Tәuelsizdik alghannan beri Qazaqstan qoghamynda eng kóp kóterilgen problemalardyng biri – memlekettik tilding orny men róli. Qazaq tili ghasyrlar boyy últtyng ruhany tiregi, mәdeniyetining ózegi, tarihynyng ainasy bolyp keldi. Alayda kenestik kezende onyng qoghamdyq qyzmet ayasy tarylyp, memlekettik basqaru men qalalyq ortada qoldanyluy әlsiredi. Egemendikpen birge qazaq tiline jana tynys berildi. Konstitusiyada qazaq tili memlekettik til retinde bekitilip, onyng qoghamdaghy orny zang jýzinde aiqyndaldy. Endigi jerde memlekettik til tek resmy qújattarda ghana dep oilamayyq, kýndelikti ómirding barlyq salasynda tolyqqandy qoldanyluy tiyis.

Jana Konstitusiyalyq ózgerister men qoghamdyq súranys qazaq tilining mәrtebesin búrynghydan da kýsheytu qajettigin kórsetip otyr. Memlekettik til – jay ghana qarym-qatynas qúraly bolmay, ol últtyq qauipsizdikpen, elding tútastyghymen jәne azamattyq biregeylikpen tikeley baylanysty qúndylyq. Sondyqtan býgingi kýnderi kishkentay dýkennen bastap ashana, kafe, meyramhana, supermarketterde, vokzaldar men әuejaylarda, halyqqa qyzmet kórsetu ortalyqtarynda, yaghny halyqqa qyzmet kórsetiletin barlyq oryndarda kórsetkishter men aqparattardyng eng aldymen qazaq tilinde berilui zandy әri tabighy qúbylys.

Álemdik tәjiriybege qarasaq, kez kelgen tәuelsiz memleket óz memlekettik tilin qoghamdyq kenistikting basty tiline ainaldyrugha úmtylady. Fransiyada fransuz tili, Týrkiyada týrik tili, Japoniyada japon tili qoghamdyq ómirding barlyq salasynda ýstemdik etedi. Dýken ataularynan bastap resmy mandayshalargha deyin sol elding memlekettik tilinde jazylady. Búl eshkimning qúqyghyn shekteu emes, memleketting ózin qúrmetteui men últtyq bolmysyn saqtauynyng kórinisi. Qazaqstan da dәl osynday qaghidatty ústanuy tiyis.

Býginde elimizdegi kóptegen sauda oryndarynda, qoghamdyq tamaqtanu mekemelerinde nemese qyzmet kórsetu ortalyqtarynda qazaq tilindegi jazulardyng qate boluy, keyde mýlde bolmauy jii kezdesedi. Keybir dýkender men meyramhanalar ataularyn tolyqtay shet tilinde jazyp, qazaq tilin ekinshi oryngha ysyryp qoyady. Búl – memlekettik tilding bedeline әser etetin jaghymsyz qúbylys. Óitkeni qala kóshesinde jýrgen adam eng aldymen óz memleketining tilin kórui kerek. Memleket qúraushy últtyng tili qoghamdyq kenistikte anyq әri basym kórinis tapqanda ghana azamattardyng sanasynda memlekettik tilge degen qúrmet qalyptasady.

Ásirese әuejaylar men vokzaldardaghy til jaghdayy óte manyzdy. Búl oryndar – elding beynesi. Qazaqstangha kelgen sheteldik azamat eng aldymen osy nysandardaghy jazular men habarlandyrulardy kóredi. Eger memlekettik til óz elinde ekinshi qatarda túrsa, onda syrttan kelgen adamda búl memleket óz tilin tolyq qadirlemeydi degen týsinik qalyptasuy mýmkin. Sondyqtan әuejaylarda, temirjol vokzaldarynda jәne halyqaralyq baghyttaghy nysandarda qazaq tili negizgi til retinde qoldanyluy qajet. Qosymsha tilder audarma retinde berilui mýmkin, biraq memlekettik tilding orny әrqashan birinshi boluy tiyis.

Halyqqa qyzmet kórsetu ortalyqtary da til sayasatynyng manyzdy alany. Azamat memlekettik mekemege kelgende óz ana tilinde erkin aqparat alyp, qyzmet paydalana aluy kerek. Qazirgi kezde qazaq tilinde sóileytin azamattardyng sany artty. Jastardyng basym bóligi qazaqsha bilim alyp jatyr. Demek memlekettik qyzmet kórsetu jýiesi de osy ózgeriske tolyq beyimdelui qajet (Enbek jәne halyqty әleumettik qorghau ministri A.M. Ertaevtyng nazaryna). Barlyq navigasiyalyq kórsetkishter, elektrondyq taqtalar, ótinish ýlgileri men anyqtamalar qazaq tilinde anyq әri sauatty jazyluy tiyis.

Búl jaghday tek til turaly ghana demeyik, qoghamdyq mәdeniyet turaly da sóz qozghaydy. Qazaq tilining qoghamdyq ortada keninen qoldanyluy halyqtyng ózine degen qúrmetin arttyrady. Sebebi memlekettik til – eldi biriktiretin ortaq qúndylyq. Ártýrli etnos ókilderi túratyn Qazaqstanda qazaq tili halyqty biriktiretin azamattyq túghyrgha ainaluy kerek. Búl ýshin memlekettik tilding qoldanys ayasyn keneytu mindet.

Keybir adamdar múnday bastamalardy «basqa tilderdi shekteu» dep qabyldauy mýmkin. Alayda, búl ózge tilderge qarsy shyghuda dep oilamandar. Qazaqstan barlyq etnostardyng mәdeniyeti men tiline qúrmetpen qaraydy. Biraq, kez kelgen elde memlekettik tilding erekshe orny bolady. Qazaq tili de dәl sonday dengeyge kóterilui qajet. Memlekettik tilding qoghamdyq kenistikte ýstem boluy – halyqaralyq tәjiriybede qalypty qúbylys.

Sonymen qatar, kәsipkerler de búl jaghdaygha jauapkershilikpen qarasyn. Dýken, kafe nemese meyramhana ashqan әrbir azamat ózi júmys isteytin memleketting zandary men ruhany qúndylyqtaryn qúrmetteui tiyis. Qazaq tilinde sauatty jazylghan mandaysha nemese mәzir tek zang talaby emes, ol tútynushygha degen qúrmetting belgisi. Osy kýnderi qazaq tilinde qyzmet súraytyn azamattardyng sany kóbeydi. Sondyqtan kәsipkerler ýshin qazaq tilin damytu ekonomikalyq túrghydan da tiyimdi.

Tilding taghdyry tek zanmen sheshilmeydi. Ony qogham bolyp qoldau qajet. Eger әrbir azamat qazaq tilinde qyzmet talap etse, kәsipkerler men mekemeler de soghan beyimdeledi. Qoghamdyq súranys artqan sayyn memlekettik tilding yqpaly kýsheyedi. Sondyqtan búl jerde halyqtyng belsendi ústanymy manyzdy.

Aqparattyq tehnologiyalar dәuirinde tilding qoghamdyq kenistiktegi róli búrynghydan da artyp otyr. Elektrondyq terminaldar, mobilidi qosymshalar, jarnamalyq ekrandar, bankomattar men onlayn qyzmetter qazaq tilinde tolyqqandy júmys isteui tiyis. Eger sifrlyq ortada qazaq tili әlsiz bolsa, onda bolashaq úrpaqtyng da oghan degen qyzyghushylyghy tómendeui mýmkin. Sondyqtan memlekettik til jana tehnologiyalarmen qatar damuy qajet.

Qazaq tili – qazaq halqynyng ghana demey, Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik tili. Ol elding tәuelsizdigin aiqyndaytyn basty nyshandardyng biri. Tu, Eltanba jәne Ánúran qanday qasiyetti bolsa, memlekettik til de sonday qadirli boluy tiyis. Sondyqtan qoghamdyq oryndardaghy barlyq kórsetkishterdin, habarlamalardyng jәne qyzmet kórsetu jýiesining tek qana qazaq tilinde boluy – uaqyt talaby.

Eger biz shyn mәninde tәuelsiz әri quatty memleket qúrghymyz kelse, onda memlekettik tildi qogham ómirining barlyq salasynda ýstem tilge ainaldyruymyz kerek. Búl ózgeni kemsitu emes, búl – tarihy әdilettilikti qalpyna keltiru. Qazaq tili kóshede de, saudada da, qyzmet kórsetu salasynda da, tehnologiyada da basty tilge ainalghan kezde ghana Qazaqstannyng ruhany tәuelsizdigi tolyq ornyghady.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz