Ruhany ansarlary úly Abaydan bastau alatyn HH ghasyr basyndaghy qazaq poeziyasynyng iri ókilderi Ahmet, Mirjaqyp, Maghjan, Berniyaz, Súltanmahmút, Sәken, Iliyas, Beyimbetter óz shygharmashylyqtarymen qazaq kórkem sóz ónerining ruhyn asqaqtatqan, bayytqan, ony biyik túghyrgha kótergen túlghalar bolatyn.

Atalmysh túlghalar qazaq mәdeniyetining shenberinde ghana qalghan, kórkemdik kókjiyegi últtyq óristen úzamaghan, tar óristi túlghalar emes edi. Olardyng shygharmashyldyghynda әlem, orys, shyghys әdebiyetterining kórkemdik әser-yqpaly, ruhany asyl qaynarlary toghysyp jatty. Maghjan poeziyasynyng kórkemdik bolmysyn payymdaghanda onyng últtyq bitimimen ghana shektelmey onyng әlem mәdeniyetining de asyl qaynarlarymende ýndesip, úshtasyp, toghysyp jatqandyghyn da úmytpaghanymyz lәzimǃ

Qazaq poeziyasyndaghy romantizm ansarlaryn ornyqtyrushy Maghjan poeziyasyndaghy intertekstualdylyghynda tegin tektep, naqtylaghanymyz abzal. Bóten sóz ben dialogqa baylanysty Bahtindik tújyrymdamagha sýienip, sonymen birge onymen polemikagha kele otyryp Yu.Kristeva bylay deydi: “Kez-kelgen mәtin sitatalar mozaykasy túrghysynda qúrylyp, kez-kelgen basqa mәtinnen qorektenip, ony transformasiyalaydy. Osymen birge intersubektivtilik (dialogtyq baylanys nemese túlghaaralyq qatynas) úghymynyng ornyna intertekstualdylyq úghymy keledi. Sonymen birge “Ádeby sóz” degenimiz, búl “mәtinder iyirimining toghysu orny”, “әrtýrli jazulardyng dialogy” bolyp shyghady. [1, 99, 77].

Maghjan poeziyasynda da әlem jәne shyghys poeziyasy mәtinderining toghysqan, sharpysqan sipat – kýiin baghamdaymyz. Maghjan poeziyasynyng intertekstualdylyghyn sóz etkende bógde mәdeny kenistik mәtinderimen ghana emes, últtyq tól mәdeny kenistiktegi mәtindermen de toghysatyndyghyn bayqaymyz. Sonyng biri – Abay. Oghan alghash nazar audarghan Jýsipbek Aymauytov bolatyn.[2.417 - 418];

Aqynnyng “Kónildi ashar”, “Sәule”, “Hor sipatty qaryndas”, “Kýz”, “Ótken kýn” ólenderinde Abay sózderining әser-yqpaly bar. Abay “Kýz” óleninde:

Kempir – shal qúrjang qaqqan, bala býrsen,

Kónilsiz qara suyq qyrda jýrsen.

Kemik sýiek, sorpa – su tiymegen son,

Ýide it joq, tyshqan aulap qayda kórseng – dep kýzding jadau kórinisin aqyndyq tilmen órnektese, Maghjannyng kýzi:

Kórik joq oida-qyrda shyghyp jýrsen,

Estilmes qús – qúrt dauysy qúlaq týrsen.

Qaqtanghan, jamyla týsip, ot mazdatyp,

Kóresing kempir – shaldy ýige kirseng – bop suretteledi.

Abaydyng jazy:

Syldyrap aqqan ózenge

Kóship auyl qonghanda

Qyz – kelinshek ýy tiger.

Búrala basyp bylqyldap.

Aq bilegin týrinip,

Sybyrlasyp, synqyldap – bop jyrlansa, Maghjan jazy:

Syldyrap aqqan ózenge

Ýy tigip dereu qonysyp,

Búrala basyp bylqyldap,

Ázildesip synqyldap,

Jas kelinshek, jas qyzdar,

Kerege jayyp, uyq boylar – bop órbiydi. Adynghy, “Kýz” , keyingi “Jaz” ólenderinde Abay men Maghjan ólenderinen tonnyng ishki bauynday jaqyndyq, tuystyq, ýndestikti bayqaymyz. Múnan Maghjan ólenindegi intertekstualdylyqty ghana emes, ústazy Abaydyng kórkemdik, әser- yqpalyndaghy Maghjannyng Abay ólenine degen stilizasiyasyn da sezinemiz. “Maghjannyng aqyndyghy” degen әigili maqalasynda Jýsipbek Aymauytov Maghjan mәtinderindegi intertekstualdyqty elikteushilik sipatta qarastyrghan. “Maghjan – eliktegish aqyn. Elikteu aqyngha min emes, qanday kýshti aqyndar da aldynghy aqyndargha eliktemey jaza almaghan, Pushkiyn, Lermontov Bayrongha, Shekspirge eliktegen. Tolstoy syqyldy әlemge aty shyqqan jazushy da Pushkinge, Gogolige eliktep jazghan. Leonid Anreev, Chehov, Arkybashev, Sologub syqyldy aqyndar Dostoevskiyge eliktegen, Maksim Gorikiy, Pushkinderdi jatqa bilgen. Abay Lermontov Pushkinge eliktep jazghan. Bir aqyn kóp eliktese, sol kóp elikteushi Maghjan deuge bolady. Maghjan eliktegende orys, qazaq, tatar, arab dep talghamaydy. Kimning sózi kóniline jaqsa, soghan eliktep jazady. Sondyqtan Maghjannyng alghashqy kezdegi ólenderinde neshe týrli ruh bar. Syrtqy týrinde orystyng beyneshilderine (simvolist) eliktese, ishki ruhynda kýirektik, jylauyqtyq (sentiymentalizm) romantizm boldy. Sentiymentalizm әseri, әsirese әiel tendigine arnap jazghan ólenderinde úshyraydy»[2, 415].

Belgili orys aqyny Esenin derevnya jyrshysy bolyp, qaymaghy búzylmaghan patriarhaldyq derevnyany asyra madaqtap iydealizasiyalaydy. Barlyq baqytty túrmys, orystyng halyqtyq ruhy derevnyada, al qala osylardyng búzushysy, dәstýrdi, ruhtyng qúrtushysy kapitalistik qoghamnyng negizi, bәrin bastaushy qala dep, óz jyrlarynda oghan qarsy shyghady.

Qazaq poeziyasynda Maghjan men Berniyaz jyrlarynda da osynday saryndar bar. Maghjannyng “Ayda atyndy, Sәrsembay” óleninde de lirikalyq keyipker búzyqtyqtyn, azghyndyqtyng ordasy qaladan qajyp, mýldem týnilip, sayyn saharagha, qyrgha ketkisi keledi. Saryarqanyng keng samalyna keudesin tósep, dalanyng taza auasyn mol jútyp, erkin tynystaghysy keledi.

Qala bir jatqan dәu peri.

Aynalasy túman, týn.

Dem alysy ot - týtin.

Jarq – júrq eter kózderi,

Jýzderining qany joq,

Kózderining jany joq,

Erkekteri teriler,

Osylarda otty jýrek joq.

Tamaqtan basqa tilek joq.

“Sәrsembay – au, sen nege

Shyrqap bir әn salmaysyn? – deydi kendikti, erkindikti ansaghan aqyn jany.

Ekinshi bir qazaq aqyny Berniyaz Kýleevting óleninde de osynday saryndardyng izi bar. 1920 jyly jazylghan, “Men – saghan jat qyr balasy” óleninde aqyn qalany jatsynu sezimin túp – tura S.Eseniyn, M.Júmabaev lirikalaryndaghy osynday saryndargha úqsas bylay beredi:

Men – saghan jat qyr balasy,

Qyrda tudym, qyrda óstim.

Tauly, tasty ainala,

Kólde jýzip su keshtim.

Yndy – zyndy ýlken qala

Maghan teris, maghan jat.

Aldartqan jalghyz ghana

Jas perishte kónil shat.

Maghjan intertekstualdylyghy onyng “Ot”, “Payghambar”, “Kýnshyghys” atty ólenderinde aiqyn bayqalady. Zertteushiler búl tuyndylardy “Ot” siklindegi ólender dep ataydy.

“Ot” óleni ataqty simvolist D.S.Merejnovskiyding “Dety nochi” (1896) ólenimen ruhtas, ýndes dýniye. Batys Europanyng oishyl ziyalylary sol kezenderde adamdardyng moralidyq – etikalyq qasiyetterining qúldyray bastaghany turaly pessimistik oilargha boy aldyryp, Europa taghdyry turaly uayym, qayghy bildirip qam jey bastaydy. Osy kezde Shpenglerding “Zakat Evropy” degen kitaby Reseyde erekshe tanymal bolatyn. Osy kitap iydeyasyna erekshe ýn qosqan orys aqyny D.S.Merejkovskiy bolatyn. Orys aqyny:

My – nad bezdnoy stupeniy,

Dety mraka, solnse jdem.

Svet uvidim i, kak teniy,

My v luchah ego umrem – dese,

Maghjan:

Qaranghylyq búqqanda

Qyzaryp kýn shyqqanda,

Kýn otynan tughanmyn,

Jýregimdi, janymdy,

Imanymdy, arymdy

Jalynmenen jughanmyn, - dep ýn qatady.

Aqynnyng “Payghambar” óleni de D.S.Merejkovskiyding “Dety nochi” ólenining әserimen tughan “Payghambar” ólenine aqyn D.S.Merejkovskiydin:

Ustremlyaya nashy ochiy

Na bledneiyshiy Vostok,

Dety skorbi, dety nochiy

Jdem, ne priydet ly nash prorok, - degen óleng joldaryn epigraf retinde aluy da tegin emes. Maghjannyng “Ot” siklindegi ólenderi týgeldey Merejnovskiy mәtinimen intertekstualdylyq qatynasqa týsken.

Maghjannyng kórkem audarmalaryna jatatyn on bes shygharmanyng ýsheui shyghys әdebiyetinen alynghan shygharmalar bolsa, ekeui – orys әdebiyetinen alynghan avtory belgisiz ólender, altauy – orys әdebiyetinen avtorlyq ólender bolsa, qalghan tórteui – europalyq әdebiyetten audarylghan. Maghjan europalyq әdebiyetting eki aqynynyng tórt ólenine tәrjima jasaghan. Atap aitsaq, nemis poeziyasynan – IY.V.Getening “Ayryldym senen, jan sәulem”, “Orman patshasy” shygharmalary jәne G.Geyneden tәrjimalanghan “Eki betin, súlu qyz...”, “ Kýnning batuy” siyaqty ólenderi edi.

Maghjan audarghan IY.V.Getening “Orman patshasy” - 1782 jyly, “Ayryldym senen, jan sәulem” óleni 1788 jyly jazylghan. Búl – Gete shygharmashylyghynyng veymar kezeni bolyp tabylady. Osy jyldary nemis aqynynyng qalamynan “Balyqshy”, “Orman patshasy”, “Jyrshy balladalary”, “Miding ólimine” poemasy, “Qaranghy týnde tau qalghyp”, “Ayryldym senen, jan sәulem” siyaqty birneshe lirikalyq ólender jaryq kórgen. Getening tabighat kórinisterin, sol tabighat ayasyndaghy adam tirligin, qúdiretti jaratushy, bolmysy, tabighat, jan – januar, ósimdikter әlemi, adamzat tirshiligin tútastyqta qarastyratyn kóne animizm, bertingi gilozoimdik tanym, panteistik sana, Abay audarghan “Qaranghy týnde tau qalghyp” óleninen de, Maghjan audarghan “Orman patshasy” ólenderinen de aiqyn angharylady.

Gete men Maghjan arasyndaghy shygharmashylyq baylanysta erekshe toqtalugha bolatyn shygharma – Getening “Orman patshasy” óleni. Búl óleni qazaq poeziyasynyng tarihynda Maghjannan basqa qazaqtyng talantty aqyny Qalijan Bekhojin de audarghan.

“Orman patshasy” – europalyq ballada ýlgisine tәn sipattardyng barlyghyn boyyna jinaqtaghan tuyndylardyng biri. Onyng syry europalyq ballada janrynyng qalyptasuynda IY.V.Getening de airyqsha enbek sinirgendiginde jatyr. Sol sebepti osy tústa “ballada” úghymynyng mәnine kónil qoyar bolsaq, Gete qalamynan tughan “Orman patshasynyn” kórkemdik qúrylysy men mazmúnyna, sujetine qanday erekshelikter tәn ekendigin aiqyn týsine alamyz [3].

Maghjan Gete shygharmasyna orys aqyny V.A.Jukovskiy audarmasy arqyly kelgen. “Orman patshasy” orys aqynynda 8 shumaqtan túrsa, Maghjanda 16 shumaqtan qúralady. Qazaq aqynyndaghy shumaqtyng kóp boluy, oryssha mәtindegi bir shumaqtaghy kórinisterdi, Maghjan eki shumaqqa sozghan. Maghjan alayda týpnúsqanyng kórkemdik sipaty men poetikalyq qúrylymyna sonshalyqty núsqan keltirmeydi. Jolaushy men jas bala, ormandaghy elfterding patshasy arasyndaghy dialogtardyng mәn – maghynasyn asha týsuge Maghjannyng shumaqty úzartu tәsili yqpal etken. V.A.Jukovskiyding audarmasyn keltireyik:

Ditya, ya plenilsya tvoey krasotoy:

“Nevoley ili voley, a budeshi ty moy”.

Rodimyi, lesnoy sari nas hochet dognati

“Uj vot on: mne dushno, mne tyajko dyshati”.

Ezdok orobelyy ne skachet, letiyt;

Mladenes toskuet, mladnes krichiyt;

Ezdok pogonyaet, ezdok doskakal...

V rukah ego mertvyy mladenes lejal.

Osy segiz  tarmaq Maghjan audarmasynda bólshektenip, on alty tarmaqqa úzarghan. Maghjandy sóileteyik:

“Jaralandy jýregim,

Ghashyqpyn, bala, kórkine,

Qoymaspyn, sirә, erkine!” –

“Jan ata, orman patshasy

Quyp bizge jetti ghoy.

Kelip qaldy minekey,

Qysyldym, demim bitti ghoy!”

Jolaushy endi qysylyp,

Shappaydy, úshyp keledi.

Qayghyrady nәreste,

Nәreste jylay beredi.

Qúiyndatyp jolaushy,

Ýiine úshyp kelipti.

Biraq onyng qolynda

Nәreste jolda ólipti.

Búl Gete, Jukovskiy, Maghjan mәtinderindegi intertekstualdylyqta qazaq aqynynyng mәtininde týpnúsqagha aqau kelmey, sujettik – kompozisiyalyq, kórkemdik mazmún tútastyghy saqtalghan.

Maghjannyng orys aqyny Aleksandr Blok 1921 jyly qaytys bolghanda jazyldy deytin “ Aleksandr Blok” deytin óleni bar. Blokty Maghjan ýlken aqyn retinde qúrmet tútqan. Maghjan osy óleninde bylay deydi:

“Ádemi әiel” – iydeal,

“Ádemi әiel” – bir qiyal,

Bloktyng basyn baylaghan.

“Ádemi әiel” – bir gýl,

Blok – bir búlbúl,

Blok – búlbúl sayraghan.

Osy mәtindegi intertekstualdylyq Maghjan tirkesindegi “Ádemi әiel” reminissensiyasy. Búl “Ádemi әiel” – Bloktyng “Prekrasnaya damasy”.

Maghjan poeziyasyndaghy erekshe zerdelep, bayyptaudy qajet etetin taghy bir mәsele – onyng shygharmalaryndaghy modernistik – denadenttik saryn. Búl túrghyda taghyda Jýsipbek Aymauytov bylay deydi: “Beyneshilderding óleng jazu әdisin Maghjan qazaq әdebiyetine kirgizedi. Key jerde Maghjan simvolister ólenining syrtqy týrine eliktese, keyde ishki mәnisin de alyp jiberedi. Bilimant 22 jasynda ómirden taryghyp, әleumetten qol ýzip: “Áldiyle, ólim әldiyle” dese, Maghjan da Balimontshilep, jas basynan toryghyp, ólim shaqyrudy shyghardy. [2, 417].

HIH gh ekinshi jartysynda Europada, Fransiyada bastau alghan modernistik – dekadenttik baghyt HH gh birinshi jartysynda Reseyde de óristep, kýmis ghasyr poeziyasyn tughyzghan. Olardyng jarqyn ókilderi – Brusov, Sollogub, Gippius, Mayakovskiy, Belyi, Mandelishtam, Ahmatova, Hodasevich, Shershenevich, Ivnev, Mariyengof, Kusikov, Eseniyn, Fet, Severyaniyn, Hlebnikov, Kamenskiy, Kluev, Ivanov, Svetaeva, Gumiylev t.b. boldy.

Modernistik әdebiyetting ózi de ishtey simvolistik, imajinistik, ekspressionistik, imperessionistik, futuristik, surealistik, ekzisstensiyalyq baghyttaldy. Maghjan poeziyasynda da osy baghyttardyng sipaty bayqalady. Maghjannyng “Qaranghy dauyldy týn”, “Kóbelek”, “Eskenderding qos mýiizi”, “Tolqynday oinap”, “Tolqyn”, “Jýsip han”, “Ótirik ertegi” shygharmalarynda simvolizmning berneleu tәsilining astarly bolmysy kózge úrady. Al aqynnyng “Týs”, “Qaranghylyq qonlanyp keledi”, “Sarghaydym”, “Jel”, “Saghyndym”, “Meni de, ólim әldiyle”, “Tútqyn”, “Ómir”, “Jiyilendi qara arman” ólenderinde adam tirligining bolmysy bezbenge týsetin ekzistensializmning nyshan – sipaty angharylady.

Endi Maghjan poeziyasynda qylang beretin ekspressionistik, impressionistik renki bar modernistik órnekterge toqtala ketsek. HH ghasyrdyng 10 jyldarynan bastau alatyn әdebiyet pen ónerdegi avangardistik aghym – baghyt retinde kózge týsken ekspressionizm “sezimdi jetkizu óneri” retinde ózin realizmge qarsy qoydy. Ekspressionizmde kórkem obrazda emosionaldyq sipat pen shiryghu sheginen asyp otyrdy. Ekspressionisterde azap, toryghu, mahabbat, ýmit, senim siyaqty barlyq sezimder ózining shyrqau dengeyine jetkizile suretteldi. Onyng kórnekti ókili retinde nemis aqyny IY.Beherdi ataymyz. Sezimning ekspressionistik osynday shyrqau kýiin Maghjannyng bes shumaqty túratyn “Sholpy” atty óleninen bayqaymyz.

Aqyn:

Syldyr, syldyr, syldyr...

Qanymdy qaynatty qúrghyr.

Shyq – shyq jýrekke tiyedi,

Kýlpara talqan bop synghyr! – dep bastap, sezimning shyrqau kýiin osy “syldyr, syldyr, syldyr... degen sózben órbitip otyrady.

“Syldyr, syldyr, syldyr

Sybyrgha ainaldy syldyr.

Jýrekti órtedi qúrghyr – dy

Oqyghanda,   manayynyn   bәri   syldyrlap     ketkendey bolasyn”  – deydi Jýsipbek Aymauytov [2, 417].

Taghy bir toqtalatynymyz Maghjandaghy impressionistik órnek. Impressionizm Fransiyada HIH ghasyrdyng songhy shiyreginde boy kórsetken kórkemdik baghyt. Beyneleu ónerinde impressionizm J.Mone, O. Renuar, E.Dega, Reseyde K.Korovin siyaqty ýzdik suretkerlerdi shyghardy. Ádebiyet tarihynda impressinizm arnayy baghyt retinde qalyptaspady. Sezim kýiin, qúbyltpay sol qalpy erekshe beyneleu, suretteu sipatyn bildiretin impressionizm dey túrsaqta orys aqyny A.Fetting “Shepot, robnoe dihanie...” dep atalatyn ólenindegi impressionistik shumaqtarynda bayqalady. Maghjannyng “Biraz Fetshe” dep atalatyn óleni bar.

Shygharma bir qaraghanda tól tuyndy, әri audarma siyaqty eki úshty, eki úday әser qaldyrady. Shygharmanyng tól tuyndy retinde qabyldaytynymyz, eki aqynnyng shygharmalarynyng arasynda tikeley mәtindik – sózdik sәikestikti kórmeymiz. Osy jaghynan alghanda búl óleng Maghjannyng tól tuyndysy. Shygharmanyng audarma siyaqty әserine kelsek, ol eki aqynnyng mәtinderindegi tylsym әlemining mezettik, sujettik qúbylystaryn erekshe suretkerlik yjdaqattylyqpen obrazdy, beyneli sipatta qabyldaugha mýmkindik beretin impressionistik quaty, tildik qoldanystaghy әuezdilik sipatynda jatsa kerek. Osynday sipat – belgilerine qarap biraz zertteushiler búl ólendi eksperiymenttik audarmagha jatqyzyp jýr.

“Tuyndy eksperiymenttik audarma retinde baghalaugha mýmkindik beretin jaghdaylardyng taghy biri – shygharmany aqynnyng ózi “Biraz Fetshe” dep atauy. Búl jayt tuyndynyng týp negizi A. Fet óleninde jatqanyn anyq kóretedi. Osy orayda eske týsire keter bolsaq, shyghys әdebiyetindegi siyaqty, qazaq әdebiyetining tarihynda da nәzirashyldyq audarma dәstýri bolghan. Búl túrghydan kelsek, “Biraz Fetshe” ólenin últtyq әdebiyetimizdegi nazirashyldyq dәstýrding M.Júmabaev shygharmashylyghy arqyly jana kezenge say janghyruynyng ýlgisi retinde qabyldaudyng da orayy bar [3].

Endi orys aqynyndaghy impressionistik órnekterdi keltireyik:

Shepot, robkoe dyhanie,

Trely soloviya,

Serebro y kolyhanie

Sonnogo ruchiya,

Svet nochnoy, nochnye teniy,

Teny bez konsa,

Ryad volshebnyh izmeneniy

Milogo lisa,

V dymnyh tuchah purpur rozy

Otblesk yantarya,

Y lobzaniya, y slezy,

Y zarya, zarya!..

Maghjannyng “Biraz Fetshe” óleninde búl adam, tabighat qúbylystary bylay beriledi:

Jibek týn-

Bәri tyn.

Sayraghan,

Jaynaghan,

Eki jas –

Eki mas!

Jýrek mas,

Kózde jas!

Sýttey ai,

Tereng say:

Búlbúl,

Gýl – gýl.

Eki jan

Ystyq qan,

Jan essiz,

Ot sýiis.

Orman

Tynghan.

Belder –

Gýlder.

Kýbir,

Sybyr,

Túman –

Tan, tan!...

Maghjan óleninde búl impressionistik qúbylystar ýsh buyndy óleng ólshemimen berilip, qúbylysta, sezimder de erekshe jarasymdylyqpen, әsem әuezben jetkizilip túr. Eki aqyn mәtinderinde impressionistik boyau – órnek meylinshe túnyq, meylinshe tabighy kýiinde beynelengen. “Jibek týn, ghashyqtar sybyry, eki jas, sýttey ai, búlbúl, gýl – gýl, orman, tynghan, ot sýiis, tanghy suret” osylardyng barlyghy da eki aqynnyng da poetikalyq mәtinderinde qaytalanbas ghajap suret, nәzik sezim boyauyn, asqan poetikalyq órnek, jarasymdy naqysh tapqan. Maghjan intertekstualdylyghyn sóz etkende onyng “Biraz Fetshe” óleni poetikalyq – kórkemdik túrghysynan alghanda erekshe qyzyq mәdeny qúbylys dep baghalaghanymyz jón.

Qoryta kelgende aitarymyz, Maghjan poeziyasyndaghy intertekstualdylyq pen modernistik órnekter alda da erekshe zerdelep taldaudy qajet etedi.

Ádebiyetter:

1. Kristeva Yu. Bahtiyn, Slovo, dialog, roman (1967) //Vestnik MGU. Seriya 9. Filologiya. 1995. №1 S.99.97
2. AymauytovJ. Maghjannyng aqyndyghy. //Kitapta: Maghjan Júmabaev. Shygharmalary. Almaty “Jazushy” 417-418 b.bÁ
3. Beysentay A.B. Maghjannyng poeziyalyq audarmalary. Qaraghandy uniyversiytetining habarshysy. 2011, Qaraghandy

Sәbit Jәmbek

Abai.kz