كوپشىلىك داعدارىس مەملەكەت قۇلاعان كەزدە باستالادى دەپ قاتە ويلايدى. جوق. مەملەكەتتەر الدەقايدا كەيىن قۇلايدى.

داعدارىس ادامدار سەنۋدەن قالعان ساتتەن باستالادى. ۋادەلەرگە، ستاتيستيكاعا، جاڭالىقتارعا سەنۋدەن قالعان كەزدە. سايلاۋعا سەنۋدەن قالعان كەزدە. بولاشاققا سەنۋدەن قالعان كەزدە. ادامنىڭ توڭازىتقىشى بوس، بانك كارتاسى بۇعاتتالعان بولسا، تەلەديدار مەن ناسيحاتتىڭ اسەرى بولمايدى.

كەز كەلگەن جۇيە پوليتسياعا، ارمياعا نەمەسە زاڭدارعا عانا سۇيەنىپ تۇرمايدى. ول ميلليونداعان ادامداردىڭ قولدانىستاعى ءتارتىپتى ءادىل ءارى ورىندى دەپ قابىلداۋىنا نەگىزدەلەدى. ساياساتتانۋشىلار مۇنى مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى قوعامدىق كەلىسىمشارت دەپ اتايدى. وسى كەلىسىم بار كەزدە جۇيە تۇراقتى بولادى. ال ول جوعالعان كەزدە ىدىراۋ باستالادى.

نازارباەۆ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى ونىڭ ايلاكەرلىگىندە بولدى. باسقا دا شارالارمەن قاتار، ول شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تەكسەرۋگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن موراتوري جاريالاپ وتىردى. سونىڭ ارقاسىندا كاسىپكەرلەر كوبىرەك تابىس تاباتىن. بىراق مۇنىڭ تاعى ءبىر اسەرى بولدى: ادامدار جۇمىس ىستەدى، جۇمىسسىزدىق ازايدى، ءال-اۋقات ءوستى، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ساقتالدى.

شىنىن ايتساق، شاعىن كاسىپكەرلەر سالىقتان جالتارىپ، جاڭا كولىك ساتىپ الىپ جۇرگەن كەزدە، جوعارىداعىلار ميللياردتاعان دوللاردى اينالدىرىپ جاتتى. كوپتەگەن قاراپايىم ادامدار دا وزدەرىنىڭ شاعىن پايداسىن كورۋگە ۇمتىلىپ، سول ارقىلى بيلىكتى سىناۋعا مورالدىق قۇقىعىنان ايىرىلدى. بىراق بۇل تۋرالى وپپوزيتسيا مەن زيالى قاۋىمنىڭ سيرەك ءارى ءالسىز داۋىستارىنان باسقا ەشكىم ايتپادى. ونىڭ ۇستىنە، بيزنەس وكىلدەرى ريزاشىلىق سەزىمىن باستان كەشىردى. وتباسى توق، جىلىنا ەكى رەت شەتەلدە دەمالادى، بالالار جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وقيدى. باقىت ءۇشىن تاعى نە كەرەك؟

بىراق اينالاڭىزعا قاراڭىز. الەم وزگەرىپ جاتىر. مەملەكەتتەر بارعان سايىن بايىپ بارادى، ال ادامدار بارعان سايىن الاڭداۋلى. تەحنولوگيالار جەتىلىپ كەلەدى، بىراق سەنىم ازايۋدا. اقپارات كولەمى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن وسۋدە، بىراق بولىپ جاتقان وقيعالاردى ءتۇسىنۋ دەڭگەيى تومەندەۋدە. كوپشىلىككە ىرگەلى ءبىلىم مەن سىني ويلاۋ جەتىسپەيدى. باسقارۋ اپپاراتىندا پراكتيكالىق تاجىريبە از، ولاردىڭ بۇكىل مانسابى كابينەت قابىرعاسىندا ءوتتى. ناتيجەسىندە ەكونوميكا زارداپ شەگەدى، حالىق كەدەيلەنەدى.

بىزگە جاھاندانۋ وركەندەۋ اكەلەدى دەپ ۋادە بەرگەن ەدى. ول راسىندا وركەندەۋمەن بىرگە بيلىك پەن كاپيتالدىڭ وراسان شوعىرلانۋىن دا الىپ كەلدى. قازاقستان مينەرالدىق شيكىزاتتىڭ جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىنە ءساتتى كىرىگىپ، ءىرى دەرجاۆالار ءۇشىن ىڭعايلى وتارعا اينالدى. سولاردىڭ ەل باسشىلىعىنا دەگەن لويالدىلىعى تۇڭعىش پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ءوز حالقىنىڭ الدىنداعى ارتىقشىلىق سەزىمىن كۇشەيتىپ، ءوزىن ەرەكشە ميسسيا يەسى رەتىندە قابىلداۋىنا اسەر ەتتى.

وسىدان جەكە باسقا تابىنۋشىلىق، كوزى تىرىسىندە ەسكەرتكىشتەر ورناتۋ، كوشەلەر مەن استانانىڭ اتىن ونىڭ قۇرمەتىنە وزگەرتۋ پايدا بولدى. جاعىمپازدار دا قالىس قالماي، پرەزيدەنتتى «پاتشا» دەپ اتاي باستادى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ عيماراتى كەنەتتەن اقوردا دەپ اتالدى، ال كونستيتۋتسيا بويىنشا ءبىز ءالى دە زايىرلى ءارى دەموكراتيالىق مەملەكەتپىز، حاندىق نەمەسە امىرلىك ەمەسپىز.

توقاەۆ وسى جاعىمپازدارعا پرەزيدەنت قىزمەتىنىڭ شىنايى ءمانىن كورسەتتى: پرەزيدەنت – مەنەدجەر، ياعني باسقارۋشى.

بىزگە ينتەرنەت اقپارات ەركىندىگىن بەرەدى دەپ ۋادە ەتىلدى. ول شىنىندا دا بەردى. بىراق سونىمەن بىرگە بۇرىن-سوڭدى بولماعان باقىلاۋ مەن ادامنىڭ نازارىن باسقارۋ تەتىكتەرىن قالىپتاستىردى.

ءبىز دامىعان بانك سەكتورىن، الاقانمەن تولەم جاساۋدى، تسيفرلاندىرۋدى ماقتان تۇتامىز. بىراق كوپتەگەن دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر ازاماتتاردى جاپپاي باقىلاۋعا جول بەرمەيتىنىن، ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ، قوزعالۋ جانە ءسوز بوستاندىعى سياقتى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن شەكتەۋگە رۇقسات ەتپەيتىنىن تۇسىنە بەرمەيمىز.

مۇنىڭ ەكىنشى جاعى قىتايداعى الەۋمەتتىك رەيتينگ جۇيەسى ارقىلى كورسەتىلدى. ءبىز شىنىمەن سونى قالايمىز با؟ سول ءۇشىن كۇرەستىك پە؟ مەن دجوردج ورۋەللدىڭ «1984» انتيۋتوپياسىنىڭ ومىردە جۇزەگە اسقانىن قالاماس ەدىم.

بىزگە نارىق كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشەدى دەپ ايتىلدى. سوتسياليزم ءوزىن اقتامادى، ال كسرو حالىقتار تۇرمەسى بولدى دەلىندى. 1920–1930 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ، قازاق ۇلتىنىڭ ەداۋىر بولىگىن جالماعان قاسىرەتتىڭ، قۋعىن-سۇرگىن مەن حالىقتىڭ ەڭ تاڭداۋلى پەرزەنتتەرىن اتۋ فاكتىلەرىنىڭ اقيقاتى ليبەراليزم مەن ءسوز بوستاندىعى تۋرالى اڭگىمەنىڭ كولەڭكەسىندە قالدىرعان تاعى ءبىر شىندىق بار ەدى: كاپيتاليزم جاعدايىندا حالىقتىڭ باسىم بولىگى ءومىر شەتىندە قالىپ قويدى.

بارلىعى بايىپ كەتكەن جوق. بىراق حالىقتىڭ بايلىعى شەتەلدىك كورپوراتسيالاردىڭ قولىنا ءوتتى. بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزگە اتا-انالارىنىڭ نەسيە قامىتى مەن مەملەكەتتىڭ سىرتقى قارىزىنان باسقا ەشتەڭە قالماۋى مۇمكىن. بۇگىندە قازاقستاندا عانا ەمەس، بۇكىل الەمدە جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ەداۋىر بولىگى ساناۋلى ءىرى كورپوراتسيالار مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ باقىلاۋىندا.

مۇنى قالاي اتاۋعا بولادى؟

بۇل قاستاندىق ەمەس. بۇل – رەسۋرستاردىڭ، تەحنولوگيالاردىڭ جانە كاپيتالدىڭ ۇزاق جىلدار بويى شوعىرلانۋىنىڭ تابيعي ناتيجەسى. ماسەلە مىنادا: شوعىرلانۋدىڭ ءاردايىم سالدارى بولادى.

بايلىق تىم از ادامنىڭ قولىندا شوعىرلانسا، الەۋمەتتىك شيەلەنىس پايدا بولادى. دەرەكتەر تىم از ادامنىڭ قولىندا بولسا، باقىلاۋعا دەگەن قۇمارلىق تۋىندايدى. بيلىك تىم از ادامنىڭ قولىندا بولسا، قوعامنىڭ ءۇنىن ەستىمەۋ ازعىرۋى كۇشەيەدى.

ادامزات تاريحى وسى ساباقتى قايتا-قايتا قايتالايدى. ريم رەسپۋبليكاسى وسىلاي قۇلادى. ەۋروپالىق مونارحيالار وسىلاي كۇيرەدى. كەڭەس وداعى وسىلاي ىدىرادى. اقشاسى تاۋسىلعاندىقتان ەمەس. ارمياسى جوعالعاندىقتان ەمەس. بيلەۋشى ەليتالار ءوز حالقىن تۇسىنۋدەن قالعاندىقتان.

كپسس ىشتەن ءشىرىدى. كەيىن ونىڭ تاعدىرىن بيلەۋشى «نۇر وتان» پارتياسى قايتالادى. وسى تاريحي ۇدەرىستەردى تۇسىنە وتىرىپ، توقاەۆ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جاريالادى. قاڭتار وقيعاسى حالىقتىڭ ايتارى بار ەكەنىن دالەلدەدى.

بۇگىندە ءبىز تاعى دا قاۋىپتى بەلگىلەردى بايقاپ وتىرمىز.

مەملەكەتتەردىڭ قارىز جۇكتەمەسى وسۋدە. قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزى 182 ميلليارد دوللاردان استى. ءتىپتى اقش-تىڭ ءوزى شامامەن 40 تريلليون دوللار قارىزعا يە. الەم ەلدەرىنىڭ جيىنتىق قارىزى 300 تريلليون دوللاردان استى. بۇل كوپىرشىك ءبىر كۇنى جارىلۋى مۇمكىن. سوندا ءبىز كاپيتاليزمنىڭ بارلىق «ارتىقشىلىقتارىن» سەزىنەمىز. سوندىقتان الەمدە جاڭا اسكەري قاقتىعىس وشاقتارى پايدا بولىپ جاتىر — جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قايعىلى اياقتالۋىن كەيىنگە شەگەرۋ ءۇشىن.

تۋ كورسەتكىشى تومەندەۋدە. قارت ادامدار سانى ارتىپ كەلەدى. دەموگرافيالىق تۇرعىدان كۇيزەلىستەگى ەۋروپا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا قازاقستان ازىرگە بولاشاعى بار ەل بولىپ كورىنەدى. بىراق بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس. ەڭ باستىسى — ءۇردىستى دۇرىس باعالاۋ. سوڭعى بىرنەشە جىلدا تۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋىن كورىپ وتىرمىز.

الەۋمەتتىك جىكتەلۋ كۇشەيىپ كەلەدى جانە ول بارعان سايىن قالىپتى قۇبىلىسقا اينالۋدا. مۇنى كورگەن جاس بۋىن اتا-اناسىنان جاقسى ءومىر سۇرەتىنىنە كۇماندانا باستادى. ءبىز بالالار مەن ەرەسەكتەر اراسىنداعى سۋيتسيد كورسەتكىشى بويىنشا الەمدەگى كوشباسشى ەلدەردىڭ ءبىرىمىز.

ساياسي پارتيالار بەدەلىنەن ايىرىلىپ جاتىر. حالىقتىڭ ساياسي سپەكتاكلگە دەگەن سەنىمى ازايدى. سوندىقتان بيلىك ساياسي الاڭعا «ادىلەت» دەگەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن اتاۋى بار جاڭا پارتيانى شىعارۋعا ءماجبۇر بولدى.

بۇل ساياسي ەنجارلىقتان قۇتقارا ما؟ پارتيالار ءوز قاتارىنا قوعامداعى بەدەلدى ادامداردى تارتا الا ما؟ تەك اكادەميكتەردى، جازۋشىلاردى نەمەسە بلوگەرلەردى عانا ەمەس، مورالدىق بەدەلى بار، اتىنا كىر جۇقپاعان ادامداردى؟

جاعدايدى تەك ادال ادامداردىڭ ساياساتقا كەلۋى عانا تۇزەتە الادى. قوعامدىق ەنجارلىق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي قاۋىپ توندىرەدى. مەملەكەتتى وڭاي باسقارعىسى كەلەتىندەر مۇنى ۇمىتپاۋى ءتيىس.

ءداستۇرلى باق-قا دەگەن سەنىم ازايۋدا. تاۋەلسىز جۋرناليستەر وتە از قالدى. ءوز ويىن اشىق ايتاتىنداردى قۋدالاۋ كۇشەيدى. ازاماتتار ينستيتۋتتاردى قورعاۋشى رەتىندە ەمەس، بوتەن بيۋروكراتيالىق مەحانيزم رەتىندە قابىلداي باستادى.

ەڭ الاڭداتارلىعى دا وسىندا.

سەنىم جوعالعان كەزدە بيلىك ونى باقىلاۋمەن الماستىرۋعا تىرىسادى. بۇرىن ادامداردى سەندىرەتىن بولسا، قازىر ولاردى رەتتەۋگە ۇمتىلادى. بۇرىن ديالوگ قۇرسا، قازىر نۇسقاۋلىق جازادى. بۇرىن بەدەلگە سۇيەنسە، قازىر الگوريتمدەرگە سۇيەنەدى.

تەحنولوگيالاردىڭ ءوزى جاقسى دا، جامان دا ەمەس. تسيفرلىق سەرۆيستەر ىڭعايلى. جاساندى ينتەللەكت پايدالى. ەلەكتروندىق مەملەكەت ءتيىمدى. بىراق كەز كەلگەن قۇرالدى ءارتۇرلى ماقساتتا پايدالانۋعا بولادى. وكىنىشكە قاراي، سىبايلاس جەمقورلىق ازايعان جوق.

سۇراق ارقاشان بىرەۋ:

باقىلاۋشىلاردى كىم باقىلايدى؟

ويتكەنى ەركىندىك تەك ديكتاتۋرانىڭ سوققىسىنان عانا جوعالمايدى. كەيدە ول بىرتىندەپ جويىلادى. ىڭعايلىلىق دەگەن جەلەۋمەن. قاۋىپسىزدىك دەگەن جەلەۋمەن. قامقورلىق دەگەن جەلەۋمەن.

جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىنان «ەركىندىك» پەن «تەڭدىك» سوزدەرى الىنىپ تاستالدى. ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحى ەڭ الدىمەن كوشپەلى حالىقتاردىڭ ەركىندىگى مەن تەڭدىگى ارقاسىندا قالىپتاسقانىن ءتۇسىنۋ سونشالىق قيىن با؟

سوندىقتان قوعامعا تاۋەلسىز جۋرناليستەر، تاۋەلسىز سوتتار، جەرگىلىكتى حالىق سايلايتىن سۋديالار، كۇشتى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ، بەلسەندى ازاماتتار، كاسىبي ءارى تاۋەلسىز كاسىپوداقتار، قوعامدىق ۇيىمدار قاجەت. مەملەكەت، بيزنەس جانە قوعام اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قالىپتاستىراتىن ينستيتۋتتار قاجەت.

قازىرگى الەمنىڭ باستى ماسەلەسى قانداي دا ءبىر قۇپيا باسقارۋ ورتالىعىنىڭ بار بولۋىندا ەمەس. ماسەلە ودان دا كۇردەلى. ونداي ورتالىق جوق. ونىڭ ورنىنا ءوزارا بايلانىسقان ساياسي، قارجىلىق، تەحنولوگيالىق جانە بيۋروكراتيالىق قۇرىلىمداردىڭ الىپ جۇيەسى بار. ولار كوبىنە ينەرتسيامەن قوزعالادى جانە ءوز شەشىمدەرىنىڭ سالدارىن بارعان سايىن ناشار تۇسىنەدى.

سوندىقتان داعدارىس جاھاندىق سيپاتقا يە بولۋدا. قازاقستان بۇكىل قارجى جۇيەسى كۇيرەمەي تۇرىپ وسى ينەرتسيالىق تۇزاقتان شىعا الا ما؟ بۇل ەل باسشىلىعىنا بايلانىستى.

جۇيە ءاردايىم بىرەۋدىڭ ونى قيراتۋىنان قۇلامايدى. كەيدە ول وزگەرۋدى توقتاتقاندىقتان كۇيرەيدى.

تاريح تاڭعالارلىق زاڭدىلىقتى كورسەتەدى. ەڭ تۇراقتى مەملەكەتتەر — ەڭ باي مەملەكەتتەر ەمەس. ەڭ قارۋلى مەملەكەتتەر ەمەس. ەڭ تەحنولوگيالىق مەملەكەتتەر دە ەمەس. ەڭ تۇراقتىلارى — ءوز حالقىن تىڭداي الاتىن جانە قاتەلىكتەرىن دەر كەزىندە تۇزەتە الاتىن مەملەكەتتەر.

ويتكەنى مەملەكەتتىڭ كۇشى ازاماتتاردىڭ بيلىكتەن قورقۋىمەن ولشەنبەيدى. مەملەكەتتىڭ كۇشى ازاماتتاردىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىمەن ولشەنەدى.

قورقىنىش ءتارتىپتى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن ۇستاپ تۇرا الادى. ال سەنىم ونى ۇرپاقتار بويى ساقتايدى.

سوندىقتان بۇگىنگى كۇننىڭ باستى سۇراعى — ەسكى ءتارتىپ قۇلاي ما، جوق پا دەگەن ماسەلە ەمەس. ەرتە مە، كەش پە، كەز كەلگەن ءتارتىپ وزگەرەدى.

نەگىزگى سۇراق باسقا:

ونىڭ ورنىنا نە كەلەدى؟

ەركىن ءارى جاۋاپتى ازاماتتار قوعامى ما؟

الدە باقىلاۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىمەن جابدىقتالعان ەسكى جۇيەنىڭ تسيفرلىق نۇسقاسى ما؟

جاۋاپ ەليتالارعا دا، كورپوراتسيالارعا دا بايلانىستى ەمەس. الگوريتمدەر مەن جاساندى ينتەللەكتكە دە بايلانىستى ەمەس.

جاۋاپ ادامداردىڭ وزدەرىنە جانە ولاردىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنا بايلانىستى.

ويتكەنى بولاشاق ادام باسقارۋ نىسانى بولۋدان قالىپ، ازاماتقا اينالعان ساتتەن باستالادى.

اسحات اسىلبەكوۆ

اۋدارعان: ءابدىراشيت باكىرۇلى

Abai.kz