Qazaq tilining bolashaghy endi demografiyagha tirelip túrghan joq. Ol halyqtyng ishki kýshi men biylikting sayasy erkine qaraylap túr. 

Erterekten bastayyq. Bayaghyda qazaqtyng basty problemasy sanynda edi, ol ras. Qazaqtar óz jerinde azshylyqqa ainalghan-dy. Al qalada qazaqsha estu qiyn bolatyn. Mektepterde, uniyversiytetterde, memlekettik basqaruda, bizneste qazaq tili shettetildi. Sol kezde qazaq tilining taghdyry demografiyagha tәueldi edi. Búl logika úzaq uaqyt dúrys sanalghan.

Biraq býgingi Qazaqstangha qarasaq, jaghday ózgerdi. Qazaqtar kópshilikke ainaldy. Qazaq tilin týsinetinder men sóileytinder sany búryn-sondy bolmaghan dengeyge jetti. Qazaq mektebine baratyn balalardyng sany jyl sayyn artyp keledi. Qazaq tili kýndelikti ómirding negizgi tiline ainaldy.

Biraq nege til mәselesi әli ózekti bolyp túr?

Mәsele sangha emes, sanagha tirelip túrghan siyaqty. Biz tәuelsiz eli bar halyq retinde әli kýnge deyin óz kýshimizdi tolyq sezinip ýlgermedik-au.

Keyde qazaqtar ózara qazaqsha sóilesip túryp, oryssha sóileuge ynghayy bar adam kelse, birden bәri orysshagha kóshe salady.

Keyde qazaqsha súraq qoyghan adamgha qazaqtyng ózi oryssha jauap berip túrady.

Keyde balasy qazaqsha sóilep jýrse de, ata-anasy ony orys mektebine beredi. Sebebi onyng qazaqsha bilgenine emes, oryssha bilmey qalatynyna alandaydy.

Keyde memlekettik organda isteytin qazaq qyzmetker qazaq azamatymen oryssha sóilesudi tabighy nәrse dep qabyldaydy.

Múnyng bәrining demografiyagha týk qatysy joq. Búl psihologiya mәselesi. Birneshe ghasyr boyy tarihy sanamyzda qalghan iynersiya. Ghalymdar múny әrtýrli atap jatady ghoy. Bireui simvoldyq ýstemdik deydi. Basqasy til iyerarhiyasy deydi. Endi biri otarlyq sananyng sarqynshaghy dep jatady. Atauy manyzdy emes. Manyzdysy - qúbylystyng ózi bar.

Biz keyde óz elimizde óz tilimizdi qoldanugha moralidyq rúqsat súrap túrghanday kórinemiz. Al shyn mәninde oghan eshkimnen rúqsat súraudyng qajeti joq.

Qazaq tili - osy elding memlekettik tili. Tarihy tili. Osy jerding tabighy tili. Qazaqsha sóileu eshkimge qarsy әreket emes. Qazaqsha sóileu - qalypty nәrse.

Qazaqsha qyzmet súrau - qalypty nәrse.

Balasyn qazaq mektebine beru - qalypty nәrse.

Qazaqsha qújat jýrgizu – qalypty nәrse.

Qazaqsha biznes jasau - qalypty әreket.

Biz keyde múny kýres, talap, sayasy ústanym siyaqty qabyldaymyz. Biraq shyn mәninde búl - qalypty ómir boluy kerek.

Biraq bar jauapkershilikti halyqqa artyp qoy da dúrys emes. Qazaqtardyng óz kýshin sezinui, әriyne, manyzdy.

Alayda memleket óz jauapkershiligin halyqtyng moynyna ysyra salmauy kerek. Al bizde qazirgi jaghday solay. Kez kelgen elde qoghamdyq normany aldymen biylik qalyptastyrady.

Eger ministr qazaqsha sóilemese, әkim qazaqsha talap etpese, memlekettik organ qazaqsha júmys isteudi mindet sanamasa, onda qarapayym azamattan talapshyl әri batyl boludy kýtuding ózi qisynsyz.

Adamdar biylikting әreketine qarap ýirenedi. Memleket qanday tildi bedeldi dep kórsetse, qogham soghan beyimdeledi. Qazaqstanda qazaq tilining aldynda túrghan eng ýlken qayshylyq - osy.

Bir jaghynan memleket qazaq tilin memlekettik til dep jariyalaydy. Ekinshi jaghynan memlekettik apparattyng edәuir bóligi qazaq tilin basqaru tili retinde emes, saltanatty jiyndardyng tili retinde qabyldaydy.

Qazaqsha qúttyqtaydy. Qazaqsha әn aitady. Qazaqsha konsert ótkizedi. Biraq sheshim qabyldau, qújat әzirleu, júmys jýrgizu, talqylau bastalghan kezde orys tiline auysyp kete salady.

Búl qoghamgha naqty signal berip túr. Júmys jýrgizu tili basqa degen signal.

Sondyqtan qazaq tilining mәselesin tek qazaqtardan izdeu jetkiliksiz. Mәselening ekinshi jaghy sayasy erikke kelip tireledi.

Tariyhqa qarasaq, әlemdegi eshbir til jay ghana naryqtyng nemese demografiyanyng kýshimen tolyq ýstemdikke jetken joq. Fransuz tiline Fransiya memleketi sýiendi. Nemis tiline Germaniya memleketi sýiendi. Týrik tiline Týrkiya memleketi sýiendi. Ózbek tiline Ózbekstan memleketi sýienip otyr.

Al memlekettik tilding artynda memleket túrmaghan jerde tilding damuy bayaulaydy.

Til halyq sany az bolghandyqtan emes, sol halyq óz tiline tolyq senbegendikten әlsiregen jaghdaylar az emes. Jәne kerisinshe de bolghan, key tilder halyq óz kýshin sezingen kezde kýrt kýsheygen.

Qazir qazaq tilining bolashaghyn qazaqtardyng tandauy men memleketting sayasaty birge anyqtaydy.

Eger qazaqtar qazaqsha sóileudi tabighy norma dep qabyldasa, mәselening jartysy sheshiledi. Eger biylik qazaq tilin shyn mәninde basqaru tiline ainaldyrsa, qalghan jartysy sheshiledi.

Halyq bir jaqqa, biylik bir jaqqa tartqan jerde nәtiyje bayau bolady. Al halyqtyng súranysy men memleketting sayasaty bir arnagha toghysqan kezde tilding kýshengi tabighy proseske ainalady.

Qazaq tilining eng ýlken problemasy - qazaqtardyng óz kýshin әli tolyq baghamdap ýlgermegeninde jәne memleketting sol kýshti tolyq moyyndamay jatqanynda dep oilaymyn.

Óz elining iyesi ekenin sezingen halyqtyng qoldaytyn biyligi payda bolghan kezde, ol tilding bolashaghyna syrttan eshkim yqpal ete almaydy.

Jalghas Ertay

Abai.kz