Túraghúl ma, joq әlde Turaghúl ma? Búl súraqtyng baspasóz betinde kórinis berip qalyp jýrgenine de biraz jyldyng jýzi boldy. «Túraghyl men Turaghúl» arasyndaghy bir ghana hәrip bolmasa, syrt kózge búl atalmysh esimder arasynda anau aitqan aiyrmashylyq joq, úsaq-týiek mәsele sekildi. Alayda, mәsele Abaydy tanugha tirelip túr. Al, últymyzdyng úly aqyny hәkim Abaydy tanuda úsaq-týiek degen mәsele bolugha tiyis emes.

Sóz Abaydyng ekinshi әieli Áygerimnen tughan túnghysh úly, esim-soyy ghylymy enbekterde audarmashy hәm Abaydyng shәkirti retinde atalyp qalyp jýrgen Túraghúl haqynda.

Suret: Abai.kz skriyni.

Ángimening әlqisasy bylay: Týneu kýni «Abai.kz» portalynyng 2026 jyldyng 7-qyrkýiek kýngi sanynda Bolat Jýnisbekovtyng «Turaghúl – tura jol» atty maqalasy jәriyagha shyqqan-dy. Atalmysh maqalasynda avtor: «Abaydyng óz perzentine Qúdaydyng qúly, yaki, qyzmetshisi retinde din islamnyng tura jol, jaryq núrymen ómir sýruin tilegeni kәmil», – dey kele: «Alla taghalany, adam balasy men әdiletti sýiip, erekshe ardaq tútqan Abaydyn, taghy qaytalaymyz, perzentine Turaghúl esimin berip, onyng tura jolda boluyn qalaghany anyq. «Turaghúl» esimin «Túraghúl» dep búrmalau – Qúdaydyng turashyl qúly, qyzmetshisi degennen, qasiyetti Islam dinimizden bezinu bolmaq. Demek, abaytanudyng abyzy Qayym Múhamethanúlyn týzetip, «adasqansha», hәkimning daryndy úldarynyng biri, sheber audarmashy – Turaghúlgha «dýnie esigin ashqanda» alghan esimin qaytaru paryz», – deydi. Búdan ary qaray avtor: Asa kórnekti abaytanushy ghalym Qayym Múhamethanovtyng 1993 jyly Almaty qalasy, «Dәuir» baspasynan jaryqqa shyqqan «Abaydyng aqyn shәkirtteri» zertteu enbeginde: «Turaghúl» esimin 64 mәrte dep atap kórsetip, miymyzgha qúyady», – dep Qayym Múhamethanúlyna silteme jasapty.

Bylay qarasang avtordyng oy jýiesi men sóz saptauynda min joq. Tógilip túr. Keng qoltyq qazaqy minezben: «Qúday-au, Túraghúly ne, Turaghúl ne? Bir hәripte túrghan ne bar?», – dep qoldy siltey salatyn-aq jaghday. Solay jasayyn-aq desek te, bir hәripte túrghan ne bar? – dey almadyq. Sebebi, bir hәrip aiyrmashylyghynyng arghy jaghynda ghúlama oishyl, hәkim Abay men «Abaytanu» ghylymy túr. Al, ghylym ýshin «úsaq-týiek» degen úghym joq. Onyng ýstine dәl osy «Túraghúl» men «Turaghúl» arasyndaghy «u» men «ú» dybystary – Abay ómir sýrgen zaman men hәkim Abay shygharmashylyghyna alyp barar jalghyz ayaq jol sekildi. Bizding oiymyz osylay deydi.

Áuelgi sóz Abay ómir sýrgen zaman haqynda.

Abay zamany degende, aqyn dýniyege kelgen otbasy – Qúnanbay әuletine soqpay ketu mýmkin emes. Ózi ómir sýrgen patriarhaldy rulyq-feodaldyq qoghamnyng iri túlghasy, «qaradan tuyp, han bolghan», Arghynnyng Tobyqty ruynyng Yrghyzbayynan shyqqan Qúnanbay men onyng әuleti – kóp nekeli polegamiyalyq әulet bolatyn. Kóp qatynnan tughan kóp balanyng bolashaq tatulyghyn oilaghan әulet basshylary men Qúnanbaydyng sheshesi Zere әje, Abaydyng anasy Úljan, Qúnanbaydyng jengesi Tansholpan, bәibishesi Kýnke sekildi әulet analarynyng tikeley aralasuymen, atalas tuysqandar birining balasyn biri bauyryna basyp, asyrap aludy – Qúnanbay әuleti qalypty dәstýrge ainaldyrghandy. Negizgi maqsat – sol kezendegi qazaq qoghamynda jii aitylatyn «Eki qatynnyng balasy – eki ruly el» qaghidatyn búzyp, әulet tatulyghyn saqtau. Tuysqangha balasyn bergender aghayyn arasyndaghy úsaq-týiek arazdyqqa barsa da, atalas tuysqan otbasynda tәrbiyelenip jatqan balasyn tastap kete almay, «úzyn-arqan, ken-túsau» әulet qazyghyn shyr ainalyp, aghayyn arasyndaghy tatulyqty saqtaugha mәjbýr bolatyn. Múnan ózge de sol tústaghy qazaq qoghamynda aghayyn tatulyghyn saqtaytyn týrli is-shara men suyq aqylgha negizdelgen týrli әdister bar-tyn...

Abay ómir sýrgen rulyq patriarhaldy feodaldyq qoghamda әulet tatulyghy men birligi basty orynda boldy. Sebebi, bereke bastauy bolghan әulet tatulyghy – «tirshilik ýshin kýres» dep atalatyn úly zandylyqqa negizdelgen «ómir – tartysta» jayly ómir men baylyqqa bastar tura jol bolatyn. Osy qaghidany jete týsingen Qúnanbay әuleti ýshin birining balasyn biri bauyryna basyp, asyrap alu – qalyptasqan, ýirenshikti dәstýr boldy.

Qúnanbay tórt nekeli kisi bolghan. Ekinshi әieli Úljannan tughan túnghysh úly Tәnirberdi (Tәkejan) Qúnanbaydyng әkesi Óksenbaydyng bauyrynda ósken. Úljannan tughan ekinshi úl Abaydy (Ibrahiym) Qúnanbaydyng ýshinshi әieli Ayghyz bauyryna basady. Qúnanbay әielderi Úljan men Ayghyzdyng kóshi-qon qonystary men qystauy bir bolghandyqtan, Ayghyzdyng bauyryndaghy Abay eki ananyng ortasynda tel ósip, qayyndarynyng esimin tike atamaytyn salt boyynsha jengeleri Abaydy «Telghara» dep ataghan. XIX ghasyrdyng II jartysyndaghy qazaq halqy ómirining shyn mәnindegi kórkem ensiklopediyasy, M.Áuezovting «Abay joly» roman epopeyasynyng alghashqy shartty atauynyng «Telghara» dep ataluynyng ózi de Abaydyng eki ananyng ortasynda tel óskendigine baylanysty tuyndaghan-dy. Sóz reti kelip qalghan song aita keteyik: Abaydyng túnghyshy Aqylbaydy Qúnanbaydyng kishi әieli Núrghanym bauyryna bassa, Abaydyng inisi Ysqaqtyng balasy Kәkitay Dildәning bauyrynda, Abay tәrbiyesinde ósedi. Aqylbaydyng balalary Áubәkir men Bәkizatty Abaydyng kenje inisi Ospan asyrap alghan.

Mine, Qúnanbay әuletining osynday salty boyynsha, Abaydyng Dildәdan tughan ekinshi úly Ákimbaydy (Hәkimbay) Ysqaqtyng bәibishesi Mәnike bauyryna basady. Bala óte aqyldy, zerek bolghan desedi. Ákimbay toghyz jasqa kelgende auyryp, ayaq astynan qaytys bolady. Búl qazagha baylanysty Abay úzaq joqtau jazyp, Ákimbaygha baylanysty ótetin qaraly jiyndarda  Áygerim  joqtaudy әnge qosyp aityp, elding say-sýiegin syrqyratqany, halyq arasynda anyz bolyp berige deyin aitylghan. Joqtau jyr Abaydyng 1933, 1939, 1945, 1961, 1968 – jylghy jinaqtarynda «Ákimbay ólgende» degen atpen basylyp, jәriyagha shyqsa, aqynnyng 1957 jәne 1977 jylghy jinaqtarynda nege ekeni belgisiz, Abaydyng dәl osy «Ákimbay ólgende» degen joqtau óleni 1957 jylghy jinaqta «Balasy ólgen anagha  Abay shygharyp bergen joqtau» dep, al, 1977 jylghy jinaqta «Nemere inisi ólgende aitqany» degen atpen basylypty.

Abaydyng 1957, 1977 jylghy jinaqtarynda «Ákimbay ólgende»  jyr-joqtauynyng atauy qate basylghanyn jәne dәl osy joqtaudy Abay qay kezde, qanday jaghdayda jazyp, shygharghanyn belgili abaytanushy ghalym Asan Omarov ózining zertteu enbeginde, jan-jaqty dәleldep jazdy.

(Qaranyz: «Túraghúl ma, әlde Turaghúl ma?» Abai.kz. 30 qantar, 2025 jyl. «Abaydyng «Ákimbayy» qashanghy «adasady?» «ZHERUIYQ» 14 tamyz, 2018 jyl)

Sondyqtan da, Ysqaq bauyryna basqan Abaydyng balasy Ákimbay ólgende Abay shygharghan joqtaugha múnan ary toqtaludy jón sanamadyq.

Aytqymyz kelgeni: Osy Ákimbay ólgen song jyl jetpey dýniyege kelgen Abaydyng ekinshi әieli Áygerimnen tughan úl balany Abaydyng bәibishesi Dildә bauyryna basady. Dәl osy oqigha jóninde Árhәm Kәkitayúly Ysqaqov: «Túraghúl emshekten shyqqanda Dildә Áygerimge: «Bay seniki bolsyn, bala meniki bolsyn», – dep, Túraghúldy óz bauyryna salyp, bala ghyp alady», – dep jazady óz esteliginde. (Qaranyz: Abay turaly estelikter 89-bet, Almaty, 2018 jyl)

Bayqadynyzdar ma, Árhәm Ysqaqov óz esteliginde Abaydyng balasynyng atyn «Turaghúl» emes, «Túraghúl» dep jazghan. Kózge kórinip, iske jarap qalghan zerek te, aqyldy Ákimbaydan aiyrylyp otyrghan әulet, dýnie esigin endi ashqan sәbiyge o dýniyege Ákimbayday erte ketip qalmasyn, ortamyzda «túryp qalsyn-dy» yrym etip, týbiri «Túr» etistiginen túratyn «Túraghúl» esimin berui – últtyq salt-dәstýrimiz ben oilau jýiemizge dәl kelip túrghan joq pa?

Maqala avtory Bolat Jýnisbekov jazghanday әkesi Abay sәbiyge «din islamnyng tura jolymen ómir sýrsin» degen tilekti tilese «Allanyng turashyl qúly» degen maghyna beretin arabtyng «Ghidayat» sózinen tuyndaghan «Qinayat» degen esimdi tandasa kerek edi. Alayda, maqala avtory Bolat Jýnisbekov: «Islamnyng tura jolynda bolsyn dep, Abay balasyna Turaghúl esimin bergen», – deydi.

Biz maqala avtorynyng búl pikiri men kelise almadyq. Oiymyzdy tarqatyp kóreyik...

Joghary da aityp ótkenimizdey Árhәm Ysqaqov Abay turaly óz esteliginde Abaydyng úly Túraghúldy «Turaghúl» dep emes, «Túraghúl» dep anyqtap jazghan. Bilgen song jazady da. Árhәm men Túraghúldyng arasy on jas. Bir әuletting bir auylynda birge ósken olar, bir-birimen nemere tuys, zamandas. Onyng ýstine Árhәmnyng әkesi Kәkitay men Túraghúl Dildәning bauyrynda ósip, Abay ýiinde birge tәrbiyelengen. Búl keltirilgen dәlelder: Árhәm Túraghúldy óte jaqsy bilgen degen oigha negiz bolary anyq. Múny – bir deniz.

Ekinshiden, 1875 jyly dýniyege kelgen Túraghúl tughanda, Abay tura otyz jasta. Búl kezde onyng әkesi Qúnanbay da, sheshesi Úljan da, Qúnanbaydyng bәibishesi Kýnke sekildi әulet analarynyng kózi tiri. Áuletting ýlkenderi men jasy kelgen qart analar túrghanda, jasy otyzgha endi tolghan Abay, maqala avtorynyng tilimen aitqanda: «...din islamnyng tura jol, jaryq núrymen ómir sýrsin», – dep, dýnie esigin endi ashqan sәbiyine qalaysha «Turaghúl» dep at qoyyp, esim bere alady? Búl jerde mәsele «Turaghúl» nemese «Túraghúl» da emes. Mәsele: Kózi tiri  әkesi men sheshesi, әulet ýlkenderi túrghanda qay qazaqtyng balasy  ghasyrlar boyy jýregimizde jattalyp, qanymyzgha singen últtyq salt-dәstýrimizden bezinip, kózi tiri әke-sheshesi men әulet ýlkenderinen attap ótip, óz balasyna ózi esim berip, at qoyypty?! Onyng ýstine «din islamnyng tura joly» deytindey, jasy otyzgha endi ghana kelgen sol tústaghy Abay sonshalyq dinshil ma edi?

Abaydyng dinge kózqarasy haqynda aqynnyng shәkirti Kókbay Janatayúly Abay turaly óz esteliginde: «Abay shyn mәninde músylman edi. Biraq, músylmanshylyghy molda, qoja aityp jýrgen syrty sopy músylmandyq emes. Ýlken syn men tereng oi, óz jýregimen tapqan músylmandyq bolatyn. Bergi jerlerdegi kitap sózi, molda sózi, Sharighat joly degen barlyghyna synymen qarap, dinning negizin, maqsat-baghytyn ghana alyp, sony aqiqat dini qyp qoldanghan. Abaydyng dini músylmanshylyqtyng ishinde osynday jolmen, ýlken synmen tabylghan taza aqyldyng dini edi. Sondyqtan, syrtymen taqualyq qylyp, údayy namaz oqyp, údayy oraza tútyp, údayy qúlshylyq qylghan da emes. Namazdy oqyghysy kelgen kezde oqidy, biraq, ondayda qasyna eshkimdi almay, onasha ýide jalghyz ózi úzaq-úzaq uaqyttar otyryp oqityn», – dep jazady. (M.Áuezov. Abaydy bilmek paryz oily jasqa. 168-bet. Almaty, «Sanat» 1997 jyl.)

Búl Abaydyng oishyl, hәkim dәrejesine kóterilgen kezdegi diny ústanymy. Al, Túraghúl tughan kezde otyz jasta bolghan Abaydyng Kókbay aqsaqaldyng esteliginde aitylghan diny ústanymy boldy dep aita almaymyz.  Búl oiymyzgha dәlel aqynnyng 1898 jyly jazghan «Ólsem ornym qara jer» óleni.

Biz qazir Abaydyng óz qolymen jazghan ghúmyrbayany joq dep jýrsek te, shyn mәnine kelgende aqyn shygharmalarynda Abaydyng ómir belesterining izi sayrap jatyr. Sondyqtan, Abay shygharmalarynyng týpnegizine avtobiografiyalyq oqighalar arqau bolghan degen toqtamgha keluge tolyq negiz bar. Búl óz aldyna bólek taqyryp. Áytse de, Abay shygharmalarynyng kezenderin: 1885 jylgha deyin «Abaydyng jas shaghyndaghy ólenderi», 1885-1895 jyldar arasyndaghy «Abaydyng aghartushylyq baghyttaghy shygharmalary», 1895-1903 jyldar arasynda «Abaydyng oishyl, hәkim dәrejesine kóterilgen tústaghy shygharmalary» – dep, shartty týrde ýsh kezenge bóluge bolady.

Abaydyng jogharyda biz ataghan «Ólsem ornym qara jer» óleni – filosof, hәkim dәrejesine kóterilgen kezende, ótken ómirine syn kózben qarap, ózi men qoghamy, zamany turaly ózge emes, aqynnyng ózi aitqan jan syry.

«Ólsem ornym qara jer» óleninde aqyn:

Jasymda albyrt óstim oidan jyraq,
Aylagha, ashugha da jaqtym jyraq, – dey kelip:

Qany qara bir janmyn, jany jara, – deydi.

Sonday-aq, osy ólennin:

Oy kirgeli tiymedi erik ózime,
Sandalmamen kýn keshken, týspe izime, – degen jyr joldarynda da Abay ómirining shyndyq, aqiqaty jatyr. Shyn mәnine kelgende, «Ólsem ornym qara jer» óleni, búl – aqyn ómirinen shynayy mәlimet beretin birden-bir derekkóz.

Aqyn «albyrt jas» kezinde әkesi Qúnanbaydyng ýlgili shәkirti bolyp, el basqaruda «ayla men ashugha shyraq jaghyp», «oydan jyraq» qalghany ras. Keyin shyghys pen batys ilimin teng iygergen bilimining arqasynda «oy týsip», oishyl, sanatker-ústaz dәrejesine kóterilgen son, ótken ghúmyryna ókinip, ómirden baz keshkendey kýy keship:

Kýni-týni oiymda bir-aq Tәniri
Qúmar qylghan ózine onyng әmiri, – dey kelip:

Allanyng ózi de ras, sózi de ras, – dep, jalghyz jaratushy, týp iyemen tabyspaushy ma edi?

Búl kezeng – 1898 jylghy Kóshbiykedegi Múqyr saylauyndaghy oqighadan son, abaytanushy ghalym asan Omarovtyng tilimen aitqanda: «Tәniri: «Qorytyndy enbegindi qolyna al, qarap qalma!», – dep belgi berip, әlemdik dengeydegi «Ghaqliat Tasdiqat» ghylymy traktatyn jazghan Abaydyng –hәkim, oishyl filosof dәrejesine kótergen uaqyty. Abay ómirining osy túsyn Áuezov ózining Abay haqynda jazghan ghylymy monografisynda: «Ákimdik joldaghy rubasy Abay ólip, danyshpan, ústaz bolugha arnalghan Abay qaldy», – dep jazady.

Mine, osy kezende, yaghni, 1898 jyldan keyin Túraghúl dýniyege kelgende, bәlkim, sol kezde Abay: «Din islamnyng jaryq núry, tura jolymen ómir sýrsin», – dep, jana tughan nәrsestesine «Turaghúl» esimin berer me edi, qayter edi?

1875 jyly sәby dýniyege kelgen uaqytta otyz jasqa endi ghana ayaq basyp, el mengerushisi bolyp «oydan jyraq», «aylagha da, ashugha da, shyraq jaghyp jýrgen» Abay, bir Qúdaydy oilap, jana tughan sәbiyine  «din islamnyng tura jolymen jýrsin» dep, «Turaghúl esimin beredi dep oilamaymyz. Sebebi, búl jerde qisyndy oy jýiesi joq.

Sóz basynda «Túraghúl» men «Turaghúl» esimderi arasyndaghy «ú» men «u» dybystary Abay zamany men shygharmashylyghyna alyp barar jalghyz ayaq jol ispettes dep bostekti aita salghanymyz joq. Sondyqtan, «Túraghúl» men «Turaghúlgha» terennen mәn bergen jón.

Bolat Jýnisbekov óz maqalasynda: «Asa kórnekti abaytanushy ghalym Qayym Múhamethanúly 1993 jyly Almaty qalasy, «Dәuir» baspasynan shyqqan «Abaydyng aqyn shәkirtteri» zertteu enbeginde «Turaghúl» esimin 64 mәrte atap kórsetip, miymyzgha qúyady», – dep jazypty.

Avtordyng búl sózine oray bizding aitpaghymyz mynau:

Búl – tehnikalyq qate boluy bek mýmkin. Sebebi, enbek jaryqqa shyqqan 1993 jyldary elimizdegi baspalarda kompiutermen basu júmystary endi ghana bastalyp, últtyq tilimizge tәn ú, ý,n, i, ó sekildi tól dybystarymyzdy kompiuterge engize almay jatqan shaghymyz. Sol sebepti de «Túraghúldaghy» «ú» dybysy kompiuter bazasynda bar, halyqaralyq «u» dybysyna ainalyp, «Túraghúl» avtomatty týrde «Turaghúl» bolyp ózgerip ketui de bek mýmkin.

Ekinshiden, Qayym Múhamethanúly sekildi «Abaytanu ghylymy ghúlamasynyng Abaydyng úly Túraghúldyng barlyq basylymdarda «Túraghúl» bolyp basylyp jýrgenin bilmeui mýmkin emes. Sondyqtan, sol enbekting bir jerinde, bolmasa, jeke maqala jazyp: «Osy kezge deyin Abaydyng úly Turaghúldy «Túraghúl» dep jazyp keldik. Búl qate. Sondyqtan, endigi jerde «Túraghúldy» «Turghúl» dep ózgertuimiz kerek», – dep, eskertpeui de mýmkin emes qoy.

Osy jaghdaylardy eskere kele aitpaghymyz: Qayym Múhamethanúly enbeginde 64 mәrte qaytalanghan «Turaghúl» Abayúly – Túraghúldyng kompiuterdegi tehnikalyq qate týrindegi kóshirmesi boluy әbden mýmkin. Búlay dep oilauymyzdyng taghy bir sebebi: Ol kezdegi baspalarda korrektorlyq qyzmet degen atymen joq. Anyghyna kelgende, baspalar kýni býginge deyin korrektorlyq qyzmet kórsetpeydi. Eger siz kitabynyzdy shygharatyn bolsanyz, baspadaghylar: «Biz korrektorlyq qyzmetti moynymyzgha almaymyz. Biraq, sizge korrektor tauyp beremiz. Qyzmet aqysy jóninde korrektormen óziniz kelisesiz», – deydi. Qazirgi korrektorlyq qyzmet óte qymbat. Baspanyng aqshasyn әreng tauyp berip otyrghan bayqús avtor kóp jaghdayda korrektorlyq qyzmetten bas tartady. Sol sebepti de, qazirgi baspalardan shyqqan kitaptarda qate degen órip jýr. Bәlkim, osynday minәii sebepterge baylanysty da, Qayym Múhamethanúly enbeginde «Túraghúl» «Turaghúl» bolyp ózgerip ketti me eken? Qalay desek te, ústazy hәm ghylymy jetekshi M.Áuezov «Túraghúl» nemese «Túrash» dep atap jazatyn Abayúly Túraghúldy Áuezov shәkirti Qayym Múhamethanúlynyng enbeginde «Turaghúl» bolyp ózgerip ketui, birtýrli qisyngha kelmeydi.

Múqannyng Almaty qalasynan 1995 jyly shyqqan «Abay Qúnanbayúly» monografiyasynyng 300-301 – betterindegi «Sәbit Múqanovtyng «Abay Qúnanbaev» atty monografiyasy turaly» maqalasynda: «Krylov mysaldaryna Túraghúl, Kókbay qoyghan jyl – 1998», – deydi. Taghy da «Abaydy bilmek paryz oily jasqa» ghylymy zertteu enbeginde: «Abay turaly Kókbay aqsaqal men balasy Túraghúldyng estegileri», – dep, ghylymy enbekting ýlken bir tarauyn atapty. Osy enbekting 326-betinde: «Ekinshi әieli Áygerimnen tughan balalary: Túraghúl, (Túrash) Mekayl, Izqayyl jәne kishi qyzy Kenje», – dep Túraghúldyng Áygerimnen tughanyn atap jazghan. (M.Áuezov. Abaydy bilmek paryz oily jasqa 158, 326 – better. Almaty, «Sanat» 1997 jyl)

«Abaytanu ghylymynyn» negizin qalaghan ghúlama ghalym M.Áuezov bolashaqta Túraghúl haqynda aitys bolatynyn sezgendey, Túraghúldyng jaqyndary erkeletip ataytyn «Túrash» esimin de jaqshanyng ishinde kórsete jazypty. M.Áuezov ózining birde-bir enbeginde Túraghúldyng esimin «Turaghúl» dep jazbay, barlyq uaqytta «Túraghúl» nemese «Túrash» dep jazghan.

Ádildik ýshin aita ketu jón: M.Áuezov óz enbekterinde «Túraghúl» esimin siyrek qoldanady. Ol Túraghúldy kóbine jaqyndary erkeletip ataghan «Túrash» esimimen jazady. Eger M.Áuezov Túraghúldy «Turaghúl» dep bilse onda ol Túraghúldy «Túrash» demey, «Turash» dep jazsa kerek edi.

«Turaghúl – tura jol» maqalasynyng avtory Bolat Jýnisbekov: «Abyzdy týzep tekke adaspayyq», – dep Túraghúldyn  «Turaghúl» ekenin jýieli týrdegi ghylymy dәlelmen emes, Q.Múhamethanúlynyng jeke túlgha retindegi ghalymdyq bedeline silteme jasap: «kórnekti ghalym», «abaytanudyng abyzy», «solay degennen» arygha bara almapty. Óte ókinishti...

Jeke túlghalyq bedeldi arqa tútqan qoghamnyng da, ghylymnyng da bolashaghy joq. Ásirese ghylymnyn. Abay tilimen aitqanda: «Aqsaqal aitty, bay aitty» qaghidaty ghylymgha jýrmeydi.

Qayym Múhamethanúly sóz joq, ghúlama ghalym, «Abaytanu» ghylymynyng aituly túlghasy. Biraq, sol Qayym Múhamethanúly óz enbeginde Túraghúldy 64 mәrte emes, 164 mәrte «Turaghúl» dep jazsa da, Árhәm Kәkitayúly Ysqaqovtyng Abay turaly estelikteri men ghúlama ghalym Áuezovting Abay turaly zertteuleri jәne joghary da biz keltirgen Abay ómir sýrgen zaman men onyng shygharmalaryndaghy dәiekterge sýiene otyryp aitpaghymyz: Abaydyng Áygerimnen tughan túnghysh úlynyng aty Turaghúl emes – Túraghúl! Ghylymy zertteu solay deydi. Sebebi, ghylym – dәlel men dәiek, sodan song qisyndy jýie.

Núrghaly Mahan

Abai.kz