Kez kelgen memleketting iydeologiyalyq tútastyghy men qoghamdyq biregeyligi onyng kýntizbelik jýiesindegi aituly datalarmen tyghyz baylanysty. Merekeler men mereytoylar — jay ghana demalys kýnderi emes, búl — últtyq kodty saqtaudyn, tarihy jadyny janghyrtudyng jәne әleumettik toptardy ortaq qúndylyqtar tónireginde toptastyrudyng pәrmendi qúraly. Búl maqalada biz qoghamdyq manyzy bar kýnderding әleumettik-filosofiyalyq funksiyasyn jәne olardyng memlekettik qúrylymdaghy rólin ghylymy túrghydan taldaymyz.

Ghylymy túrghydan alghanda, mereke — búl kýndelikti tirshilikten (profandyq uaqyt) tys, erekshe mәnge ie «qasiyetti» (sakraldy) uaqyt aralyghy. M. Bahtin men E. Durkgeym sekildi zertteushilerding pikirinshe, qoghamdyq merekeler әleumettik yntymaqtastyqty nyghaytu ýshin qyzmet etedi.

Qazirgi qoghamnyng ruhaniy-mәdeny kenistiginde merekelik jәne mereytoylyq kýnder erekshe oryn alady. Olar әleumettik institut retinde qoghamdyq sananyng qalyptasuyna, últtyq biregeylikting nyghangyna jәne tarihy sabaqtastyqtyng saqtaluyna yqpal etedi. Búl maqalada atalghan kýnderding qoghamdyq manyzy, olardyng әleumettanulyq jәne mәdeniyettanulyq aspektileri ghylymy túrghydan saralanady.

Merekelik kýnderding әleumettik funksiyalary. Merekeler әleumettik integrasiyanyng quatty mehanizmi qyzmetin atqarady. Emili Durkgeymning «kollektivtik sana» konsepsiyasyna sýiensek, ortaq merekeler qogham mýshelerining emosionaldyq baylanysyn kýsheytip, yntymaqtastyqtyng simvoldyq kórinisine ainalady. Qazaqstandyq qoghamdaghy Últtyq merekeler – Jana jyl, Nauryz meyramy, Tәuelsizdik kýni – halyqtyng ortaq qúndylyqtar jýiesin bekitedi. Ghylymy túrghydan múnday kýnderdi «әleumettik kalendaridyng konsensuslyq nýkteleri» dep ataugha bolady, múnda әrtýrli toptardyng mýddeleri toghysady.

Merekelik kýnderding sayasy jәne iydeologiyalyq aspektileri. Kez kelgen memlekettik mereke – biylik pen qogham arasyndaghy kommunikasiyanyng arnasy. Antonio Gramshiyding «gegemoniya» konsepsiyasy túrghysynan, merekeler iydeologiyalyq apparattyng bólshegi retinde basym qúndylyqtardy legitimdep, azamattyq kelisimdi qúrady. Qazaqstandaghy Konstitusiya kýni, Otan qorghaushy kýni, Birlik kýni – memlekettilik iydeyasyn nasihattaytyn simvoldyq rәsimder. Biraq merekelerding sayasy instrumentalizasiyasy olardyng spontandylyghyn tómendetip, formalizmge әkelui mýmkin – búl әleumettik psihologiyada «deprivasiya effektisi» dep atalady.

Ekonomikalyq jәne әleumettik-mәdeny ólshemderi. Merekelik kýnder turizm, sauda, qyzmet kórsetu salalarynyng qarqynyn arttyrady. Keynsiandyq modeli boyynsha, merekelik kýnder tútynushylyq belsendilikti kóterip, jiyntyq súranysqa әser etedi. Sonymen qatar, merekeler mәdeny kapitaldyng taraluyna yqpal jasaydy: teatrlar, muzeyler, konserttik úiymdar arnayy baghdarlamalar dayyndaydy. Búl rette, Burdienning «mәdeny reproduksiya» teoriyasyn eske alsaq, merekeler әleumettik tensizdikti azaytudyng bir tetigi retinde qarastyryluy tiyis – óitkeni elitalyq mәdeniyet pen halyqtyq dәstýrlerding toghysuy osy kýnderi bayqalady.

Qorytyndy: Merekelik jәne mereytoylyq kýnder – qoghamdyq sananyng kollektivtik matrisasy. Olardyng funksionaldyq jýktemesi tek rekreasiyada ghana emes, sonymen birge әleumettik mobilizasiyada, mәdeny sabaqtastyqta jәne últtyq iydentifikasiyada kórinedi. Qazaqstandyq kontekste búl kýnder memlekettilik iydeyasynyng legitimasiyasymen qatar, polietnostyq qoghamda biriktirushi buyn qyzmetin atqarady. Ghylymy túrghydan merekelerdi zerttegende, olardyng tarihy dinamikasyn, qazirgi transformasiyasyn jәne bolashaqtaghy evolusiyasyn eskeru manyzdy. Aldaghy zertteulerge virtualdy kenistiktegi merekelik rәsimder men jasandy intellekt jasaghan jana dәstýrlerdi taldau úsynylady.

Abai.kz