Eynshteyn ýshin Qúday dәstýrli dinderdegi sekildi adam taghdyryna aralasatyn qúdiret iyesi emes edi. Ol Qúdaydy ghalamnyng ýilesimdi zandylyghy men sheksizdigining poetikalyq metaforasy retinde qabyldady. Eynshteynning týsiniginde býkil әlem dәldikpen qúrylghan úly garmoniya bolatyn. Al sol garmoniyany tanu – adamzattyng eng úly mindetterining biri.

Ol adam ómirindegi eng tereng sezim – «qúpiyamen betpe-bet kelu» dep eseptedi. Gharyshtyng sheksizdigine qaraghan sәtte adamdy biyleytin ýrey men tandanys aralas sezim Eynshteyn ýshin «gharyshtyq diny sezimnin» bastauy edi.

Sondyqtan da ol kvanttyq fizikanyng kezdeysoqtyqqa negizdelgen tabighatyn qabylday almady. Onyng әigili «Qúday asyq oinamaydy» degen sózi osy senimnen tughan. Eynshteyn zayyrly evrey otbasynda dýniyege keldi. Ata-anasy ózderin mәdeny túrghydan evreymiz dep sanaghanymen, diny rәsimderge asa mәn bermeytin. Tipti olar eski diny týsinikterdi «kóne yrymdardyng qaldyghy» retinde qarastyrghan.

Bala kezinde Eynshteyn katolik mektebinde oqydy. Ol katoliktik sabaqtardy erekshe qyzyghushylyqpen mengerip, ýzdik oqushylardyng biri boldy. Alayda toghyz jasynda Munhendegi evrey diny mektebine auysqan son, kýtpegen jerden dinge berilip ketedi. Qaryndasynyng esteligine sýiensek, jas Eynshteyn evreylik qaghidalardy qatang saqtap, kosher tagham ghana jegen, tipti Qúdaydy madaqtaytyn әnder de jazghan.

Biraq búl kezeng úzaqqa sozylmaydy. On eki jas shamasynda onyng ómirine ghylym enedi. Eynshteynder otbasyna jii keletin kedey medisina studenti Max Talmud oghan jaratylystanu turaly ghylymy kitaptar әkelip beredi. Ásirese Aaron Bernshteynning ghylymdy qarapayym tilmen týsindiretin kitaptary jasóspirimning sanasynda tónkeris jasaydy. Ghylym arqyly әlemdi tanu Eynshteyndi qasiyetti mәtinderge kýmәnmen qaraugha iytermeleydi. Keyin ol búl sәtti «sanamdy kýiretken tәjiriybe» dep sipattaydy.

Sol kezden bastap ol diny rәsimderden alystap, ómirining sonyna deyin úiymdasqan dinge syn kózben qarady. Eynshteynning din turaly kózqarasy anyq kórinetin manyzdy qújattyng biri – onyng 1954 jyly filosof Eric Gutkindke jazghan haty. Búl hatta ol: «Qúday sózi – adam әlsizdigining jemisi» dep jazady. Al Injil men qasiyetti kitaptardy «qúrmetke layyq, biraq bәribir qarabayyr anyzdar jinaghy» dep sipattaydy.

Onyng oiynsha, úiymdasqan dinderding bәri ghylymgha deyingi kezenning jemisi edi. Sondyqtan ol eshbir halyqty nemese dindi erekshe dep sanaghan joq. Degenmen Eynshteyn tolyq ateist te bolghan joq. Ol XVII ghasyrdaghy golland filosofy Baruh  Spinozanyng iydeyalaryna erekshe tәnti boldy. Spinoza Qúdaydy tabighattyng ózimen tenestirgen edi. Búl kózqaras Eynshteynge óte jaqyn bolatyn.

1929 jyly ravvin Herbert S. Goldstein «Siz Qúdaygha senesiz be?» dep súraghanda, Eynshteyn: «Men bar dýniyening ýilesimdi zandylyghynda kórinetin Spinozanyng Qúdayyna senemin. Biraq adamdardyng taghdyryna aralasatyn Qúdaygha senbeymin» degen jauabyn aitady.

Eynshteyn ýshin Qúday – ghalamnyng óz tәrtibi edi. Onyng búl gharyshtyq tandanysy muzykagha degen mahabbatynan da bayqalatyn. Anasy Paulina syilaghan skripka Eynshteynning ómirlik serigine ainaldy. Ol әsirese Wolfgang Amadeus Mozart shygharmalaryn erekshe sýiip tyndaytyn.

Ol Mosart muzykasy turaly «Onyng әuenderi sonshalyq taza әri súlu. Men odan ghalamnyng ishki súlulyghyn kóremin» degen edi. Onyng biografy Alexander Moszkowski «Muzyka, tabighat jәne Qúday Eynshteynning jan dýniyesinde birtútas moralidyq ýilesimge ainalghan» dep jazghan.

Eynshteyn ózin diny adammyn dep sanady. Biraq onyng dini meshitte de, shirkeude de, sinagogada da emes edi. Onyng «dini» – gharysh aldyndaghy tandanys. Belgisizdi tanugha degen sheksiz qúshtarlyq. Ghylym arqyly әlemning tereng syryn úghugha degen ruhany izdenis.

Bir sózben aitqanda, sol sebepti Eynshteyn ýshin eng qasiyetti nәrse – adamnyng ghalamdy týsinuge úmtylghan sәti bolatyn.

Dýisenәli Álimaqyn

Abai.kz