Qazaqstan – jeri keng memleket. Biraq sol úlan-ghayyr dalanyng nebәri 5 payyzyn ghana orman alyp jatyr.

Osynsha az baylyqtyng ózi jyl sayyn jalynnyng qúrbanyna ainalyp keledi. Bir ghana úshqynnyng kesirinen ondaghan jylda qalyptasqan ekojýie birneshe saghattyng ishinde kýlge ainalady. Al tabighattyng múnday shyghynyn eshqanday qarjymen ótep, eshqanday kýshpen qayta qalpyna keltiru mýmkin emes.

Orman – jay ghana aghashtar shoghyry emes. Ol – taza aua, tirshilik tynysy, bioaluantýrlilikting mekeni, elding tabighy qorghany. Sondyqtan orman órtine qarsy kýres jalyn lapyldaghanda emes, ol tútanbay túryp bastaluy tiyis.

Osy túrghyda Qazaqstanda orman órtterin erte anyqtaytyn SRO-1 jýiesining engizilui – uaqyt talabynan tughan manyzdy sheshim. Búl – týtin aspangha kóterilgenshe kýtpeytin, órtting alghashqy belgilerin-aq anyqtaytyn intellektualdy tehnologiya. Arnayy múnaralargha ornatylghan 360 gradustyq kameralar tәulik boyy aumaqty baqylap, infraqyzyl sәuleler men týtinning mikrobólshekterin tirkeydi. Yaghny qauip endi adam kózine emes, tehnologiyanyng dәldigine senip tapsyrylghan.

Búl turaly belgili bloger Órken Kenjebek ózining «Instagram» paraqshasynda arnayy jazba jariyalap, búl tehnologiyanyng manyzdylyghyna toqtaldy.

ÓRTPEN KÝRESTEN GÓRI ONYNG ALDYN ALU MANYZDY!

SRO-1 jýiesi – boljaldy órtti erte anyqtau jýiesi. Búryn órt turaly habar kóbine jalyn kýsheyip, qara týtin budaqtaghanda ghana jetetin. Al oghan deyin ot birneshe gektar ormandy sharpyp ýlgeretin. Endi jýie qauipting alghashqy belgilerin anyqtap, jauapty qyzmetterge birden dabyl beredi. Búl – uaqytpen jarys. Al orman órtinde әr sekundtyng qúny orasan.

Suret: SRO-1 jýiesi.

Erte anyqtau jýiesi-1 (SRO-1) - órtting bastapqy kezeninde onyng alghashqy belgilerin avtomatty týrde anyqtaugha arnalghan tehnikalyq qúraldar kesheni. Jýiening negizgi maqsaty - órtting qauipti faktorlaryn (týtin, janu ónimderi, temperaturanyng kóterilui nemese ashyq jalynnyng payda boluy) der kezinde anyqtap, dabyl signalyn beru jәne órtting taraluyn boldyrmau maqsatynda jedel әreket etuge mýmkindik jasau.

Kәdimgi avtomatty órt dabyly jýiesinen aiyrmashylyghy, SRO-1 órtting týtindeu kezeninde, yaghny ashyq jalyn shyqpay túryp anyqtaugha baghyttalghan. Joghary sezimtal datchikterding arqasynda jýie órtti erte kezende anyqtap, adamdardy evakuasiyalau men órtti sóndiru sharalaryn uaqytyly úiymdastyrugha mýmkindik beredi.

SRO-1 jýiesining negizgi funksiyalary qanday?

Jýie kelesi funksiyalardy oryndaydy:

• qorghalatyn obektining jay-kýiin tәulik boyy avtomatty baqylau;
• órtting alghashqy belgilerin anyqtau;
• «Órt» dabylyn qabyldau-baqylau qúrylghysyna jiberu;
• jaryq jәne dybystyq eskertu signaldaryn qosu;
• aqparatty dispetcherlik punktke nemese órtke qarsy qyzmetke jiberu;
• órtke qarsy injenerlik jýielerdi (avtomatty órt sóndiru, týtin shygharu, jeldetudi óshiru, adamdardy habarlau jәne evakuasiyany basqaru) iske qosu;
• oqighalardy tirkeu jәne keyingi taldau ýshin múraghattau.

SRO-1 qúramyna mynalar kirui mýmkin:

• joghary sezimtal aspirasiyalyq týtin datchikteri;
• týtin, jylu jәne aralas órt habarlaghyshtary;
• jalyndy anyqtaytyn ulitrakýlgin nemese infraqyzyl datchikter;
• qabyldau-baqylau qúrylghysy;
• habarlamalardy beru qúrylghylary;
• jaryq jәne dybys arqyly eskertu qúrylghylary;
• negizgi jәne rezervtik elektrmen qorektendiru kózderi;
• jýieni baqylau jәne basqarugha arnalghan baghdarlamalyq qamtamasyz etu.

Júmys isteu qaghidaty qanday?

Jýie qorshaghan ortanyng parametrlerin ýzdiksiz baqylaydy. Janu prosesining alghashqy belgileri (týtinning mikrobólshekteri, temperaturanyng jogharylauy, janu ónimderi nemese jalynnyng infraqyzyl/ulitrakýlgin sәulelenui) anyqtalghan kezde datchikter búl ózgeristerdi tirkeydi. Alynghan aqparat qabyldau-baqylau qúrylghysyna beriledi, onda mәlimetter taldanyp, qauip rastalghan jaghdayda «Órt» signaly qalyptastyrylady. Osydan keyin jýie avtomatty týrde órtke qarsy qorghanys qúraldaryn iske qosyp, dispetcherlik punktke nemese órt sóndiru qyzmetine habarlama jiberedi.

Jýiening artyqshylyqtary qanday?

SRO-1 jýiesin paydalanu:

• órtti týtindeu kezeninde anyqtaugha;
• personaldyng әreket etu uaqytyn qysqartugha;
• adamdardyng ómirine tónetin qauipti azaytugha;
• materialdyq shyghyndardy tómendetuge;
• órtke qarsy qorghanys jýielerin avtomatty týrde iske qosugha;
• obektining jalpy órt qauipsizdigi dengeyin arttyrugha mýmkindik beredi.

Osy jobany jýzege asyru ýshin «Jasyl damu» AQ tarapynan 16,9 milliard tengeden astam qarajat bólindi. Qarjy elimizding birneshe ónirindegi memlekettik orman sharuashylyqtary men últtyq tabighy parkterin zamanauy baqylau jýielerimen jabdyqtaugha baghyttaldy. Nәtiyjesinde 14 orman mekemesine SRO-1 jýiesi ornatyldy. Búl – jay ghana tehnika satyp alu emes, tabighatty qorghaugha salynghan investisiya.

Qarqaraly, Ile-Alatauy, Katonqaraghay, Bayanauyl, Kólsay kólderi, Sayram-Ógem sekildi tabighattyng inju-marjandary endi tәulik boyy sifrlyq baqylauda. Búl jýie tek órtting aldyn alyp qana qoymay, órt sóndirushilerding әreket etu uaqytyn qysqartyp, materialdyq shyghyndy azaytugha jәne eng bastysy – adam ómirin saqtaugha mýmkindik beredi.

Qarjynyng bólinui tómendegidey jýzege asyryldy:

• Aqmola oblysy:

o «Jasyl Aymaq» ShJQ MKK – 1 656 889 000 tenge;

o Kuybyshev orman sharuashylyghy – 562 062 920 tenge;

o Búqpa orman sharuashylyghy – 604 819 750 tenge;

o Aqkól orman sharuashylyghy – 679 156 870 tenge;

o Krasnobor orman sharuashylyghy – 730 999 420 tenge;

o Kenes orman sharuashylyghy – 604 513 490 tenge.

• Qostanay oblysy: Nauryzym memlekettik tabighy qoryghy – 1 354 086 800 tenge.
• Qaraghandy oblysy:

o Qarqaraly memlekettik últtyq tabighy parki – 2 115 507 868 tenge;

o Búiratau memlekettik últtyq tabighy parki – 927 984 879 tenge.

• Pavlodar oblysy: Bayanauyl memlekettik últtyq tabighy parki – 1 045 995 589 tenge.
• Almaty oblysy:

o Ile-Alatauy memlekettik últtyq tabighy parki – 1 884 362 289 tenge;

o «Kólsay kólderi» memlekettik últtyq tabighy parki – 1 452 915 015 tenge.

• Týrkistan oblysy: Sayram-Ógem memlekettik últtyq tabighy parki – 1 661 830 639 tenge.
• Shyghys Qazaqstan oblysy: Katonqaraghay memlekettik últtyq tabighy parki – 1 635 428 178 tenge.

Búl joba Qazaqstan Respublikasy Preziydentining «Taza Qazaqstan» ekologiyalyq bastamasy ayasynda, Qazaqstan Respublikasy Ekologiya jәne tabighy resurstar ministrligining qoldauymen jәne «Jasyl damu» AQ-nyng utilitólem qarajaty esebinen jýzege asyrylyp jatyr.

Ormandy ósiru ýshin ondaghan jyl, keyde tútas bir úrpaqtyng ghúmyry qajet. Al ony joghaltu ýshin birneshe saghat jetkilikti. Sondyqtan býgin engizilip jatqan әrbir zamanauy tehnologiya – ertengi jasyl Qazaqstannyng kepili.

Tabighatty qorghau – tek ekologtardyng nemese órt sóndirushilerding mindeti emes. Búl – әr azamattyng ortaq jauapkershiligi. Óitkeni orman órtense, aghash qana janbaydy. Bolashaqtyng bir bólshegi birge kýlge ainalady.

Abai.kz