2025 jylghy Ýkimet pen Joghary auditorlyq palatanyng esepterin qarau barysynda Mәjilis deputaty jәne «Aq jol» demokratiyalyq partiyasynyng jetekshisi Azat Peruashev Ministrler kabiynetining júmysyna birqatar salmaqty syn-eskertpeler aitty. Fraksiya jetekshisi óz sózin oryndalmaghan uәdelerdi eske saludan bastaghan parlamentariy syrtqy qaryzdyng rekordtyq ósimin, Últtyq qor qarajatynyng tiyimsiz júmsaluyn jәne Parlamentting baqylauynan tys trilliondaghan tengeni shygharyp әketetin jýiening qalyptasqanyn qynjyla atap ótti.
Últtyq qordyng ortayyp qaluy jәne salyqtyq avanstar
Óz sózin oryndalmaghan uәdelerdi eske saludan bastaghan deputattyng aituynsha, búghan deyin Ministrler kabiyneti 2025 jyldan bastap Últtyq qordan maqsatty transfertter aludan tolyq bas tartatynyn mәlimdegen, biraq is jýzinde qordan alynghan qarjy kólemi orasan zor — 5,3 trillion tengeni qúrap, saqtalyp qaldy.
Búl rette Azat Peruashev paydalanylmaghan qarajat budjette aqshanyng tapshylyghynan qorgha qaytarylmaghanyn jinalghan qauymynyng esine sala otyryp:
«Múnyng ornyna 2024-2025 jyldary 200-den astam joba kóshelerdi, sayabaqtardy abattandyrugha, auyldyq klubtar salugha qarjylandyryldy. Últtyq qor qarajatyna múnday kózqarasty tiyimdi dep aitu qiyn», - dedi.
Búdan bólek, deputat ýkimetting aldaghy kezender ýshin salyqtardy aldyn ala alyp qon (avans) siyaqty ziyandy tәjiriybeden aryla almaghanyna basa nazar audardy. 2025 jyly avanstyq salyqtar men eksporttaushylargha QQS (qosylghan qún salyghy) qaytarudy toqtata túru bizneske 1 trillion tengeden astam shyghyn әkeldi, al kәsipkerler tarapynan salyq esepteulerine shaghymdanu sany 2,2 esege óskenin qazirgi shynayy ómirimiz kórsetip otyrghan jayy bar.
«Nesiyeni nesiyege alu» jәne budjetting tengerimsizdigi
«Aq jol» partiyasynyng tóraghasy elding qaryz jýktemesine erekshe alandaushylyq bildirdi. Últtyq bankting derekterine sýiensek, Qazaqstannyng syrtqy qaryzy rekordtyq 182 milliard dollargha jetip, bir jylda 10,4%-gha ósken — búl songhy 17 jyldaghy eng joghary sekiris bolyp tabylady.
Mәjilismen kýiine: «Jyldan jylgha jana qaryzdardyng 36%-y "kreditti jana kreditpen jabamyz" degen qaghida boyynsha búryn alynghan mindettemelerdi óteuge baghyttalyp keldi. 2025 jyly múnday refinansylau kólemi 51%-gha deyin ósti», — dep renish bildirdi.
Azat Peruashev budjet sayasatynyng tengerimsizdigin taghy bir jýieli mәsele retinde atap ótti. Áleumettik salagha júmsalatyn shyghyndar men naqty sektorgha salynatyn investisiyalar arasyndaghy alshaqtyq úlghayyp barady. Ótken jyly әleumettik sektor 10,1 trillion tengeni jútyp qoysa, naqty ekonomikagha tek 2,2 trillion tenge ghana júmsalghany sanaly júrtty qatty alandatuda.
Osyny algha tarta sóilegen parlamentariy: «Ýkimet bolashaqta tabys әkeletin salalargha qaraghanda, qaytarymsyz qajettilikterge 5 ese kóp aqsha júmsaytyny belgili boldy, negizinde búl proporsiya kerisinshe boluy kerek edi. Álemde birde-bir el barlyq mәseleni birden sheshken emes. Aghymdaghy әleumettik mәselelerdi sheship qana qoymay, eng aldymen budjet kiristerin qalyptastyru ýshin ekonomikalyq negiz jasau qajet», — dep atap ótti.
Kvaziymemlekettik sektordyng «parallelidi ekonomikasy»
Azat Peruashev tarapynan aitylghan synnyng bir parasy últtyq holdingter men kompaniyalardyng qyzmetine baghyttaldy. Deputattyng pikirinshe olar, «parallelidi ekonomikany» qalyptastyryp otyr. «Samúryq-Qazyna» qory trilliondaghan memlekettik qarajatty Parlamentte talqylamastan bóletini shekten shyqqandyq ekenin de jayyp salghan fraksiya jetekshisi: «Is jýzinde parallelidi ekonomikalar qalyptasty: biri — budjet arqyly ótedi, ekinshisin — Ýkimet Parlamentte talqylamastan ózi qúrady. Parlament búl esepti alghash ret tek biyl ghana, keneytilgen esep ayasynda postfaktum (is bitkennen keyin) kórdi. Múnday tәsil josparlaudyng negizdiligi túrghysynan ýlken súraqtar tughyzady», — dedi.
Kvaziymemlekettik sektordyng budjettik transfertterge tәueldiligi tek artyp keledi: olardy qarjylandyrugha shamamen 5 trillion tenge júmsalghan, búl Últtyq qordan alynghan qarjy kólemimen qaraylas. Sonymen qatar, memleket ýshin onyng qaytarymy tómendep barady. Azat Peruashev «Samúryq-Qazyna» kompaniyalarynyng taza paydasynyng 50%-yn budjetke baghyttau turaly normanyng elenbeytinin, al 2025 jyly audarylghan diviydendter kólemi 2024 jylghy kórsetkishterden 5 ese tómen bolghanyn osy orayda jinalghan qauymynyng esine saldy.
Búdan úghatynymyz, satyp alulardyng ashyq emestigi de ushyqtyryp túr: últtyq holdingterding satyp alularynyng 62%-y bir kózden alu tәsilimen jýzege asyrylady, búl bәsekelestik prinsipterine tikeley qayshy keletini bes eneden belgili jayt.
Bir partiyanyng emes, býkil halyqtyng aldyndaghy esep
Sózining sonynda Azat Peruashev Memleket basshysynyng tapsyrmalarynyng oryndaluy turaly esep beru kezinde Ýkimetting Parlamentpen ózara is-qimyl formatyn ózgertudi úsyndy.
Deputat ashynghan sózin: «Preziydentting Joldaulary tek bir partiyagha emes, býkil Qazaqstan halqyna arnalady. Sondyqtan bolashaqta Ýkimetting Joldaulardyng oryndaluy turaly esebin tek bir fraksiyanyng aldynda emes, bolashaq kóppartiyalyq Qúryltaydyng aldynda beru tәjiriybesin engizudi maqsatqa say dep sanaymyz», — dep týiindedi.
Jiberilgen kemshilikti qatty syngha alghan «Aq jol» jetekshisi 2025 jyldyng kórsetkishteri kóbine fors-majorlyq jaghdaylar men budjet tapshylyghynyng saldary bolghanyn moyyndady. Ekonomikanyng әleueti myqty ekenin jәne ósim ýshin resurstardyng bar ekenin aita otyryp, fraksiya aitylghan barlyq eskertulerdi mindetti týrde eskeru shartymen Ministrler Kabiyneti men Joghary auditorlyq palatanyng esepterin qabyldaudy úsyndy.

Abai.kz