Siz riyasyz oidyn, tózimning tuyndylaryna kózinizdi almay bir minut qarasanyz, demalasyz, sosyn, úzaq qiyaldargha shomasyz. Adamzat qoghamy bastan keshken, tarih tolqyny bizge jetkizgen әrtýrli oqigha, úly jetistik, kýn sәulesi, týnning týsi bәri-bәri kóz aldynyzgha elesteydi. «Eger shyndyq bireu bolghanda, men bir taqyryp tónireginde jýzdegen suret sala almas edim» degen Pikassonyng sózi búl saf ónerding qúdiretin aityp túr.

Sheksiz qiyal men erkin oidyng úshtasuy úly tuyndylardyng kindigin kesip, shar әlemge ingәlatady. Oghan uaqyt pen talant, sosyn ýlken enbek qana tóreshi.

Biz sóz etkeli otyrghan Margaret Kinning suret ónerindegi ózindik daralyghyn әli eshkim qaytalay alghan joq. Ol erekshe oilady, sonyng nәtiyjesinde erekshe tuyndylar salyp, keneptegi keyipkerge jan bitirdi. Býginde onyng tuyndylary dýnie jýzindegi suret jankýierlerining tamasha tuyndysyna ainalyp ýlgerdi.

Onyng taghdyry men «Ýlken kózder» dep atalatyn seriyaly tuyndylary haqyndaghy oqighalar 1946 jyly bastaldy. Uolter Kin esimdi jas amerikalyq suret ónerin ýirenu ýshin Europagha barady. Kóp ótpey Uolter Kin 1960 jyldardaghy kommersiyalyq túrghydan tabysty suretshilerding birine ainalady. Onyng 1965 jylghy LIFE hikayasynda kózderi qalyptan tys ýlken, symbatty aryq qyzdardyng suretteri júrttyng nazaryn audaryp, onyng ataghyn shyghara bastady. Sol jyldary Kin óner sensasiyasyna ainaldy. Ameriy­kalyqtar onyng «salghan» tuyndylaryn talasa-tarmasa alyp jatty. Sebebi olar múngha batyp, qayghyryp túrghan ýlken kózdi balalar men kózi qalyptan tys ýlken hayuanattardyng beynesin únatty. Ýiining tórine, kabiynetine, tipti ýlken qabyrghalargha Kinning qoltanbasy qoyylghan suretter ilinip jatty.

Biraq búnyng artynda jalghandyq jasyrynyp jatypty. Suretshimin dep keudesin qaqqan Uolter Kin qylqalam ústaytyn ónerding adamy emes, kәdimgi alayaqtyng biri bolyp shygha keledi. Shyndyghynda, kópshilikti qyzyqtyryp, suret salasyna ózgeshe lep ala kelgen tuyndylar onyng әieli Margaretting qiyalynyng jemisi edi, ol shynymen de «Ýlken kózder» kartinalarynyng avtory, biraq ataq pen aqshagha qúnyqqan Uolter oghan eger basqalargha shyndyqty aitsang óltiremin dep qorqytqannan keyin ol esigi ýnemi jabyq túratyn qúpiya bólmede kýieuining aitqanyn istep, búghau ishinde kýn keshirgen. Ónerge degen túsaudyng aqyry aqiqatqa jetetinin ol shaqta Uolter bilmese kerek, bilse de, qaperine ilmegendey. Margaret olardyng arasynda bolghan «kelisim» turaly: «Onyng 1955 jyly ótken suret kórmesi keremet ótti, júrt­shylyqty baurap alghany ras. Ol kez kelgen adamdy baurap alatyn. Ol bizge aqsha kerek, ýlken ýiimiz bolsa jaqsy emes pe?! Basqalargha atalghan suretterdi men salmadym, ol әielimning tuyndysy desem, búl týsiniksiz jaghday bolady jәne adamdar bizdi sotqa beredi» degen syltau aitqanyn eske alady. Sosyn taghy da: «Ol maghan osy qorqynyshty mәselelerding bәrin aityp, ýreylendirdi», deydi.

Uolter Kin «Ýlken kózderin» satyp, aqshagha qaryq boldy. Enseli ýy alyp, hauyzda dostarymen demaldy. Al sol sәtte qúpiya bólmede suret salyp otyrghan Margaret keyde on alty saghat boyy tapjylmay júmys istedi. Tipti ony suret saludan basqa eshtene júbata almady. Ózining jalghyzdyghyn, taghdyryn kenepke jaqqan boyaular arqyly bildirgisi keldi. Margaret bir súhbatynda sol sәti turaly: ««Ol ýide bolmaghan kezde, mening syrtqa shyqpaghanyma kóz jetkizu ýshin saghat sayyn qonyrau shalatyn, qysqasy, men týrmede otyrghanday boldym», deydi.

Uolter dәurendep túrghan kezinde BÚÚ-da nemese soghan úqsas bir ýlken oryndaghy qabyrghagha ilu ýshin óte ýlken suret saludy josparlady. Atalghan tuyndyny Margaret bir ay ishinde salyp, dayyndaydy. Búl tuyndynyng aty « Mәngilik erten» dep ataldy. Onda kókjiyekke deyin jalghasyp sapta túrghan jýzdegen múnly, ýlken kózdi balalar beynelengen. 1964 jylghy Dýniyejýzilik kórmeni úiymdastyrushylar ony bilim pavilionynda iledi. Ótirikshi Uolter búl jetistikke qatty maqtandy. Ol ózining esteliginde qaytys bolghan әjesi osy «enbegi» turaly týsinde ayan bergenin aitady. Ónertanushy Djon Kanadey New York Times gazetinde atalghan suretke «Búl talghamsyz salynghan tuyndy» dep bagha bergennen keyin Dýniyejýzilik kórme suretti qabyrghadan alyp tastaydy.

Enbegi esh ketip jatqanyn sezgen әri óz otbasynan tútas qoghamgha tarap jatqan «úly» ótirikke shyday almaghan Margaret bir kýni kýieuimen betpe-bet keluge bekiydi. Búl aldaudy endi toqtatuyn ótinedi. Biraq Uolter kerisinshe dauryghyp, tilshilerge súhbat berip, ózining Eli-Grekodan keyingi eng tandauly portret suretshisi ekenin aitudan jalyqpaydy. Tipti Uolter Margaretke ótinish aityp, ýlken kózder turaly tuyndylardy qalay saludy ýiretuin ótinedi. Tumysynan talantsyz ol eshtene de ýirene almaydy. «Sen maghan dúrys ýiretpedin» degen syltau aitady. Neshe týrli әsem tuyndylar qiyalynda pisip jetilgen suretshi Margaret sol sәtte ózining qaqpangha týskenin sezinedi. Ol atalghan qaqpannan qútyludy oilaydy, biraq qalay ketu kerek? Ózimen birge qyzyn da qútqarudyng jolyn izdeydi. 1970 jyldyng qazan aiynda Margaret UPI tilshisine shyndyqty jayyp salady. «Ol suret saludy ýirengisi keldi, men oghan suret saludy ýiretuge tyrystym, biraq ol eshtene ýirene almady» dep osyghan deyin Uolter iyemdengen tuyndylar óziniki ekenin aitady. «Ýlken kózderin» qaytaryp alghysy keledi. Sudiya ekeuine sot alanynda, sotqa kelgenderding kózinshe ýlken kózderi bar balany salyndar degen tapsyrma beredi. Uaqyty bir saghat. Margaret ne bәri 53 minutta salyp ýlgeredi. Al Uolter iyghy auyrghandyqtan suret sala almaytynyn aityp, jaltarady. Úzaq uaqyt boyy ýlken kózdi balalar ýshin ózin kinәli sezingen Margaret sotta jenip, oghan 4 million dollar ótemaqy berilsin degen ýkim shyghady. Biraq Uolter oghan bir tiyn da ótemaqy bermeydi. Óitkeni Uolter aldamshylyqpen tapqan baylyghyn shashyp tauysqan edi.

Búl kýnderi Margaretting ýiining qabyrghalary ýlken kózdi beynelerge lyq toly. Kezinde ózi salyp, adasyp, qayta tapqan múnly ýlken kózdi balalar. Olar qayda qarap túr, ne oilaydy, qay últtyng balalary? Ony Margaretting ózi ghana biledi. Atalghan ýlken kózdi balaqaylar onyng jalghandyqty jengendigining simvoly dersiz. Al Uolter 2000 jyly qaytys boldy. Kezindegi «danqty suretshinin» esimi tariyhqa «eng myqty kóshirmeshi» degen atpen qaldy.

Dýisenәli Álimaqyn

Abai.kz

Siz riyasyz oidyn, tózimning tuyndylaryna kózinizdi almay bir minut qarasanyz, demalasyz, sosyn, úzaq qiyaldargha shomasyz. Adamzat qoghamy bastan keshken, tarih tolqyny bizge jetkizgen әrtýrli oqigha, úly jetistik, kýn sәulesi, týnning týsi bәri-bәri kóz aldynyzgha elesteydi. «Eger shyndyq bireu bolghanda, men bir taqyryp tónireginde jýzdegen suret sala almas edim» degen Pikassonyng sózi búl saf ónerding qúdiretin aityp túr.

Sheksiz qiyal men erkin oidyng úshtasuy úly tuyndylardyng kindigin kesip, shar әlemge ingәlatady. Oghan uaqyt pen talant, sosyn ýlken enbek qana tóreshi.

Biz sóz etkeli otyrghan Margaret Kinning suret ónerindegi ózindik daralyghyn әli eshkim qaytalay alghan joq. Ol erekshe oilady, sonyng nәtiyjesinde erekshe tuyndylar salyp, keneptegi keyipkerge jan bitirdi. Býginde onyng tuyndylary dýnie jýzindegi suret jankýierlerining tamasha tuyndysyna ainalyp ýlgerdi.

Onyng taghdyry men «Ýlken kózder» dep atalatyn seriyaly tuyndylary haqyndaghy oqighalar 1946 jyly bastaldy. Uolter Kin esimdi jas amerikalyq suret ónerin ýirenu ýshin Europagha barady. Kóp ótpey Uolter Kin 1960 jyldardaghy kommersiyalyq túrghydan tabysty suretshilerding birine ainalady. Onyng 1965 jylghy LIFE hikayasynda kózderi qalyptan tys ýlken, symbatty aryq qyzdardyng suretteri júrttyng nazaryn audaryp, onyng ataghyn shyghara bastady. Sol jyldary Kin óner sensasiyasyna ainaldy. Ameriy­kalyqtar onyng «salghan» tuyndylaryn talasa-tarmasa alyp jatty. Sebebi olar múngha batyp, qayghyryp túrghan ýlken kózdi balalar men kózi qalyptan tys ýlken hayuanattardyng beynesin únatty. Ýiining tórine, kabiynetine, tipti ýlken qabyrghalargha Kinning qoltanbasy qoyylghan suretter ilinip jatty.

Biraq búnyng artynda jalghandyq jasyrynyp jatypty. Suretshimin dep keudesin qaqqan Uolter Kin qylqalam ústaytyn ónerding adamy emes, kәdimgi alayaqtyng biri bolyp shygha keledi. Shyndyghynda, kópshilikti qyzyqtyryp, suret salasyna ózgeshe lep ala kelgen tuyndylar onyng әieli Margaretting qiyalynyng jemisi edi, ol shynymen de «Ýlken kózder» kartinalarynyng avtory, biraq ataq pen aqshagha qúnyqqan Uolter oghan eger basqalargha shyndyqty aitsang óltiremin dep qorqytqannan keyin ol esigi ýnemi jabyq túratyn qúpiya bólmede kýieuining aitqanyn istep, búghau ishinde kýn keshirgen. Ónerge degen túsaudyng aqyry aqiqatqa jetetinin ol shaqta Uolter bilmese kerek, bilse de, qaperine ilmegendey. Margaret olardyng arasynda bolghan «kelisim» turaly: «Onyng 1955 jyly ótken suret kórmesi keremet ótti, júrt­shylyqty baurap alghany ras. Ol kez kelgen adamdy baurap alatyn. Ol bizge aqsha kerek, ýlken ýiimiz bolsa jaqsy emes pe?! Basqalargha atalghan suretterdi men salmadym, ol әielimning tuyndysy desem, búl týsiniksiz jaghday bolady jәne adamdar bizdi sotqa beredi» degen syltau aitqanyn eske alady. Sosyn taghy da: «Ol maghan osy qorqynyshty mәselelerding bәrin aityp, ýreylendirdi», deydi.

Uolter Kin «Ýlken kózderin» satyp, aqshagha qaryq boldy. Enseli ýy alyp, hauyzda dostarymen demaldy. Al sol sәtte qúpiya bólmede suret salyp otyrghan Margaret keyde on alty saghat boyy tapjylmay júmys istedi. Tipti ony suret saludan basqa eshtene júbata almady. Ózining jalghyzdyghyn, taghdyryn kenepke jaqqan boyaular arqyly bildirgisi keldi. Margaret bir súhbatynda sol sәti turaly: ««Ol ýide bolmaghan kezde, mening syrtqa shyqpaghanyma kóz jetkizu ýshin saghat sayyn qonyrau shalatyn, qysqasy, men týrmede otyrghanday boldym», deydi.

Uolter dәurendep túrghan kezinde BÚÚ-da nemese soghan úqsas bir ýlken oryndaghy qabyrghagha ilu ýshin óte ýlken suret saludy josparlady. Atalghan tuyndyny Margaret bir ay ishinde salyp, dayyndaydy. Búl tuyndynyng aty « Mәngilik erten» dep ataldy. Onda kókjiyekke deyin jalghasyp sapta túrghan jýzdegen múnly, ýlken kózdi balalar beynelengen. 1964 jylghy Dýniyejýzilik kórmeni úiymdastyrushylar ony bilim pavilionynda iledi. Ótirikshi Uolter búl jetistikke qatty maqtandy. Ol ózining esteliginde qaytys bolghan әjesi osy «enbegi» turaly týsinde ayan bergenin aitady. Ónertanushy Djon Kanadey New York Times gazetinde atalghan suretke «Búl talghamsyz salynghan tuyndy» dep bagha bergennen keyin Dýniyejýzilik kórme suretti qabyrghadan alyp tastaydy.

Enbegi esh ketip jatqanyn sezgen әri óz otbasynan tútas qoghamgha tarap jatqan «úly» ótirikke shyday almaghan Margaret bir kýni kýieuimen betpe-bet keluge bekiydi. Búl aldaudy endi toqtatuyn ótinedi. Biraq Uolter kerisinshe dauryghyp, tilshilerge súhbat berip, ózining Eli-Grekodan keyingi eng tandauly portret suretshisi ekenin aitudan jalyqpaydy. Tipti Uolter Margaretke ótinish aityp, ýlken kózder turaly tuyndylardy qalay saludy ýiretuin ótinedi. Tumysynan talantsyz ol eshtene de ýirene almaydy. «Sen maghan dúrys ýiretpedin» degen syltau aitady. Neshe týrli әsem tuyndylar qiyalynda pisip jetilgen suretshi Margaret sol sәtte ózining qaqpangha týskenin sezinedi. Ol atalghan qaqpannan qútyludy oilaydy, biraq qalay ketu kerek? Ózimen birge qyzyn da qútqarudyng jolyn izdeydi. 1970 jyldyng qazan aiynda Margaret UPI tilshisine shyndyqty jayyp salady. «Ol suret saludy ýirengisi keldi, men oghan suret saludy ýiretuge tyrystym, biraq ol eshtene ýirene almady» dep osyghan deyin Uolter iyemdengen tuyndylar óziniki ekenin aitady. «Ýlken kózderin» qaytaryp alghysy keledi. Sudiya ekeuine sot alanynda, sotqa kelgenderding kózinshe ýlken kózderi bar balany salyndar degen tapsyrma beredi. Uaqyty bir saghat. Margaret ne bәri 53 minutta salyp ýlgeredi. Al Uolter iyghy auyrghandyqtan suret sala almaytynyn aityp, jaltarady. Úzaq uaqyt boyy ýlken kózdi balalar ýshin ózin kinәli sezingen Margaret sotta jenip, oghan 4 million dollar ótemaqy berilsin degen ýkim shyghady. Biraq Uolter oghan bir tiyn da ótemaqy bermeydi. Óitkeni Uolter aldamshylyqpen tapqan baylyghyn shashyp tauysqan edi.

Búl kýnderi Margaretting ýiining qabyrghalary ýlken kózdi beynelerge lyq toly. Kezinde ózi salyp, adasyp, qayta tapqan múnly ýlken kózdi balalar. Olar qayda qarap túr, ne oilaydy, qay últtyng balalary? Ony Margaretting ózi ghana biledi. Atalghan ýlken kózdi balaqaylar onyng jalghandyqty jengendigining simvoly dersiz. Al Uolter 2000 jyly qaytys boldy. Kezindegi «danqty suretshinin» esimi tariyhqa «eng myqty kóshirmeshi» degen atpen qaldy.

Dýisenәli Álimaqyn

Abai.kz