«Mobbingti jenu ýshin ýnsiz qalmaghan dúrys. Kóp jaghdayda adamdar qorqynyshtan nemese úyattan búl mәseleni jasyrady. Alayda der kezinde kómek súrau, qoldau tabu jәne mәseleni zandy әri mәdeny jolmen sheshuge úmtylu – psihologiyalyq densaulyqty saqtaudyng manyzdy qadamdarynyng biri» deydi psiholog-sarapshy Anargýl IBRAIMBEKOVA. Biz psihologpen mobbingting (basshylyqtyng nemese әriptesterining bir qyzmetkerge jýieli týrde psihologiyalyq qysym jasauy) sebep-saldary, újymdaghy qorlaudyng keng taralghan týrleri, didjital-mobbingting (kiybermobbing) kәdimgi ómirdegi qudalaudan aiyrmashylyghy jәne onymen kýresu joldary turaly ashyq, riyasyz әngime órbittik.

- Anargýl Mauliqyzy, mobbing degen ne? Búl qúbylys adamgha, qoghamgha qanday qauip tóndiredi? Qorlaudyn sebep-saldaryna kenirek toqtalsanyz?

- Mobbing – búl adamnyng júmys ornynda, basqa újymda bir nemese birneshe adamnyng tarapynan jýieli týrde psihologiyalyq qysym, qorlau, kelemejdeu, oqshaulau jasau bolyp tabylady. Búl bir rettik janjal emes, biraz uaqyt boyy qaytalanatyn әreketterding jiyntyghy. Mobbingting saldarynan adamnyng ózin-ózi baghalauy tómendep, kýizeliske, ýreyge, depressiyagha, emosionaldyq túrghydan kýiip ketuge, úiqynyng búzyluyna tap bolady. Tipti múnday kýy psihosomatikalyq aurulargha әkeledi. Al qogham ýshin múnday jaghdaylar enbek ónimdiligining tómendeuine, senimsizdik pen agressiyanyng artuyna, kәsiby kadrlardyng joghaluyna sebep bolady. Mobbingting negizgi sebepteri mynalar: tómen emosionaldyq intellekt; ózine degen senimsizdik pen ishki komplekster; biylik jýrgizuge nemese ýstemdik etuge úmtylu; qyzghanysh pen bәsekelestik; újymdaghy dúrys emes korporativtik mәdeniyetting qalyptasuy. Al mobbingpen qalay kýresu kerek? Onymen kýresu ýshin eng aldymen, újymda ózara syilastyq mәdeniyetin qalyptastyru kerek. Mobbingke qatysty naqty ishki erejeler engizgen jón. Basshylar men qyzmetkerlerdi janjaldyq jaghdaylardy basqarugha ýiretu kerek.  Mobbingti jenu ýshin ýnsiz qalmaghan dúrys. Kóp jaghdayda adamdar qorqynyshtan nemese úyattan búl mәseleni jasyrady. Alayda der kezinde kómek súrau, qoldau tabu jәne mәseleni zandy әri mәdeny jolmen sheshuge úmtylu – psihologiyalyq densaulyqty saqtaudyng manyzdy qadamdardyng biri der edim.

- Sonda emosiyasyn jasyrmay ashyq aitudyng ózi kóp nәrseni ózgertedi ghoy?

- Adam ózining emosiyasyn, basynan keshken sezimin aita bilui kerek. Al basqa adam sony týsinui tiyis. Óitkeni, ol qyzghanyshtan sonday әreketterge baruy mýmkin. Onyng óz basynda qanday qiyndyqtar bar ekenine mәn bermeymiz. Qazirgi kezde mobbing oqighalary shaghyn-ýlken újymdarda, jekemenshik mekemelerde de kóp kezdesedi. Sonyng saldarynan qyzmetkerler júmystan shyghady. Ondaghy sebep – jaghymsyz minez-qúlyghymen, is-әreketimen ainalasyn ulaytyn, jaghymsyz aura qalyptastyratyn adamdarmen kýreskisi kelmeydi. Búl jerdegi basty mәsele – ishki resurs. Qorlaugha úshyraghan adamnyng ishki resursy azaya beredi. Sonyng saldarynan kónil-kýii bolmaydy, mazasyzdyqqa tap bolady. Múnday jaghdayda salqynqandylyq, sabyrlyq saqtau bәrinen manyzdy. Ishki sezimin syrtqa bildirmegen dúrys.

- Anargýl hanym, újymdaghy qorlaudyng qanday týrleri bar? Olardyng bir-birinen aiyrmashylyghy qanday?

- Újymdaghy qorlaudyng keng taralghan týrlerine toqtalayyn. Verbaldy mobbing – mazaq etu, kemsitu, dóreki sózder aitu. Áleumettik oqshaulau – adamdy әdeyi әngimege aralastyrmau, jinalystardan shettetu. Kәsiby mobbing – júmysyna negizsiz syn aitu, manyzdy aqparatty jasyru, oryndalmaytyn tapsyrmalar beru. Psihologiyalyq qysym – qorqytu, bedelin týsiru, jalghan qaueset taratu. Basshylyq tarapynan bolatyn mobbing (bossing) – jetekshining qyzmetkerge jýieli qysym kórsetui. Qyzmetkerler arasyndaghy mobbing – әriptesterding bir adamgha qarsy birigip alyp, psihologiyalyq, fizikalyq qysym kórsetui. Mobbingting keng taralghan taghy bir týri - didjital-mobbing (kiybermobbing). Ol әleumettik jelilerde, messendjerlerde nemese onlayn-platformalarda adamnyng ar-namysyna tiyetin pikirler jazu, qorlau, jalghan aqparat taratu, qorqytu nemese әdeyi kelemejdeu arqyly jýzege asady. Kiybermobbingting ereksheligi – ol tәulikting kez kelgen uaqytynda jalghasuy mýmkin jәne aqparat óte jyldam taralady. Búl adamnyng psihologiyalyq jaghdayyna auyr әser etedi. Didjital mobbingting aldyn alu ýshin qysymgha úshyraghan adamgha internettegi qauipsizdik erejelerin ýiretu; qorlaytyn akkaunttardy búghattau; dәlelderdi saqtap, qajet bolghan jaghdayda qúqyq qorghau organdaryna jýginu bәrinen manyzdy.

- Sizge mobbingke úshyrap, psihologiyalyq qysym kórip, kómek súrap kelgen adamdar boldy ma? Naqty faktilerdi mysalgha keltire alasyz ba?

- IYә, maghan psihologiyalyq qysym kórgen adamdar kenes súrap jii keledi. Qúpiyalylyq qaghidatyn saqtay otyryp, birneshe jalpylanghan mysal keltireyin. Birinshi mysal. Balabaqsha qyzmetkeri әriptesterining túraqty kelemejdeui men kәsiby qabiletin tómendetetin pikirlerine baylanysty mazasyzdyq pen úiqysyzdyqqa shaghymdandy. Psihologiyalyq qoldau men óz shekarasyn qorghau daghdylaryn damytu nәtiyjesinde onyng emosionaldyq jaghdayy jaqsardy. Ekinshi mysal. Jas mamangha újym manyzdy aqparatty әdeyi bermey, keyin jibergen qatelikteri ýshin kópshilik aldynda syn aitqan. Sonyng saldarynan ózine degen senimi tómendep, júmystan ketudi oilaghan. Psihologiyalyq kenes beru barysynda ózin qorghau strategiyalary qarastyrylyp, basshylyqpen konstruktivti dialog jýrgizuge dayyndaldy. Kóbinese ózine-ózi senimsiz adam basqa adamdy qorlaugha, jasyryn týrde tómendetuge úmtylady. Múnday jaghdayda agressordan qoryqpau kerek. Sebebi qorlanghan adam qorqynyshqa boy aldyryp, әlsizdik tanytqan sayyn agressordyng әreketi kýsheye týsedi. Zang ayasynda qoryqpay әreket etu manyzdy.

- Sifrlyq tehnologiyalar damyghan sayyn, mobbingting jana formalary payda boldy. Búryn bireudi betpe-bet, ya bolmasa kensede jәbirleytinder endi újymdyq chattarda, әleumettik jelilerde qudalaugha kiristi. Mobbingting búl týrining bir qauiptiligi: ainaladaghy adamdargha kórinbeydi; әleumettik oqshaulau moralidyq jaghdaygha qatty әser etedi; sifrlyq kenistiktegi kemsituding týrli amaly jasalady. Mobbingting osy týrimen qalay kýresuge bolady?

- Didjital mobbing qazir qatty beleng aldy. Áleumettik jelilerde jәne mesendjerler arqyly keletin qorlaytyn pikirler men habarlamalardyng skrinshottaryn saqtap, dәlel jinap qoi kerek. Sebebi qorlaytyn adam óz jauapkershiligin sezinui tiyis. Qorlaytyn akkaunttardy búghattap (bloktau) jәne әleumettik jeli әkimshiligine shaghymdanugha da bolady (report). Búghan qarsy túrudyng bir joly, jogharyda túrghan basshylyqqa habarlau, sebebi újymdastar basshylyqqa shyndyqqa janaspaytyn basqa aqparat berui mýmkin.  Onday jaghdayda jaqyn adamdardan, әriptesterden jәne psihologtan kómek súraugha bolady. Eger qorlau jýieli týrde jalghassa nemese jalghan aqparat taratylsa, úiym basshylyghyna nemese qúqyq qorghau organdaryna jýginu dúrys bolady. Sheshilmeytin mәsele joq. Didjital-mobbingke úshyraghan qyzmetker ózining psihologiyalyq resursyn qalpyna keltiru ýshin assertivti qarym-qatynasty damytqany jón. Óz oiy men sezimin basqa adamnyng qúqyghyn búzbay, ashyq, senimdi jәne qúrmetpen jetkize bilu. Ony damytudyng mynaday tiyimdi joldary bar: 1. «Joq» dep aitudy ýirenu asa manyzdy. Kelispegen jaghdayda óz pikirin sypayy, biraq naqty bildiru. 2. «Men-habarlamalaryn» qoldanu. 3. Óz shekarasyn belgileu. Qanday qarym-qatynasqa kelisetinin, qaysysyn qabyldamaytynyn anyq aituy kerek. 4. Kóz baylanysyn saqtau, dauys yrghaghyn sabyrly ústau. Búl senimdilikti kórsetedi. 5. Emosiyany baqylau. Ashumen emes, faktilerge sýienip sóileu manyzdy.6. Óz pikirin kinәli adamday sezinbey aitu. 7. Ár adamnyng óz oiyn aitugha qúqyghy bar ekenin este ústau. 8. Kýndelikti jattyghu. Qarapayym jaghdaylardan bastap óz oiyn ashyq jetkizuge daghdylandyru.

Stress pen mazasyzdyqty tolyqtay joy mýmkin emes, óitkeni olar – adamnyng tabighy emosiyalary. Biraq olardy dúrys basqarudy ýirenuge bolady. Stress pen mazasyzdyqty basqaru joldary retinde emosiyany moyyndap, «Men qazir mazasyzdanyp túrmyn» dep óz sezimin qabyldau – ony basqarudyng alghashqy qadamy. Tereng tynys alu jattyghularyn jasau kómektesedi. Bayau dem alyp, demindi shygharu jýike jýiesin tynyshtandyrady. Dene belsendiligin arttyru da manyzdy. Jayau seruendeu, sport nemese jenil jattyghular stress gormondarynyng dengeyin tómendetuge kómektesedi. Úiqy men tamaqtanu tәrtibin saqtanugha kónil bólu kerek. Úiqynyng jetispeui mazasyzdyqty kýsheytedi. Jaqyn adamdarmen sóilesu, uayymdy ishte saqtamay, senimdi adammen bólisu emosionaldyq jenildik beredi. Jaghymsyz janalyqtar men әleumettik jelilerdi shamadan tys qaramau,  demalugha uaqyt bólu, muzyka tyndau, kitap oqu, tabighatta seruendeu nemese sýiikti ispen ainalysu paydaly.

- Mobbingke úshyraghan adamgha psiholog retinde taghy qanday paydaly kenes berer ediniz?

- Múnday jaghdayda basqalardan kómek súraudan qoryqpaghan dúrys. Psihologiyalyq qysym kez kelgen adamnyng basynda boluy mýmkin. Adam júmysynda tabysqa jetken sayyn, qyzghanyshtan kedergi keltiretin adamdar kóbeyedi. Adamdy әdeyi júmys chatynda elemeu, manyzdy aqparattan shettetu nemese pikirin eskermeu – didjital mobbingting belgilerining biri boluy mýmkin. Múnday әreket adamnyng ózin jalghyz sezinuine, ózine degen senimining tómendeuine jәne emosionaldyq kýizeliske әkeledi. Sondyqtan múnday jaghdaydy ýnsiz qalmay, mәseleni mәdeniyetti әri konstruktivti týrde sheshuge úmtylghan dúrys. Qysym kórsetken adammen betpe-bet sóilesu qajet. Eger chatta әdeyi elemese «Mening habarlamama ne sebepti jauap bermey jatyrsyz» dep naqty súraghan abzal. Ahualdy baghalap, shyn mәnisinde ne bolyp jatqanyn naqty anyqtau bәrinen de manyzdy. Búl bir rettik janjal ma, әlde jýieli mobbing pe? Osyghan kóz jetkizip alu kerek. Mobbingke úshyraghan adam ýshin eng bastysy - psihologiyalyq túraqtylyqty nyghaytu. Ol jaydan jay nyghaya salmaytyny anyq. Eng aldymen, stresti basqaru jattyghularyn jasaghan jón. Odan keyin úiqy men demalys tәrtibin saqtaugha kónil bólu qajet. Jaqyn adamdardyng qoldauyna sýienu de kóp nәtiyjege jetkizedi. Taghy bir aitar kenesim, kommunikasiyany josparlaugha kónil bólse. Qysym kórsetken adammen nemese basshylyqpen sabyrly qalypta sóilesip, barlyq mәn-jaygha qanyqsa dúrys bolady. Ol jerde óz oiyn naqty әri sóilesetin adamyna qúrmetpen jetkizuge den qoysa. Sonday-aq, resmy kómekke jýginuge de bolady. HR bólimine nemese basshylyqqa mәseleni tolyq jetkizuding paydasy zor. Qajet bolghan jaghdayda zangerding nemese qúqyq qorghau organdarynyng kómegine jýginu mәselening sheshiluin tezdetedi. Adam ishtey myqty ekenin, oghan eshkim qysym kórsetip jatqan joq ekenin kóz aldyna elestetip, ózin solay sezinip otyrsa újymda bedeli arta týspek. Sebebi kez-kelgen mәsele ishki senimimizge de baylanysty bolady.

- Súhbatynyzgha kóp raqmet!

 Súhbattasqan Tólen Tileubay

Abai.kz