«موببينگتى جەڭۋ ءۇشىن ءۇنسىز قالماعان دۇرىس. كوپ جاعدايدا ادامدار قورقىنىشتان نەمەسە ۇياتتان بۇل ماسەلەنى جاسىرادى. الايدا دەر كەزىندە كومەك سۇراۋ، قولداۋ تابۋ جانە ماسەلەنى زاڭدى ءارى مادەني جولمەن شەشۋگە ۇمتىلۋ – پسيحولوگيالىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى قادامدارىنىڭ ءبىرى» دەيدى پسيحولوگ-ساراپشى انارگۇل يبرايمبەكوۆا. ءبىز پسيحولوگپەن موببينگتىڭ (باسشىلىقتىڭ نەمەسە ارىپتەستەرىنىڭ ءبىر قىزمەتكەرگە جۇيەلى تۇردە پسيحولوگيالىق قىسىم جاساۋى) سەبەپ-سالدارى، ۇجىمداعى قورلاۋدىڭ كەڭ تارالعان تۇرلەرى، ديدجيتال-موببينگتىڭ (كيبەرموببينگ) كادىمگى ومىردەگى قۋدالاۋدان ايىرماشىلىعى جانە ونىمەن كۇرەسۋ جولدارى تۋرالى اشىق، رياسىز اڭگىمە وربىتتىك.

- انارگۇل ماۋليقىزى، موببينگ دەگەن نە؟ بۇل قۇبىلىس ادامعا، قوعامعا قانداي قاۋىپ توندىرەدى؟ قورلاۋدىڭ سەبەپ-سالدارىنا كەڭىرەك توقتالساڭىز؟

- موببينگ – بۇل ادامنىڭ جۇمىس ورنىندا، باسقا ۇجىمدا ءبىر نەمەسە بىرنەشە ادامنىڭ تاراپىنان جۇيەلى تۇردە پسيحولوگيالىق قىسىم، قورلاۋ، كەلەمەجدەۋ، وقشاۋلاۋ جاساۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ءبىر رەتتىك جانجال ەمەس، ءبىراز ۋاقىت بويى قايتالاناتىن ارەكەتتەردىڭ جيىنتىعى. موببينگتىڭ سالدارىنان ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋى تومەندەپ، كۇيزەلىسكە، ۇرەيگە، دەپرەسسياعا، ەموتسيونالدىق تۇرعىدان كۇيىپ كەتۋگە، ۇيقىنىڭ بۇزىلۋىنا تاپ بولادى. ءتىپتى مۇنداي كۇي پسيحوسوماتيكالىق اۋرۋلارعا اكەلەدى. ال قوعام ءۇشىن مۇنداي جاعدايلار ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە، سەنىمسىزدىك پەن اگرەسسيانىڭ ارتۋىنا، كاسىبي كادرلاردىڭ جوعالۋىنا سەبەپ بولادى. موببينگتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى مىنالار: تومەن ەموتسيونالدىق ينتەللەكت; وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىك پەن ىشكى كومپلەكستەر; بيلىك جۇرگىزۋگە نەمەسە ۇستەمدىك ەتۋگە ۇمتىلۋ; قىزعانىش پەن باسەكەلەستىك; ۇجىمداعى دۇرىس ەمەس كورپوراتيۆتىك مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋى. ال موببينگپەن قالاي كۇرەسۋ كەرەك؟ ونىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن، ۇجىمدا ءوزارا سىيلاستىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. موببينگكە قاتىستى ناقتى ىشكى ەرەجەلەر ەنگىزگەن ءجون. باسشىلار مەن قىزمەتكەرلەردى جانجالدىق جاعدايلاردى باسقارۋعا ۇيرەتۋ كەرەك.  موببينگتى جەڭۋ ءۇشىن ءۇنسىز قالماعان دۇرىس. كوپ جاعدايدا ادامدار قورقىنىشتان نەمەسە ۇياتتان بۇل ماسەلەنى جاسىرادى. الايدا دەر كەزىندە كومەك سۇراۋ، قولداۋ تابۋ جانە ماسەلەنى زاڭدى ءارى مادەني جولمەن شەشۋگە ۇمتىلۋ – پسيحولوگيالىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى دەر ەدىم.

- سوندا ەموتسياسىن جاسىرماي اشىق ايتۋدىڭ ءوزى كوپ نارسەنى وزگەرتەدى عوي؟

- ادام ءوزىنىڭ ەموتسياسىن، باسىنان كەشكەن سەزىمىن ايتا ءبىلۋى كەرەك. ال باسقا ادام سونى ءتۇسىنۋى ءتيىس. ويتكەنى، ول قىزعانىشتان سونداي ارەكەتتەرگە بارۋى مۇمكىن. ونىڭ ءوز باسىندا قانداي قيىندىقتار بار ەكەنىنە ءمان بەرمەيمىز. قازىرگى كەزدە موببينگ وقيعالارى شاعىن-ۇلكەن ۇجىمداردا، جەكەمەنشىك مەكەمەلەردە دە كوپ كەزدەسەدى. سونىڭ سالدارىنان قىزمەتكەرلەر جۇمىستان شىعادى. ونداعى سەبەپ – جاعىمسىز مىنەز-قۇلىعىمەن، ءىس-ارەكەتىمەن اينالاسىن ۋلايتىن، جاعىمسىز اۋرا قالىپتاستىراتىن ادامدارمەن كۇرەسكىسى كەلمەيدى. بۇل جەردەگى باستى ماسەلە – ىشكى رەسۋرس. قورلاۋعا ۇشىراعان ادامنىڭ ىشكى رەسۋرسى ازايا بەرەدى. سونىڭ سالدارىنان كوڭىل-كۇيى بولمايدى، مازاسىزدىققا تاپ بولادى. مۇنداي جاعدايدا سالقىنقاندىلىق، سابىرلىق ساقتاۋ بارىنەن ماڭىزدى. ىشكى سەزىمىن سىرتقا بىلدىرمەگەن دۇرىس.

- انارگۇل حانىم، ۇجىمداعى قورلاۋدىڭ قانداي تۇرلەرى بار؟ ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى قانداي؟

- ۇجىمداعى قورلاۋدىڭ كەڭ تارالعان تۇرلەرىنە توقتالايىن. ۆەربالدى موببينگ – مازاق ەتۋ، كەمسىتۋ، دورەكى سوزدەر ايتۋ. الەۋمەتتىك وقشاۋلاۋ – ادامدى ادەيى اڭگىمەگە ارالاستىرماۋ، جينالىستاردان شەتتەتۋ. كاسىبي موببينگ – جۇمىسىنا نەگىزسىز سىن ايتۋ، ماڭىزدى اقپاراتتى جاسىرۋ، ورىندالمايتىن تاپسىرمالار بەرۋ. پسيحولوگيالىق قىسىم – قورقىتۋ، بەدەلىن ءتۇسىرۋ، جالعان قاۋەسەت تاراتۋ. باسشىلىق تاراپىنان بولاتىن موببينگ (بوسسينگ) – جەتەكشىنىڭ قىزمەتكەرگە جۇيەلى قىسىم كورسەتۋى. قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى موببينگ – ارىپتەستەردىڭ ءبىر ادامعا قارسى بىرىگىپ الىپ، پسيحولوگيالىق، فيزيكالىق قىسىم كورسەتۋى. موببينگتىڭ كەڭ تارالعان تاعى ءبىر ءتۇرى - ديدجيتال-موببينگ (كيبەرموببينگ). ول الەۋمەتتىك جەلىلەردە، مەسسەندجەرلەردە نەمەسە ونلاين-پلاتفورمالاردا ادامنىڭ ار-نامىسىنا تيەتىن پىكىرلەر جازۋ، قورلاۋ، جالعان اقپارات تاراتۋ، قورقىتۋ نەمەسە ادەيى كەلەمەجدەۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. كيبەرموببينگتىڭ ەرەكشەلىگى – ول تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا جالعاسۋى مۇمكىن جانە اقپارات وتە جىلدام تارالادى. بۇل ادامنىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايىنا اۋىر اسەر ەتەدى. ديدجيتال موببينگتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قىسىمعا ۇشىراعان ادامعا ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ۇيرەتۋ; قورلايتىن اككاۋنتتاردى بۇعاتتاۋ; دالەلدەردى ساقتاپ، قاجەت بولعان جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنۋ بارىنەن ماڭىزدى.

- سىزگە موببينگكە ۇشىراپ، پسيحولوگيالىق قىسىم كورىپ، كومەك سۇراپ كەلگەن ادامدار بولدى ما؟ ناقتى فاكتىلەردى مىسالعا كەلتىرە الاسىز با؟

- ءيا، ماعان پسيحولوگيالىق قىسىم كورگەن ادامدار كەڭەس سۇراپ ءجيى كەلەدى. قۇپيالىلىق قاعيداتىن ساقتاي وتىرىپ، بىرنەشە جالپىلانعان مىسال كەلتىرەيىن. ءبىرىنشى مىسال. بالاباقشا قىزمەتكەرى ارىپتەستەرىنىڭ تۇراقتى كەلەمەجدەۋى مەن كاسىبي قابىلەتىن تومەندەتەتىن پىكىرلەرىنە بايلانىستى مازاسىزدىق پەن ۇيقىسىزدىققا شاعىمداندى. پسيحولوگيالىق قولداۋ مەن ءوز شەكاراسىن قورعاۋ داعدىلارىن دامىتۋ ناتيجەسىندە ونىڭ ەموتسيونالدىق جاعدايى جاقساردى. ەكىنشى مىسال. جاس مامانعا ۇجىم ماڭىزدى اقپاراتتى ادەيى بەرمەي، كەيىن جىبەرگەن قاتەلىكتەرى ءۇشىن كوپشىلىك الدىندا سىن ايتقان. سونىڭ سالدارىنان وزىنە دەگەن سەنىمى تومەندەپ، جۇمىستان كەتۋدى ويلاعان. پسيحولوگيالىق كەڭەس بەرۋ بارىسىندا ءوزىن قورعاۋ ستراتەگيالارى قاراستىرىلىپ، باسشىلىقپەن كونسترۋكتيۆتى ديالوگ جۇرگىزۋگە دايىندالدى. كوبىنەسە وزىنە-ءوزى سەنىمسىز ادام باسقا ادامدى قورلاۋعا، جاسىرىن تۇردە تومەندەتۋگە ۇمتىلادى. مۇنداي جاعدايدا اگرەسسوردان قورىقپاۋ كەرەك. سەبەبى قورلانعان ادام قورقىنىشقا بوي الدىرىپ، السىزدىك تانىتقان سايىن اگرەسسوردىڭ ارەكەتى كۇشەيە تۇسەدى. زاڭ اياسىندا قورىقپاي ارەكەت ەتۋ ماڭىزدى.

- تسيفرلىق تەحنولوگيالار دامىعان سايىن، موببينگتىڭ جاڭا فورمالارى پايدا بولدى. بۇرىن بىرەۋدى بەتپە-بەت، يا بولماسا كەڭسەدە جابىرلەيتىندەر ەندى ۇجىمدىق چاتتاردا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە قۋدالاۋعا كىرىستى. موببينگتىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ ءبىر قاۋىپتىلىگى: اينالاداعى ادامدارعا كورىنبەيدى; الەۋمەتتىك وقشاۋلاۋ مورالدىق جاعدايعا قاتتى اسەر ەتەدى; تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى كەمسىتۋدىڭ ءتۇرلى امالى جاسالادى. موببينگتىڭ وسى تۇرىمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى؟

- ديدجيتال موببينگ قازىر قاتتى بەلەڭ الدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە جانە مەسەندجەرلەر ارقىلى كەلەتىن قورلايتىن پىكىرلەر مەن حابارلامالاردىڭ سكرينشوتتارىن ساقتاپ، دالەل جيناپ قويۋ كەرەك. سەبەبى قورلايتىن ادام ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋى ءتيىس. قورلايتىن اككاۋنتتاردى بۇعاتتاپ (بلوكتاۋ) جانە الەۋمەتتىك جەلى اكىمشىلىگىنە شاعىمدانۋعا دا بولادى (رەپورت). بۇعان قارسى تۇرۋدىڭ ءبىر جولى، جوعارىدا تۇرعان باسشىلىققا حابارلاۋ، سەبەبى ۇجىمداستار باسشىلىققا شىندىققا جاناسپايتىن باسقا اقپارات بەرۋى مۇمكىن.  ونداي جاعدايدا جاقىن ادامداردان، ارىپتەستەردەن جانە پسيحولوگتان كومەك سۇراۋعا بولادى. ەگەر قورلاۋ جۇيەلى تۇردە جالعاسسا نەمەسە جالعان اقپارات تاراتىلسا، ۇيىم باسشىلىعىنا نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنۋ دۇرىس بولادى. شەشىلمەيتىن ماسەلە جوق. ديدجيتال-موببينگكە ۇشىراعان قىزمەتكەر ءوزىنىڭ پسيحولوگيالىق رەسۋرسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن اسسەرتيۆتى قارىم-قاتىناستى دامىتقانى ءجون. ءوز ويى مەن سەزىمىن باسقا ادامنىڭ قۇقىعىن بۇزباي، اشىق، سەنىمدى جانە قۇرمەتپەن جەتكىزە ءبىلۋ. ونى دامىتۋدىڭ مىناداي ءتيىمدى جولدارى بار: 1. «جوق» دەپ ايتۋدى ۇيرەنۋ اسا ماڭىزدى. كەلىسپەگەن جاعدايدا ءوز پىكىرىن سىپايى، بىراق ناقتى ءبىلدىرۋ. 2. «مەن-حابارلامالارىن» قولدانۋ. 3. ءوز شەكاراسىن بەلگىلەۋ. قانداي قارىم-قاتىناسقا كەلىسەتىنىن، قايسىسىن قابىلدامايتىنىن انىق ايتۋى كەرەك. 4. كوز بايلانىسىن ساقتاۋ، داۋىس ىرعاعىن سابىرلى ۇستاۋ. بۇل سەنىمدىلىكتى كورسەتەدى. 5. ەموتسيانى باقىلاۋ. اشۋمەن ەمەس، فاكتىلەرگە سۇيەنىپ سويلەۋ ماڭىزدى.6. ءوز پىكىرىن كىنالى ادامداي سەزىنبەي ايتۋ. 7. ءار ادامنىڭ ءوز ويىن ايتۋعا قۇقىعى بار ەكەنىن ەستە ۇستاۋ. 8. كۇندەلىكتى جاتتىعۋ. قاراپايىم جاعدايلاردان باستاپ ءوز ويىن اشىق جەتكىزۋگە داعدىلاندىرۋ.

سترەسس پەن مازاسىزدىقتى تولىقتاي جويۋ مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى ولار – ادامنىڭ تابيعي ەموتسيالارى. بىراق ولاردى دۇرىس باسقارۋدى ۇيرەنۋگە بولادى. سترەسس پەن مازاسىزدىقتى باسقارۋ جولدارى رەتىندە ەموتسيانى مويىنداپ، «مەن قازىر مازاسىزدانىپ تۇرمىن» دەپ ءوز سەزىمىن قابىلداۋ – ونى باسقارۋدىڭ العاشقى قادامى. تەرەڭ تىنىس الۋ جاتتىعۋلارىن جاساۋ كومەكتەسەدى. باياۋ دەم الىپ، دەمىڭدى شىعارۋ جۇيكە جۇيەسىن تىنىشتاندىرادى. دەنە بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ دا ماڭىزدى. جاياۋ سەرۋەندەۋ، سپورت نەمەسە جەڭىل جاتتىعۋلار سترەسس گورموندارىنىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى. ۇيقى مەن تاماقتانۋ ءتارتىبىن ساقتانۋعا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ۇيقىنىڭ جەتىسپەۋى مازاسىزدىقتى كۇشەيتەدى. جاقىن ادامدارمەن سويلەسۋ، ۋايىمدى ىشتە ساقتاماي، سەنىمدى اداممەن ءبولىسۋ ەموتسيونالدىق جەڭىلدىك بەرەدى. جاعىمسىز جاڭالىقتار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردى شامادان تىس قاراماۋ،  دەمالۋعا ۋاقىت ءبولۋ، مۋزىكا تىڭداۋ، كىتاپ وقۋ، تابيعاتتا سەرۋەندەۋ نەمەسە سۇيىكتى ىسپەن اينالىسۋ پايدالى.

- موببينگكە ۇشىراعان ادامعا پسيحولوگ رەتىندە تاعى قانداي پايدالى كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟

- مۇنداي جاعدايدا باسقالاردان كومەك سۇراۋدان قورىقپاعان دۇرىس. پسيحولوگيالىق قىسىم كەز كەلگەن ادامنىڭ باسىندا بولۋى مۇمكىن. ادام جۇمىسىندا تابىسقا جەتكەن سايىن، قىزعانىشتان كەدەرگى كەلتىرەتىن ادامدار كوبەيەدى. ادامدى ادەيى جۇمىس چاتىندا ەلەمەۋ، ماڭىزدى اقپاراتتان شەتتەتۋ نەمەسە پىكىرىن ەسكەرمەۋ – ديدجيتال موببينگتىڭ بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. مۇنداي ارەكەت ادامنىڭ ءوزىن جالعىز سەزىنۋىنە، وزىنە دەگەن سەنىمىنىڭ تومەندەۋىنە جانە ەموتسيونالدىق كۇيزەلىسكە اكەلەدى. سوندىقتان مۇنداي جاعدايدى ءۇنسىز قالماي، ماسەلەنى مادەنيەتتى ءارى كونسترۋكتيۆتى تۇردە شەشۋگە ۇمتىلعان دۇرىس. قىسىم كورسەتكەن اداممەن بەتپە-بەت سويلەسۋ قاجەت. ەگەر چاتتا ادەيى ەلەمەسە «مەنىڭ حابارلاماما نە سەبەپتى جاۋاپ بەرمەي جاتىرسىز» دەپ ناقتى سۇراعان ابزال. احۋالدى باعالاپ، شىن مانىسىندە نە بولىپ جاتقانىن ناقتى انىقتاۋ بارىنەن دە ماڭىزدى. بۇل ءبىر رەتتىك جانجال ما، الدە جۇيەلى موببينگ پە؟ وسىعان كوز جەتكىزىپ الۋ كەرەك. موببينگكە ۇشىراعان ادام ءۇشىن ەڭ باستىسى - پسيحولوگيالىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ. ول جايدان جاي نىعايا سالمايتىنى انىق. ەڭ الدىمەن، سترەستى باسقارۋ جاتتىعۋلارىن جاساعان ءجون. ودان كەيىن ۇيقى مەن دەمالىس ءتارتىبىن ساقتاۋعا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. جاقىن ادامداردىڭ قولداۋىنا سۇيەنۋ دە كوپ ناتيجەگە جەتكىزەدى. تاعى ءبىر ايتار كەڭەسىم، كوممۋنيكاتسيانى جوسپارلاۋعا كوڭىل بولسە. قىسىم كورسەتكەن اداممەن نەمەسە باسشىلىقپەن سابىرلى قالىپتا سويلەسىپ، بارلىق ءمان-جايعا قانىقسا دۇرىس بولادى. ول جەردە ءوز ويىن ناقتى ءارى سويلەسەتىن ادامىنا قۇرمەتپەن جەتكىزۋگە دەن قويسا. سونداي-اق، رەسمي كومەككە جۇگىنۋگە دە بولادى. HR بولىمىنە نەمەسە باسشىلىققا ماسەلەنى تولىق جەتكىزۋدىڭ پايداسى زور. قاجەت بولعان جاعدايدا زاڭگەردىڭ نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ ماسەلەنىڭ شەشىلۋىن تەزدەتەدى. ادام ىشتەي مىقتى ەكەنىن، وعان ەشكىم قىسىم كورسەتىپ جاتقان جوق ەكەنىن كوز الدىنا ەلەستەتىپ، ءوزىن سولاي سەزىنىپ وتىرسا ۇجىمدا بەدەلى ارتا تۇسپەك. سەبەبى كەز-كەلگەن ماسەلە ىشكى سەنىمىمىزگە دە بايلانىستى بولادى.

- سۇحباتىڭىزعا كوپ راقمەت!

 سۇحباتتاسقان تولەن تىلەۋباي

Abai.kz