كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ يدەولوگيالىق تۇتاستىعى مەن قوعامدىق بىرەگەيلىگى ونىڭ كۇنتىزبەلىك جۇيەسىندەگى ايتۋلى داتالارمەن تىعىز بايلانىستى. مەرەكەلەر مەن مەرەيتويلار — جاي عانا دەمالىس كۇندەرى ەمەس، بۇل — ۇلتتىق كودتى ساقتاۋدىڭ، تاريحي جادىنى جاڭعىرتۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك توپتاردى ورتاق قۇندىلىقتار توڭىرەگىندە توپتاستىرۋدىڭ پارمەندى قۇرالى. بۇل ماقالادا ءبىز قوعامدىق ماڭىزى بار كۇندەردىڭ الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق فۋنكتسياسىن جانە ولاردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمداعى ءرولىن عىلىمي تۇرعىدان تالدايمىز.

عىلىمي تۇرعىدان العاندا، مەرەكە — بۇل كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەن (پروفاندىق ۋاقىت) تىس، ەرەكشە مانگە يە «قاسيەتتى» (ساكرالدى) ۋاقىت ارالىعى. م. باحتين مەن ە. ديۋركگەيم سەكىلدى زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، قوعامدىق مەرەكەلەر الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەدى.

قازىرگى قوعامنىڭ رۋحاني-مادەني كەڭىستىگىندە مەرەكەلىك جانە مەرەيتويلىق كۇندەر ەرەكشە ورىن الادى. ولار الەۋمەتتىك ينستيتۋت رەتىندە قوعامدىق سانانىڭ قالىپتاسۋىنا، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ نىعايۋىنا جانە تاريحي ساباقتاستىقتىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇل ماقالادا اتالعان كۇندەردىڭ قوعامدىق ماڭىزى، ولاردىڭ الەۋمەتتانۋلىق جانە مادەنيەتتانۋلىق اسپەكتىلەرى عىلىمي تۇرعىدان سارالانادى.

مەرەكەلىك كۇندەردىڭ الەۋمەتتىك فۋنكتسيالارى. مەرەكەلەر الەۋمەتتىك ينتەگراتسيانىڭ قۋاتتى مەحانيزمى قىزمەتىن اتقارادى. ەميل ديۋركگەيمنىڭ «كوللەكتيۆتىك سانا» كونتسەپتسياسىنا سۇيەنسەك، ورتاق مەرەكەلەر قوعام مۇشەلەرىنىڭ ەموتسيونالدىق بايلانىسىن كۇشەيتىپ، ىنتىماقتاستىقتىڭ سيمۆولدىق كورىنىسىنە اينالادى. قازاقستاندىق قوعامداعى ۇلتتىق مەرەكەلەر – جاڭا جىل، ناۋرىز مەيرامى، تاۋەلسىزدىك كۇنى – حالىقتىڭ ورتاق قۇندىلىقتار جۇيەسىن بەكىتەدى. عىلىمي تۇرعىدان مۇنداي كۇندەردى «الەۋمەتتىك كالەنداردىڭ كونسەنسۋسلىق نۇكتەلەرى» دەپ اتاۋعا بولادى، مۇندا ءارتۇرلى توپتاردىڭ مۇددەلەرى توعىسادى.

مەرەكەلىك كۇندەردىڭ ساياسي جانە يدەولوگيالىق اسپەكتىلەرى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىك مەرەكە – بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى كوممۋنيكاتسيانىڭ ارناسى. انتونيو گرامشيدىڭ «گەگەمونيا» كونتسەپتسياسى تۇرعىسىنان، مەرەكەلەر يدەولوگيالىق اپپاراتتىڭ بولشەگى رەتىندە باسىم قۇندىلىقتاردى لەگيتيمدەپ، ازاماتتىق كەلىسىمدى قۇرادى. قازاقستانداعى كونستيتۋتسيا كۇنى، وتان قورعاۋشى كۇنى، بىرلىك كۇنى – مەملەكەتتىلىك يدەياسىن ناسيحاتتايتىن سيمۆولدىق راسىمدەر. بىراق مەرەكەلەردىڭ ساياسي ينسترۋمەنتاليزاتسياسى ولاردىڭ سپونتاندىلىعىن تومەندەتىپ، فورماليزمگە اكەلۋى مۇمكىن – بۇل الەۋمەتتىك پسيحولوگيادا «دەپريۆاتسيا ەففەكتىسى» دەپ اتالادى.

ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني ولشەمدەرى. مەرەكەلىك كۇندەر تۋريزم، ساۋدا، قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنىڭ قارقىنىن ارتتىرادى. كەينسياندىق مودەل بويىنشا، مەرەكەلىك كۇندەر تۇتىنۋشىلىق بەلسەندىلىكتى كوتەرىپ، جيىنتىق سۇرانىسقا اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار، مەرەكەلەر مادەني كاپيتالدىڭ تارالۋىنا ىقپال جاسايدى: تەاترلار، مۋزەيلەر، كونتسەرتتىك ۇيىمدار ارنايى باعدارلامالار دايىندايدى. بۇل رەتتە، بۋردەڭنىڭ «مادەني رەپرودۋكتسيا» تەورياسىن ەسكە الساق، مەرەكەلەر الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ازايتۋدىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس – ويتكەنى ەليتالىق مادەنيەت پەن حالىقتىق داستۇرلەردىڭ توعىسۋى وسى كۇندەرى بايقالادى.

قورىتىندى: مەرەكەلىك جانە مەرەيتويلىق كۇندەر – قوعامدىق سانانىڭ كوللەكتيۆتىك ماتريتساسى. ولاردىڭ فۋنكتسيونالدىق جۇكتەمەسى تەك رەكرەاتسيادا عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك موبيليزاتسيادا، مادەني ساباقتاستىقتا جانە ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيادا كورىنەدى. قازاقستاندىق كونتەكستە بۇل كۇندەر مەملەكەتتىلىك يدەياسىنىڭ لەگيتيماتسياسىمەن قاتار، پوليەتنوستىق قوعامدا بىرىكتىرۋشى بۋىن قىزمەتىن اتقارادى. عىلىمي تۇرعىدان مەرەكەلەردى زەرتتەگەندە، ولاردىڭ تاريحي ديناميكاسىن، قازىرگى ترانسفورماتسياسىن جانە بولاشاقتاعى ەۆوليۋتسياسىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. الداعى زەرتتەۋلەرگە ءۆىرتۋالدى كەڭىستىكتەگى مەرەكەلىك راسىمدەر مەن جاساندى ينتەللەكت جاساعان جاڭا داستۇرلەردى تالداۋ ۇسىنىلادى.

Abai.kz