قازىرگى حالىقارالىق ساياساتتا مەملەكەتتەردىڭ قۋاتى مەن ىقپالى ءارتۇرلى دەڭگەيدە باعالانادى. كەي ەل ەكونوميكالىق قۋاتىمەن تانىلسا، ەندى ءبىرى اسكەري الەۋەتىمەن نەمەسە تەحنولوگيالىق جەتىستىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.

وسىعان بايلانىستى ساياساتتانۋ عىلىمىندا «سۋپەردەرجاۆا»، «ۇلى دەرجاۆا»، «ورتا دەرجاۆا» دەگەن ۇعىمدار قالىپتاسقان. اسىرەسە، سوڭعى جىلدارى «ورتا دەرجاۆا» تۇسىنىگى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءوزىن ءدال وسى ساناتقا جاتقىزۋعا ۇمتىلادى. ويتكەنى قازىرگى الەم تەك اسكەري كۇشكە عانا ەمەس، ديپلوماتيالىق ىقپالعا، ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا جانە حالىقارالىق بەدەلگە دە سۇيەنەدى.

سوندا ورتا دەرجاۆا دەگەنىمىز نە؟ ال سۋپەردەرجاۆادان ونىڭ قانداي ايىرماشىلىعى بار؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن الەمدىك ساياساتتىڭ تابيعاتىنا ءۇڭىلىپ كورەلىك.

سونىمەن ءارى كەتتىك.

سۋپەردەرجاۆا – الەمدىك ساياساتقا تىكەلەي ىقپال ەتە الاتىن، اسكەري، ەكونوميكالىق، تەحنولوگيالىق جانە يدەولوگيالىق تۇرعىدان باسىم مەملەكەت. مۇنداي ەلدىڭ ىقپالى تەك ءوز ايماعىمەن شەكتەلمەيدى. ول دۇنيەجۇزىندەگى ساياسي پروتسەستەرگە ارالاسا الادى، حالىقارالىق ۇيىمدارعا اسەر ەتەدى، كەيدە وزگە مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرىنا دا ىقپال جاسايدى.

XX عاسىردا الەمدە ەكى ءىرى سۋپەردەرجاۆا بولدى: امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن كەڭەس وداعى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن وسى ەكى الىپ مەملەكەت الەمدى ىقپال ايماقتارىنا ءبولىپ، «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭىن باستان وتكەردى. ءبىرى كاپيتاليستىك جۇيەنى، ەكىنشىسى سوتسياليستىك باعىتتى قولدادى. ولار تەك اسكەري كۇشپەن ەمەس، يدەولوگياسىمەن دە باسەكەگە ءتۇستى.

مىسالى، اقش الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە اسكەري بازالار ورنالاستىردى، عارىش سالاسىندا كوش باستادى، دوللاردى حالىقارالىق رەزەرۆتىك ۆاليۋتاعا اينالدىردى. ال كەڭەس وداعى شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە ىقپال ەتىپ، عارىشقا العاش ادام ۇشىرىپ، يادرولىق قارۋ جارىسىندا اقش-پەن تەڭ دارەجەدە تۇردى.

بۇگىندە الەمدەگى باستى سۋپەردەرجاۆا رەتىندە اقش اتالادى. سونىمەن بىرگە قىتاي دا ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق كۇشى ارقىلى سۋپەردەرجاۆا دەڭگەيىنە جاقىنداپ كەلەدى. قىتايدىڭ ءوندىرىس كولەمى، الەمدىك ساۋداداعى ورنى، «ءبىر بەلدەۋ جانە ءبىر جول» جوباسى ونىڭ جاھاندىق ىقپالىن كۇشەيتىپ وتىر.

ورتا دەرجاۆا – ايماقتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە ناقتى ىقپالعا يە بولعانىمەن، الەمدىك ساياساتتى تولىق باقىلاۋعا مۇمكىندىگى جەتپەيتىن مەملەكەت. مۇنداي ەلدەر كوبىنە ديپلوماتياعا، ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا جانە حالىقارالىق سەرىكتەستىككە سۇيەنەدى.

ورتا دەرجاۆالار حالىقارالىق جاعدايلاردا اراعايىندىق جاساپ، كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستانۋعا تىرىسادى. ولار الەمدىك قاقتىعىستاردى شەشۋگە قاتىسادى، حالىقارالىق ۇيىمداردا بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى جانە بەيبىتشىلىك جاعدايىن قولدايدى.

مىسالى، كانادا، وڭتۇستىك كورەيا، تۇركيا، اۆستراليا، قازاقستان سەكىلدى مەملەكەتتەر ورتا دەرجاۆالار قاتارىنا جاتادى. بۇل ەلدەر الەمدىك ساياساتتا ناقتى ءبىر ءرول اتقارادى، الايدا ولاردىڭ ىقپالى سۋپەردەرجاۆالارمەن سالىستىرعاندا شەكتەۋلى.

مىسالى، كانادا حالىقارالىق گۋمانيتارلىق باستامالارعا كوپ قاتىسادى. وڭتۇستىك كورەيا تەحنولوگيا مەن مادەنيەت ارقىلى ىقپالىن كۇشەيتتى. بۇگىندە كورەي مۋزىكاسى، كينوسى جانە ەلەكترونيكاسى الەمدىك برەندكە اينالدى. ال تۇركيا ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى گەوساياسي ورنى ارقىلى ايماقتىق ىقپالىن ارتتىرىپ وتىر.

ورتا دەرجاۆا مەن سۋپەردەرجاۆانىڭ باستى ايىرماشىلىعى – ىقپال اۋقىمىندا. سۋپەردەرجاۆا الەمدىك تارتىپكە اسەر ەتەدى. ال ورتا دەرجاۆا كوبىنە ايماقتىق دەڭگەيدە ارەكەت ەتەدى جانە حالىقارالىق جاعدايلاردا دەلدالدىق ءرول اتقارادى.

العاشقى ايىرماشىلىق – اسكەري قۋات. سۋپەردەرجاۆالاردا الىپ ارميا، جاھاندىق اسكەري بازالار جانە قۋاتتى يادرولىق ارسەنال بولادى. اقش-تىڭ اسكەري بازالارى الەمنىڭ ونداعان ەلىندە ورنالاسقان. ال ورتا دەرجاۆالاردىڭ اسكەري الەۋەتى كوبىنە ءوز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى.

تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ەكونوميكالىق مۇمكىندىك. سۋپەردەرجاۆالار الەمدىك ەكونوميكاعا اسەر ەتەدى. مىسالى، اقش-تاعى قارجى داعدارىسى بۇكىل الەمگە ىقپال ەتۋى مۇمكىن. قىتايداعى ءوندىرىستىڭ باسەڭدەۋى حالىقارالىق نارىققا اسەر ەتەدى. ال ورتا دەرجاۆالاردىڭ ەكونوميكاسى ماڭىزدى بولعانىمەن، ولاردىڭ ىقپالى ايماقتىق نەمەسە بەلگىلى سالادا شەڭبەرىندە قالادى.

تاعى ايتارىمىز – تەحنولوگيالىق ۇستەمدىك. سۋپەردەرجاۆالار جاڭا تەحنولوگيالاردى جاساپ، الەمدىك عىلىمي باعىتتاردى انىقتايدى. مىسالى، جاساندى ينتەللەكت، عارىش تەحنولوگياسى، اسكەري يننوۆاتسيالار سالاسىندا اقش پەن قىتاي الدىڭعى ورىندا تۇر. ورتا دەرجاۆالار بۇل سالالاردا جەتىستىككە جەتكەنىمەن، جاھاندىق كوشباسشىلىققا تولىق يە ەمەس.

سونىمەن قاتار – يدەولوگيالىق ىقپال. سۋپەردەرجاۆالار ءوز قۇندىلىقتارىن الەمگە تاراتا الادى. XX عاسىردا اقش دەموكراتيا مەن ەركىن نارىقتى ناسيحاتتاسا، كەڭەس وداعى سوتسياليستىك يدەولوگيانى قولدادى. ورتا دەرجاۆالاردا مۇنداي عالامدىق يدەولوگيالىق ىقپال السىزدەۋ بولادى.

بۇگىنگى حالىقارالىق جۇيە بۇرىنعىداي تەك اسكەري كۇشكە سۇيەنبەيدى. ەكونوميكا، تەحنولوگيا، اقپارات جانە مادەني ىقپال ماڭىزدى فاكتورعا اينالدى. سوندىقتان كەيبىر ورتا دەرجاۆالار ءوز بەدەلىن كۇشەيتىپ كەلەدى.

مىسالى، جاپونيا اسكەري تۇرعىدان اسا بەلسەندى مەملەكەت بولماسا دا، تەحنولوگيا مەن ەكونوميكا ارقىلى الەمدەگى ىقپالدى ەلدەردىڭ ءبىرى سانالادى. سول سياقتى گەرمانيا ەۋروپانىڭ ەكونوميكالىق تىرەگىنە اينالدى.

قازىرگى كەزەڭدە «جۇمساق كۇش» ۇعىمى دا ماڭىزدى. بۇل – مەملەكەتتىڭ مادەنيەت، ءبىلىم، عىلىم جانە اقپارات ارقىلى ىقپال ەتۋ قابىلەتى. مىسالى، وڭتۇستىك كورەيا K-pop مادەنيەتى ارقىلى الەم جاستارىنا اسەر ەتسە، اقش گولليۆۋد، ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەر جانە IT كومپانيالارى ارقىلى ىقپالىن كۇشەيتىپ وتىر.

ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىن كوبىنە ورتا دەرجاۆا دەڭگەيىندەگى مەملەكەت رەتىندە تانىتۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى. ەلدىڭ گەوساياسي ورنى، تابيعي رەسۋرستارى جانە كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى وعان حالىقارالىق دەڭگەيدە ابىرويلى ەل رەتىندە قالىپتاستىردى.

سونداي-اق، قازاقستان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان مەملەكەت رەتىندە الەمگە تانىلدى. سونىمەن بىرگە ەل ءتۇرلى حالىقارالىق كەلىسسوزدەرگە الاڭ ۇسىندى. مىسالى، استانا پروتسەسى اياسىندا سيريا جاعدايىنا بايلانىستى كەلىسسوزدەر وتكىزىلدى.

قازاقستاننىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا ۇمتىلۋى. ەل بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى، شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى سەكىلدى حالىقارالىق قۇرىلىمداردا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى.

ارينە، قازاقستاندى سۋپەردەرجاۆا دەۋگە كەلمەيدى. سەبەبى الەمدىك ساياساتقا تىكەلەي ۇستەمدىك ەتەتىن سونشالىقتى اسكەري نەمەسە ەكونوميكالىق قۋاتى جوق. بىراق، ايماقتىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ۇلەس قوساتىن، ديپلوماتيالىق ابىرويى بار مەملەكەت رەتىندە ونىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى.

ورتا دەرجاۆا مەن سۋپەردەرجاۆانىڭ ايىرماشىلىعى – تەك كولەمدە نەمەسە اسكەري كۇشتە ەمەس. نەگىزگى جاعداي – الەمدىك ساياساتقا اسەر ەتۋ دەڭگەيىندە. سۋپەردەرجاۆالار حالىقارالىق ءتارتىپتى قالىپتاستىرۋعا قابىلەتتى بولسا، ورتا دەرجاۆالار سول ءتارتىپ ىشىندە تەپە-تەڭدىك ساقتاۋعا جانە ديالوگ ورناتۋعا كۇش سالادى.

قازىرگى الەمدە ءبىر عانا اسكەري قۋات جەتكىلىكسىز. ەكونوميكا، عىلىم، تەحنولوگيا، مادەنيەت جانە ديپلوماتيا قاتار دامىعاندا عانا مەملەكەت ىقپالدى بولا الادى. سوندىقتان XXI عاسىردا كوپتەگەن ەلدەر سۋپەردەرجاۆا بولۋدان قاشقاقتاپ، تۇراقتى ءارى بەدەلدى ورتا دەرجاۆاعا اينالۋدى ماڭىزدى ماقسات رەتىندە قاراستىرىپ وتىر.

الەم وزگەرگەن سايىن مەملەكەتتەردىڭ ءرولى دە وزگەرەدى. دەگەنمەن، قانداي كەزەڭدە بولماسىن، ەلدىڭ شىنايى كۇشى ونىڭ حالقىنىڭ بىلىمىندە، ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىندا جانە ۇلت سانىنىڭ كوپتىگىمەن، بىرلىگىندە جاتاتىنى انىق.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz