Oqu-aghartu minstri Júldyz Dosbergenqyzy Sýleymenova hanymnyng nazaryna!

Osy aptada Oqu-aghartu minstri Júldyz Dosbergenqyzy Sýleymenova aldaghy ýsh jylda barlyq synyptardyng oqulyqtary janartylatynyn jetkizip, ózi baqylauda ústaytynyn mәlimdedi. Ministrdi qolday otyra,  qoghamdyq pәnderden bilim beru salasynda enbek etip jýrgen (tarihshy) maman retinde óz oiymyzdy jetkizsek.

Jas úrpaq sanasyna memleketshildik úghymy oqu standarty talaptaryna sәikes, qoghamdyq pәnder arqyly jetkiziledi. Elimizding әlemdik qauymdastyqta óz ornyn qalyptastyruy memleketshildigimizge de baylanysty. Memleketshilikte jeke túlghanyng damuy men qalyptasuyn qamtamasyz etu iydeyasy jatyr. IYdeyanyng artynda Últtyq iydeologiya (jabyq) túr. IYdeya – ashyq dýniye. «IYdeologiya - belgili bir әleumettik toptyn, taptyn, últtyng nemese memleketting mýddesin bildiretin, qoghamdyq ómirdi týsindiretin iydeyalar, kózqarastar, qúndylyqtar men senimder jýiesi. Ol adamdardyng dýniyetanymyn qalyptastyryp, olardy ortaq maqsatqa júmyldyratyn jәne sayasiy-әleumettik әreketterin baghyttaytyn Ruhany kýsh».

IYdeologiyanyng ýzdiksiz jýrip otyruy (Qazaqstan tarihyna qatysty - jabyq keyde mәjbýrleu) sapaly oqulyqtyng mazmúnyna da tikeley baylanysty. Oqulyq últ tarihyn basqa óreniyettermen qatar taldap, emosiyalyq saralap kórsetip, oqytushy men oqushynyng últtyq qúndylyqtargha kónil-kýiin anyqtap berip otyratyn negizgi qúral.

Dәl qazirgi uaqytta, ókinishke oray, qoldanystaghy keybir oqulyqtardyng mazmúny týgili, jazyluynyng ózi oqytushymen oqushynyng logikalyq-psihologiyalyq talaptaryna say emes. Qaranyz, «Mektep» baspasy úsynyp otyrghan 10-11 synypqa arnalghan Dýniyejýzi tarihy oqulyghy. Avtorlary: R.R.Qayyrbekova, S.V.Timchenko, Z.A.Djandosova. Almaty. «Mektep». 2019.

Mysal kerek pe? «Adam. Qogham. Qúqyq». 11-synyp oqulyghy. Avtorlary: M.Izotov, M.Sәbiyt, R.Dulambaeva, A.Ibraev, S.Esetova. Almaty: «Mektep» baspasy. Osy oqulyqtyng kirispesinde «Alghy sózi» 3-bet, (jolma-jol) «Oqulyqta oqushylar dýniyetanymynyng patriottyq aspektisin qalyptastyruda tanymdyq, emosiyalyq-baghalaushylyq jәne minez-qúlyqtyq komponentterdi qamtityn integrativtik tәsil qoldanylady». Keshirinizder, mynanday qoyyrtpaq sóilemderdi sana qabylday almaydy. Onsyz da telefonmen әuestenip, múghalimge pysqyra qarap otyrghan oqushynyng pәnge degen yntasyn odan әri tómendetuding ýzdik jospary demeske amal joq. 253 bette «Qúqyqtyq sana – adamdardyng qoldanyp jýrgen jәne tilek etetin qúqyqqa kózqarasyn bildiretin týsinikter men sezimderdin, baghalar men maqsattardyng jiyntyghy. Qúqyqtyq sana әleumettik qúbylystardy erekshe baghalay otyryp, qoghamdyq sananyng basqa nysandarymen ózara әreket etedi». Qúqyq qoghamda tәrtipting ornatyluy ýshin kerek, qúqyq adamnyng abyroyyn, adamgershiligin, ómirin jәne bostandyghyn qorghaydy» - dep jazylghan.

Qúqyqtyq sanany - qarapayym auyzeki sózben týsindirsek: qoghamnyng barlyq mýshelerining zandy syilauy, zandy bilui, zangha baghynyp ony oryndauy jәne onyng әdildigine senui emes-pe?

Osynday, orys tilinde jazylyp qazaq tiline audarylghan jýiesiz sóilemderden túratyn oqulyqtardy norma dep qabyldaugha bolmaydy. Sabaq mazmúnynyng subiektiligi, tilining kýrdeliligi sonday, ony tereng boylap týsindiruge múghalimning de intellekti jetpey qalady. Tarihty oqytuda eng manyzdy mәsele -  balalardyng psihologiyasy men jas erekshelikterin eskere otyryp, týsinikti tilde jetkize bilude. Oqu materialynyng mazmúny, ghylymy oilau jaghyn da eskere otyryp, balanyng oy qoryta alatynday týsinigine say jazyluy kerek. Oqushy sanasy qabyldamaghanan keyin pәnge degen qyzyghushylyghy da bolmaytynyn eskerinizder.

Últtyq iydeologiyanyng ózegi - Qazaqstan tarihy desek, Qazaqstan tarihynyng jeti tomdyq akademiyalyq basylymy biylghy jyly jaryq kórmek. Aldaghy uaqytta әrbir synypqa jazylatyn oqulyqtardy dayyndauda jeti tomdyqty basshylyqqa alatyn shyghar dep ýmittenemiz. Ár avtor óz tújyrymyn tyqpalay bermey, akademiyalyq basylymdy basshylyqqa ala otyryp, tarihy kezendermen túlghalargha obektivti bagha berude bir izdilik boluy kerek. Oqulyq syqighan tarihy faktilerdi bere bermey, oushylardy syny oilaugha jeteleytin, sebep-saldarlyq baylanystardy tәjiriybemen baylanystyra sipattaytyn mazmún tabuy qajettiligin Y.Altynsarin atyndaghy Últtyq bilim akademiyasy eskeretin shyghar dep senemiz. Oqulyq, tarihy faktiler men qúbylystardyng ózara baylanysyn tereng taldaugha ýirete alatynday etnologiyalyq mazmúnda jazyluy eskerilui qajet jәne oqulyq mazmúny jyl sayyn auysa bermey, túraqtanatyn uaqyt boldy. Oqulyqtardyng bas sarapshylyghyna (joghary dengeydegi aqy tólep) kәsiby dengeydegi iri etnolog professor J.Artyqbaev aghamyzdy qoydy úsynar edim.

Oqulyqty dayyndauda teoriyalyq materialmen qatar, pedagogikalyq, әdistemelik tәsilderde (oy jýgirtu, syzba, keste, karta, test  t.b.)   eskerilui shart. Oqulyq aqparatty taratushy ghana emes, ózindik bilim alugha kómektesetin núsqaushylyqty da qatar atqaruy tiyis. Eger bala bilimdi (últtyq qúndylyqtar) ómirde qoldanudyng mәnin týsinbese, ony mengeruge de qyzyghushylyghy bolmaydy.

Oqulyq jazugha keybir monopolist baspalar sekildi Resey ghalymdaryn (Qazaqstan tarihy. 10-synyp. Avtory Z.A.Djandosova. Almaty. «Mektep». 2019. Peterbor ghalymy), bolmasa, orys tildi tarihshylardy tartyp jazghyzudy toqtatynyzdar. Basqa-basqa Qazaqstan tarihy oqulyghynyng orys tilinde jazyluy, jadymyzdyng qúldyq sanadan әli ajyray qoymaghanynyng anyq kórinisi. Últtyq iydeologiyanyng qaynary - tarihymyzdy túmshalamynyzdar. Konstitusiyada orys tili qazaq tilimen «qatar» túrama, «ten» túrama, bәribir, uaqyt aghymymen kommunikasiya jýiesining kýshengimen qazaq tili aldaghy on-on bes jylda «qatar» tildi jútpasa da jútatyny anyq. Grek oishylynyng «Ózindi-ózing tany» - degen sózi bar. Grek oishylynyng pikirin jeke túlghagha qatysty emes, últqa qaratyla aitylghan dep qabyldasaq, iydeologiyanyng basty ózegi ózimizdi ózimiz tanu emespe?!.  Biz - qazaq, ózimizdi – ózimiz tanyp bolghan últpyz ba?? Qoghamtanushy maman retinde osynday súraq qoygha qaqym bar ma?

Oqulyq avtorlary jazghan enbekterine kóp aqy almaytynyn da bilemiz. Bólingen qarajattyng qyzyghyn monopolistik baspalar kóredi. Avtorlardy da solar tandaydy. Osyny Oqu-aghartu minstrligimen jәne Y.Altynsarin atyndaghy Últtyq bilim akademiyasymen birlesese sheshken ondy bolar edi. Oqulyq saraptamashylarynyng az aqygha jýrdim bardym júmys isteytini de shyndyq.

Qúrmetti ministr Júldyz Dosbergenqyzy Sýleymenova hanym!

Qazaqstan tarihy oqulyghyn besinshi synyptan bastamay altynshy synyptan bastaghandarynyz dúrys. Bastauyshtan jana kelgen oqushynyng qoghamnyng damu zandylyghyn (tarihty) qabyldau dengeyin eskergen jón. Bizde, balalardyng jas shamalarymen, qabyldau erekshelikterine say, logikalyq oilauy men psihologiyalyq qabyldauyna obektivti týrde ghylymy statistikalyq zertteu jýrgiziletine kýmәnim bar.

Astanalyq әriptesimning aitqan әngimesi. NIYSh-te istegen. Birde, múghalimder bólmesine kirsem últy aghylshyn múghalim bar edi. Álgi solqyldap jylap otyr deydi. Til biletin әriptesterinen súramay-ma, myna qyzgha ne boldy? -dep. Sóitse, múghalim oqushylardyng bilim dengeyin anyqtap, әr oqushynyng sabaqty qabyldau dengeyine say sabaq jýrgizgisi kelgen. Bizding oqushylar aitqandy úqpay biri kitaptan kóshirip, biri telefonnan jauap izdeuge kirisip ketken. Múghalim aitsa tyndamaydy. Búl ne? Búl býgingi qazaq jastarynyng mentaliyteti. Ótirik bagha, ótirik kóshirme jauap kýndelikti ómirimizge sinip barady. Ashy. Ashy bolsa da shyndyq.

Júldyz Dosbergenqyzy Sýleymenova hanym, sizden taghy bir ótinish (múghalimder qauymynyn) QR Ghylym jәne joghary bilim minstrligimen kenese otyryp, Qazaqstan tarihynan ÚBT-daghy 20 baldy 30 balgha kóterip bersenizdershi? Sebep-saldarlaryn shiyrlatpay-aq, tótesinen aitqanda, qazirgi tanda oqushylargha Qazaqstan tarihyn oqytudyng birden bir joly – ÚBT-y ghana bolyp túr. ÚBT-dan Qazaqstan tarihynan test tapsyrmasyn tapsyrmaytyn bolsa, tarih pәnin kerek qylayyn dep otyrghan oqushy joq. Ball sanyn úlghaytu, Qazaqstan tarihy pәnining qajettiligin arttyryp, aqiqatyn aitqanda, eriksiz oqugha mәjbýrlik (últtyq iydeologiyany jasyryn, mәjbýrlep jýrgizu tәsili) tudyrady. Ghylym jәne joghary bilim minstrligi ÚBT tapsyrar kezde oqushylardyng jalpy jinaq balyn 140-tan Qazaqstan tarihy pәni esebinen 150-ge kóterip berse eshkim útylmaydy.

Ghylymbek Dauylbayúly Irgebaev, tarihshy 

Abai.kz