýni birtýrli ýreyding qúshaghynda boldyq. Ólim bәrine qorqynyshty kórinedi emes pe?.. Sol týni Murka týnimen miyaulap shyqty...

***

Ár últtyng salty bólek. Qarlyghash әjemen birge Galya әjening songhy sadaqasyna bardyq. Mәskeuden jalghyz úly Sergey kelipti. Mәiitting janynda Murka jatyr eken. Birtýrli úiyqtap jatqan adam siyaqty. Galya әjening eki kózin tiynmen bastyryp qoyypty...

Týs aua ýige syimay, Qarlyghash әjeyding esigin qaqtym. Ol da kónilsiz otyr eken.

–  Galya jaqsy adam edi. Kóp sóilegeni bolmasa, kisi balasyna ziyany joq edi ghoy. Qulyq-súmdyqtan ada boldy. Aqtyq sapargha ketkenshe, úlyn kýtumen jýrdi. Adam osynsha meyirimsiz bolar ma edi? Tiri kezinde anasynyng qadirin bilmey, jaghdayyn súramay, ólgen song pәterin alugha kelipti...

– Ájey, Sergey Murkany ne isteydi eken? Ózimen birge Mәskeuge alyp ketetin shyghar, ә?

–  Aynalayyn-ay, sheshesine tasbauyr adam mysyqqa meyirlenedi deysing be?

–  Ájey, aitpaqshy, Galya әjeyding kózin nege tiynmen bastyryp jauyp qoyghan?

–  Qyzym, Galyanyng aqtyq sapargha attanghanyn bilmey qalyppyz. Biz auylda boldyq, sender júmystasyndar. Auyldan kelgen kýni esigin qaqtym. Ashpady. Tanityndardan súrap edim, bәri habarsyz. Bazarshylap ketken shyghar dedim. Sodan keshkilik mysyghy tynymsyz miyaulady. Bir súmdyqtyng bolghanyn sezip, dereu jedel jәrdem men polisiyagha habarlastym. Odan keyingisi ózine mәlim. Kózin nege tiynmen japqanyn bilmeymin. Bireuler marqúm jan tapsyrghanda janary ashyq qalypty deydi, bireuleri mysyghy kózin jep qoyypty deydi... Negizi ólgen adamnyng qasyna mysyqty kirgizbeydi ghoy. Búryn qaza tapqan jannyng qasyna kýzet qongshy edi. Múnday bolaryn kim bilgen?! Bayghús mysyqtyng da qarny ashqan bolar...

Sol kýni úiyqtay almadym... Kóz aldyma adam jep otyrghan sary mysyq elestep, týnimen shoshynyp, sandyraqtap shyghyppyn. Ertesine de osynday kýige týstim. Sodan biraz uaqytqa deyin óz-ózime kele almay jýrdim. Kóp úzamay Galya әjeyding ýiine jana kórshiler kóship keldi. Galya әjeydi jerlegen song Sergeydi de, Murkany de kórmedik. Sergey Mәskeuge ketken shyghar, al Murkany kim bilsin? Qazaq: «Jaqsy it óligin kórsetpeydi» deushi edi ghoy, iyesi ólgen «jaqsy mysyqtardyn» qayda jýretinin kim bilgen?!

Aygýl Júbanysh

Abai.kz