Men Dәu aghanyng әngime, esse, publistikalyq oy tolghamdarynan túratyn «Eriksiz elden ketu» atty jinaghyn tolyq oqyp shyqtym. Oqyp shyqtym da, úlaghatty ústaz, parasatty adal dosqa jolyqqanday oiym ósip, kóz aldymda kitap emes bir núrly jol tartylyp jatqanday sezimde boldym. Qúdayday shynymdy aitsam, kitapty oqyp bolghansha múqabadaghy suretke zeyin qoymappyn, endi nazar salsam, shynymen múqaba tysynda núr ishindegi adam súlbasy, jaryq iz jәne sol izge ilesken adam sureti salynypty. Búl hahtyng núryn adamzatqa jetkizushi rahman elshisi – Allanyng sýiikti habibysynyng núrly súlbasy jәne onyng ýmmetine ónege bolghan sýnneti, sony baghdar tútqan adamnyng tura jolda ekenining simvoly edi. Shәkәrim atamyz jazghan «Anyq adam» joly. Oqyp shyqqasyn ayauly ústaz, adal dospen súhbatta bolghanday tolghanysym men әserli sezimimdi oqyrmanmen bóliskim keldi.

Avtordyng býkil shygharmasy ózi bastan keshken, kónilge týigen, dәleldi auyzdan estigen, sosyn der shaghynda qaghazgha týrtip otyrghan estelikteri men kýndelikteri, ózining ósu izderi, ýlkendi-kishili shynayy oqighalar arqyly úly aqihattyng altyn múnarasyn somdaghan. Ótken men býgingi qoghamnyng kýre tamyrlaryn dәp basyp qoyylghan dyagnozdary men jýregi Haqty sýigen, allanyng bergen úly nyghymetining biri de, biregeyi – otanyn sýigen adamnyng talgham tarazysy men jan aiqayy.

Osy kitapty oqyp otyryp Bauyrjan Momyshúly atamyzdyng «Úshqan úya»-sy esime keldi. Onda avtor sol auyl ómirin bolghanyn bolghan kýide boyamasyz jazdy, әri ózi jayly jazghyshtargha da solay talap qoyghan desedi. "Qoldan batyr jasamandar, bolghandy boyamasyz jazyndar, úrpaq shyn tarihty bilsin" degen ghoy. Bauyrjan atamyz da otqa oranghan soghys maydanynda da kýndelik jazuyn toqtatpaghan eken. «Tәrtipke baghynghan qúl bolmaydy, tәrtipsiz el bolmaydy» degen aibatty batyrdyng aqyliyasyn dәu agha da berik ústanghan tәrtipting adamy ekenin bilemiz. Bar shygharmasy da tek bolghan shyndyqty negiz etken.

«Mening әkem» atty essesinde týz qyrany balapanyn qalay baulysa, súnghyla әke óz balasyn solay baulyp, úlyn on jasynan kitappen auyzdandyryp, «kitaphana» syndy kókjiyegi ken, qyr-syry, qyzyghy mol әlemge engizip jiberedi. Osylaysha oiyn balasy sózben órilgen ghalamnyng esigin ashady. Sóitip bala ghúmyryn kitapqa aiyrbastap jibergenin ózi de sezbey qalady. Ómirding shym-shytyryq shimayy әli iz salyp ýlgermegen balang sanagha qúnarly daqyldyng dәnindey bilim nәri egile bastaydy. Kitapta «Ghylym haly» degen taqyryppen bayandalatyn essesinde Dәu aghanyng Ábdisadyq deytin atasy imannyng býkil sharttaryn arnayy Dәu agha ýshin qatiragha (dәpterge) kóshirip әkep Islam dininen alghash ústazdyq tәlim beredi. Ár nәrsege yjdaghatty, ónegeli taghylymgha tumysynan boyy ýiir balanyng taghdyry osylaysha bala jastan ghylymmen, dinmen qyl arqanday qabysyp, tәrbie men sanasyna sebilgen ilahy núr kisilikting tura jolyn núsqap, ómirding alghashqy baspaldaghyn adal attauyna baghyt beredi.

Oghan qosa dәu aghany tanyghan biraz jyldan bergi tanym-týsinigimiz jәne kitaptyng alghy bóliminde jazylghan «Agha shapaghaty» atty kólemdi shygharmada Erbolat Ábiken atty jazushy inisining tebirenispen tolghaghan essesi de sonyng dәleli. Erbolat ta aghanyng qarapayymdylyghyn, janynyng tazalyghyn bólekshe tilge tiyek etken. Aghanyng tasadan bir daryn iyesin kórse jerden altyn tapqanday sony kimge kórseterin bilmey quanatyndyghyn da qaghys qaltyrmay jazypty. «Sol kezde jazushylar odaghyna bara beremiz, nege bara beretinimizdi bilmeymin. Al bara qalsaq Dәu aghany izdeymiz» dep ózining bir qydyru qalamger serikterin atapty. Habarlasa qalsa, "Dәu aghagha aparshy" deytinderin, tipti Jazushylar odaghyndaghy mýiizi qaraghayday kókelerding de Dәu aghany jii izdep, Odaqqa kele almaytyndary ýiine shaqyratyndyghyn jazypty. "Kóp jasaghan bile me, kópti kórgen bile me" degendey, júrtty Dәu aghanyng kórgeni de týigeni de oqyghany da kóp, kókirek sandyghyna saralap, salmaqtap jinaghan qúnarly qazynasy men alla bergen imany quatynyng magniyti tartatyn shyghar dep oilaymyn.

Egemendikting alghashqy jyldary otangha degen tereng mahabbatpen qytaydaghy jaqsy júmysyn tәrk etip «Kisi elinde súltan bolghansha, óz elinde últan bol» degen asyl azamattyq ústanymdy serik etip kelgen avtor alghashqy jyldar Baraholkada qara bazarda kisi qolynda júmys istep otbasynyng nәpaqasyn tauyp jýredi. Búl kez úly Órken men qyzy Núrkenning oiyn balasy kezi. Qystyng kýni, ýige jaqyndaghan jolynda eki balasynyn, shanalary bar top balanyng ishinde karton qaghazdy shana ornyna qoldanyp syrghanaq oinap jýrgenderin kórip, qoly qysqa әkening jýregi syzdap ketedi. Ertesinen bastap qojayynnyng týski tamaghyna beretin 200 tengesin ýnemdep, qanshama kýn týste tamaq ishpey jinap balalaryna shana aparyp berip quantady. Sodan jiyrma jyldan keyin bir audarmasynyng qalam aqysyn alghan kýni bayaghy Baraholka bazaryna baryp nemeresine shana әkep beredi. Osy jerde Aysha tәtemizding kónildi bosatar sózi bәr «E-e, bayaghyda qara bazarda qystyng shaqyldaghan sary ayazynda tamaq ishpey, aqsha jinap balalaryna shana әperip edin, endi ekpettep jatyp kitap kemirip tapqan aqshana nemerene shana әkelipsin» deydi. Kózine eriksiz jas ýiiriledi. «Áke» deytin qormal adamnyng qomdauly qara atanday bala ýshin qashan da, auyr jýkke arqasyn tosatynyn oilap tolqisyn!.. Sonda Órken «Áke, endi 20 jyldan keyin shóberene bir shana әper» deydi. Búl endi balanyng әkesining úzaq ómir sýrse eken degen tilegi edi!.. IYә, biz de, Dәu aghanyng shóberesi emes shópshegining de shana tepkenin kóruin tileymiz!.. Aytpaqshy, búl essening taqyryby «Taghy bir Shana».

«Eriksiz elden ketu» atty hikayatta avtor sóz basyn ózining aduyndy, sózining semseri bar, tebindi sesimen tentekti tiar, keng dastarqan, jomart peyilimen alys-juyqty janyna jiyar aqjarqyn әjesining obrazyn shynayy, qyzyqty tilmen bylay somdaydy:

«Ertemen atqa qonyp, әlde bir jaqqa jolaushylay attanghan anasynyng artynan omby qardy keship jalanayaq bajyldap jýgirgen bala, ony estimegendey artyna qayrylmaghan sheshe... Bir kezde jelkesinen býrgen qaruly qol qansha tyrtyssa da, adymyn ashtyrmay, qúiryqqa shapalaqpen tartyp-tartyp jiberedi. Býl avtordyng «Qaraqyz» әjesi edi. «Sening sheshennen basqa kisi, kisi emes pe?! Qayda bezip barasyn?.. Týs aldyma!» - dedi entige, qatuly qabaqpen әmir etip. Kýnning ayazynan da jalang ayaghymnyng múzdaghanynan da, әjemning yzghary qatty bilem!.. Eki sózge kelmey, aldyna týsip ayaq-ayaghyma tiymey endi ýige qaray bezip berdim...

«O, balshyq, shesheni tapqan ekensin! Bizdiki beker sor bolghan eken ghoy! – dep, artymnan jitirmelete debeylep keledi. Esikten kire tór aldynda otyrghan atamnyng artyna tyghyldym. «Áy, Qaraqyz, boldy endi!.. Balany sonsha qorqyta ma eken, bir jolghy ashuyndy maghan ber, endigәri kelinning artynan ermeytin bolady» - dedi atam, maghan arasha týsip».

Osy bir shaghyn epizotta qazaqy mynezdin, otbasylyq qarym-qatynastyng bir qyry kestelengen. Shaqyldaghan sary ayazda artynan jalanayaq jýgirgen balagha sheshening qayrylmauy qatygezdik emes, ata-enege degen ýlken qúrmeti. «Qariyasyn syilaghannyng qazynasy bar» degendi qanyna darytqan izetti kelinnin, kәrining jýregin ayaghan mahabbaty edi de, әjening ashuy – baldan tәtti nemerege degen qyzghanysh edi.

Osydan keyin «Torghyn kóilek»-te avtor Nesibeli naghashy apasynyng "Qaraqyz qúdaghiymnyng qyzyqtary kóp edi" dep bayandaytyn әngimesining birinde әjesi Qaraqyzdyn, atasy Mәsibәlimen atalas ýidin, qyzyl torghyn kóilegin kiyip tórkinine qashqysh jana týsken jas kelinning jynyn qaghyp sazayyn berip jónge saluy bylay bayandalady:

«Ýrkinshilikten» keyin el esin jiyp, etek-jenin jinap, bir atanyng aman qalghan balalary bir jerge jinalyp auyl bop otyrady. Basqa auylmen qúdandaly bop kelin týsirip, qyz úzatady. Mәsibәli atamen atalas tuysy kelin týsiredi. Qondanyp qalghan bardamdau jerding qyzy bolsa kerek, kelgen kelin týsken jerin kedeysinip, juas enesin únatpay, kúieuimen de jii qaghysyp eki kýnning birinde qyzyl torghyn kóilegin kiyip tórkinine qasha beredi eken. Osyny jónge salmaqqa bir kýni Qaraqyz apa abysynynyng ýiine kelip, Aqmonshaq abysynymen úzyn sonar әngimening tiyegin aghytyp shay ishedi. Shәy ayaghy úzarghan sayyn sabyry ketip, shalandaghan shәiin salq etkizip qúiyp, shynyny tars etkizip qoyyp qylyq shyghara bastaghan kelinge, Qaraqyz apa:

– Áy, kelin, shyqqan jerindi bilemiz, jәp-jaqsy әulet!.. Al, sen qaydan shyqqan bәlesin?! O-o, negizi jarymaghan týitiksiz albasty!.. Kisi qorlaytynday sen kim edin?!.. – dep, teris qarap otyrghan kelinning ýstine býrkitshe qona ketip, taqymyna basyp, alqymynan alyp, túnshyqtyra bastaydy. «Áy deytin ajan, qoy deytin qojan, myna men bolamyn!.. Momyn enenning ne kinәsi bar!.. Úyatsyz neme! Shyqqan qyz shiyden tysqary degendi bilmeushi me edin?!» - dep, astynda oibaylaghan kelinshekting alqymyn odan sayyn qysa týsedi. «Seni qútyrtyp jýrgen mynau qyzyl torghyn kóilek shyghar, jelik bitirgen múnday kóilekting kózin qúrtqan raua! Býginnen bastap shalghysh shalyp siyr sauasyn, qap arqalap tezek teresin!.. Al, әzirge sening jazang mynau!.. dep, ýstindegi qyzyl torghyn kóilekting pәre-pәresin shygharyp, aiyryp-ayyryp janyp jatqan otqa salyp jiberedi. Sol kýii Aqmonshaq abysynyna dauystap: Áy, abysyn, mynau taghy qútyrsa maghan ait! Qәzirge kelininning kótin jap!» deydi de, túryp shygha jóneledi.

Tәnir tileuindi bersin, kelini sodan keyin tórkinge qashqandy qoyypty deydi. Osynday sesining astarynda danalyq jatatyn, sonysymen ózi kie tútyp, janynan biyik qoyghan tektilik qasiyetti úrpaqtan-úrpaqqa amanattap, dala zanyn, ómir filosopiyasyn, adam tәrbiyesin ýireter kóshpendi halyqtyng tiri kitaphanasy – Dala akedemikterining arqasynda esh zan-zakúnsyz, sotsyz-aq el ishindegi dau-damay sheshimin tauyp, úrys-keris tiylyp, tentegi jónge salynyp, dala zanymen óz sheshimin tauyp otyrghan, otbasy qúndylyghyn úlyqtap qargha tamyrly qazaqtyng qasiyetin saqtap kelgen adaldyq, adamgershilik deytin úly moraldyng ólmes tamshysyn ghasyrdan-ghasyrgha úrpaq sanasyna, sýiegine sinirip kelgen sol sesimen seskendirip, aibatymen yqtyrar qayran qara narday qarttarymyzdyng jany jannatta bolsyn deysin!».

Qúdaghiynyng (Qaraghyzdyn) taghy bir joly kóp qyzben kórshi auylgha aittap baryp, ózine tap berip atylghan arlan tóbetti qúlaqtan basyp, jambasqa alyp úryp, basyn jerge tópeshtegen batyrlyghy da bar edi deydi. Sol aduyn әjesi men Mәsibәli atasy avtordyng bala kýninde o dýniyelik bolyp, ata men әjening meyirli alaqan, mol qúshaghynan ajyrap qalghan Dәu agha endigi bala ghúmyrynyng kóbin Raqymberdi naghashy atasy men Nesibeli naghashy apasynyng tәrbiyesinde ótkizedi. Otyn-su tasyp, naghashylarymen birge shóp shauyp, shómele salysyp, keshkisin naghashy apasy Nesibelining ertegileri men bastan keshken hikayasyn estip bala sanasy erte estilikke óris alady.

«Gýlsimhan» atty әngimede avtor ózining kóshpendi eldegi oqudyng qolaysyzdyghy sebepti atasy Mәsibәlimen tamyr, kezinde shekara asyp kelgen otyryqty Rahayyl aqsaqaldikine jatyp oquyn jalghastyrady. Rahayyl aqsaqal qaytys bolghan, bala Dәuletbek úighyr apasy Gýlsimhannyng býkil tirligin tәrtipke baghyndyrghan óte pysyq, ismer, asy da dәmdi, súnghyla apanyng ónegesin jýregimen qabyldaydy.  Múqiyat tәrtip – túrmystyng auyrlyghyn jenildetetinin sanasyna týie biledi. Kónil audararlyghy sol, búl estelik sol kezdegi auyl ómirining tynys-tirshiliginen derek beredi. Sharuashylyq kadrlarynyn, adam, mal dәrigerlerinin, múghalimderding de, kóshpeli elmen birge kóship-qonyp adam, mal daualap, múghalymder balalardy kiyiz ýide, aghash kólenkelerinde taghyda sonday qolayy kelgen kez-kelgen jerde oqytatynyn, ózining de búl mektepten ótkenin, tizesi men tasty parta etip talay jazu jazghanyn eske alady. Osy bir shynayy ómir izderi bizge sol zamandaghy halyq pen ýkimetting etene baylanysyn, halyq ýshin isteu degenning býgingidey qúr jalau, qúrghaq úran emes shynayy ómir ekenin, shynayylyqtyn, adaldyqtyn, meyirimnin, jauapkershilikting ertegi emes, ótkenning izi ekenin týsinemiz. Qara radiony ruhany quat tútyp kýndelikti tirlik tynysymen bite qaynasyp, baqqan malynyng tilin, kýiin úghyp, kózi jeter kenistigine mahabbatpen qarap, yjdaghatpen ýnile biletin sanasy sergek, ózi súnghyla, oiy teren, júpyny ómiri men qarapayym tirlik qaghidasy kóz aldymyzgha keledi. Ózderi kie tútqan kisilik túghyrdan eles beretin súlbasy eriksiz oqyghan adamgha keshe men býgindi salystyrtyp ishtey tolqytyp, adamdy oigha salmay qoymaydy. Qúdyq basynda malshylardyng suatqa talasy, bapty enbekting jemisi bolghan baq, múnly dúttar ýni, keyuananyng beyuaqtaghy kýrsinisi... Sonyng bәri-bәri avtordyng balang sanasy men nәzik jýreginde óz mәner mәnimen tanbalanyp qala bergen. Sol ómirdi kóre qalghandardyng da kóz aldynan eski estelikter lentaday syrghyp, ekrannan ótkendey eske týsetini aiqyn.

Avtor әsirese úqypty, ismer ham sheber, tәrtipti Gýlsimhan apagha basa nazar audartyp osy әngimesi arqyly kórkemdikti sýietin Alla taghalanyng kýlli ghalamdy tәrtippen, ýilesimmen jaratqandyqtan Rahmannyng ruhy ýrlengen biz qúldarynyng da jan men tәndi birdey tәrtip pen tazalyqqa, múqiyattylyq pen mahabbatqa ýiretkende ómirden ýilesim men mәn tauyp ómir sýretinimizdi dәripteydi. Búl әngimesining sonynda avtor ózining atajúrtqa kelgesin ertede el ýrikkende kenesten qytay asyp, sol kezde sovet atanghan, kenester odaghyna qaraytyn qazaq jerinde dýniyeden qaytqan Gýsimhan apasynyng Iliyas úlynan qalghan jalghyz nemere qyzyna jolyghyp әjesi Gýlsimhannyng sәlemin jetkizip, amanatty oryndaydy.

Amanat qúranda da kóp qaytalanghan ózekti taqyryp. Osy kitaptan avtordyng sol amanatqa jauapker taqualyqqa say bolmysyn kóruge bolady. Biri osy Gýlsimhan apanyng amanaty. Endi biri, Raqymberdi әuleti Qytay asarda eki soldatpen auylgha keletin Nesibeli apanyng aghasy Berikbay aqsaqaldy, elge kelgen song izdep tauyp naghashy apasy Nesibelining sәlemin jetkizip amanatyn oryndaydy.

«Kókparda» avtor bala kýninde Kóken naghashy aghasynyng Bәigeqarasymen kókpargha týsip, kók serkeni taqymgha basyp, dodadan sheberlikpen alyp shyghyp, tәuekelmen ótkel bermes Jinishkesu ózenning iyirimdi jalpaq jerinen qara arghymaqpen qarghyp ótip jigittik namystyng tuyn jelbiretip auyldyng namysyn bermey, bәsekeles auyldy jer soqtyryp Balyqsugha alyp ketkenin, sóitip batyldyqtyn, eptilikting de mektebinen ótip jigitting bedeli synalatyn auyldyng abyroyyn asyrar, kóshpeli qazaqtyng ruhyn órletip, qayratyn qayrap otyratyn, eptilikke baulityn dala mektebi sanalatyn mәdeny múramyz Kókpardy da saghyna, әspettey eske alady.

«Kishkentay oqighada» aruaqtyng kiyesi, «Qypshaq qystaghynda benzin bar» da ózbek dalasyndaghy ózbekterge jaldanghan qara siraq qazaq balalarynyng jadau kýiinen derek beredi. «Ólmesting suy bar ma?» shaghyn әngime bolghanmen adamgha oy salar ótimdi, óte әserli, avtordyng sanagha qonymdy, júrekke әserli kozqarasy sezimindi qozghap sovettik iydeadaghy adam men aradaghy ozara ymyralaspaytyn kereghar kozqarastar, saual-jauap arqyly әlgi adamnyng «Ala dorba arqalaghan Qazaqstannan ne izdep keldin?! Álde múnda ólmesting suy bar ma?» degen saualyna basqasha tolghanyp ózi ýshin ólmesting suy – tughan tili, dili, dini bar Egemen otan ekenin nyqtay týsedi.

Osy kitaptaghy avtordyng shoqtyghy biyik, tili de shúrayly, bir romannyng jýgin kóterip túr derlik shygharmasy «Eriksiz elden ketu» der edim. Óitkeni, búl hikayatta asharshylyqta Qytay asqan birneshe әuletting qandy taghdyry men tiri qalghandardyn, sonyng ishinde avtordyng naghashy atasy Raqymberdi men naghashy apasy Nesibelining mehnatty, azapty ómiri arqyly eki eldegi birneshe sayasy tolqyn, birneshe dәuirding tynysy, qazaq halqynyng basyndaghy auyr nәubet kezeni kórsetilgen. Búl qazaqtyng asharshylyq taghdyry kóp jazylyp kele jatqan taqyryp bolghanymen kitaptyng aitpaghy, sol azapty asharshylyq, alasapyran auyr kýnderde de ózining kiyeli últtyq minez, bitiminen janylmaghan, kesek bolmysyn kemitpegen, berekesining irgesi sógilmegen, meyirimine salqyn tiygizbegen qara orman halyqtyng qasiyeti әsirese, әngimeni bayandaushy avtordyng naghashy apasy Nesibeli apa men naghashy atasy Raqymberdi atanyng jangha jyly qarapayym kisilik obyrazy, qatygez de sarang taghdyr men jany jomart, jýregi meyirimge toly adamy qasiyetting qatar syngha týsken әr sәtimen ashylyp otyrghan. Qily zamanda dәuirding auyr donghalaghy janshyp, alyp tiyirmeninde ýgitilse de, ar-iman aldynda ainymaghan, biyik minberlerde marapattalmaghan, ataq pen danqtyng shekpenin kiymegen, biraq, adamilyqtyn, shyn músylmandyqtyng asyl qasiyetterin óle-ólgenshe janyna serik etken, auyr kýnderge adamgershilikpen jauap berip, úrpaghyna sәuleli izi qalghan ghibratty ghúmyrlardyng tanbasy edi búl hikaya.

Hikayat Nesibeli apanyng auzynan beriledi. 1931-1932 jylghy asharshylyqta әuletting otyn óshirmey aman alyp qalu er-azamattardyng moynyndaghy auyr amanatqa ainalady. Sóitip, endi ýilengen Raqymberdi men Nesibelining qara shanyraghy әuletimen, tuma-tuysqanymen Qytay jerine Shalkódeden bir týnde ýdere kóshedi. Osy jerde kóshuge el bekinip buynyp-týiine bastaghanda, auyl aralap eki soldatpen birge kelgen Nesibeli apanyng Berikbay deytin aghasy keledi. Nesibelige tughan et jaqyndarynan ajyrap shetel asu auyr syngha týsken sәt edi!.. Jýregi qan jylap túrsa da, biraq, ol osy bir auyl elding taghdyry óz qolynda, qyl ýstinde túrghanyn bilgesin aghasyna syr bermeydy, jaybaraqat keyip tanytyp, jeroshaqqa shay qoyyp, dastarqanyn jayyp, sybys andyp kelgenderge sekem aldyrmaydy. Shalkódeden bir týnde ýdere kóshken júrt shekara týbine barghanda arttarynan qyzyldar quyp jetedi. Ýsh er azamat qughynshylardyng jolyn tosyp, Raqymberdi kóshti bastap qytay asyp ketedi. Jol tosqan ýsheu oqtary tausylghansha jaudy bógeydi, oqtary tausylghasyn qyzyl әskerding qalyng oghynyng dodasynda jaudy «әueginen» adastyryp bólip әketetin Arlan bórilershe bir kezende qangha bógip qala beredy. Qayyrylyp olardy kómuge mýmkindik bolmaydy.

Kezinde «Aqtaban shúbyryndy, alqakól súlamadan» keyin Abylay Han qolynan qyrghyn tauyp joyylugha shaq qalghan jonghar shapqynshylarynyng shet el asyp qashyp-pysqan júqanasy osy qytay jerinde Monghúlkýre, Shapshal, Qorghas, Búratala ónirlerine taralghan eken. Osy jaqtaghy shekara kýzetinde de solar túrady. «Ejelgi dúshpan el bolmas, etekten kesken jeng bolmas» degendey jan berip, qayghydan qan jútqan, qolynda kók temirding synyghy joq júrt endi qalmaqtargha tonalady. Súlu qyzdaryna súghanaq qoldaryn salghan qalmaqtar ara týsken qyz aghasyn atyp tastaydy. Aqyry qalghan elining amandyghyn oilaghan sorly, sharasyz qyz qauqarsyz júrttyng bostandyghy men ghúmyry ýshin amalsyz qalmaqqa qatyndyqqa kónip qala beredi. Osy bir tús óte ayanyshty. Namysyna tiyip, jigerindi qúm qylyp, kókirekke óksik, kózine jas keledi. Eli ýshin ózi qalmaqtyng kýndigine kóngen qyz taghdyryna janyng ashidy. Bosqyn el sol Monghúlkýre jerinde qalmaq pen úighyrdyng malshy-jalshysyna ainalyp ómirding ógiz arbasyna jegilip kete barady. Osydan keyin hikayadaghy ómir kýrdeli kezenderge jalghasyp Raqymberdi men Nesibelining basyndaghy qiyndyghy, synaghy kóp taghdyr bayandalady. Qadyr aqyn aitpaqshy, «bir jaqsysy men bir jamany egiz jýretin» aghayyn ortasynda Nesibeli apa men Raqymberdi ata eki beyuaz myng ólip-ming tiriledi. Úighyrdyng malyn baghyp jýrip úrlatyp ketken atan ógizding aighaqsyz delosyna sot sheshim jasay almaghasyn, auyl aqsaqaldary dala zany boyynsha dinny rәsimmen "jan beru" tәsilimen sheshedi. Múnda, kór qazylyp, aiyptaushy men aiyptalushy kezek sol kórge týsip jatady, kimning aitqany ótirik, isi qara bolsa sol Allanyng kәrine úshyrap kórde janynan júda bolatyny aitylady. Raqymberdi ózining aqtyghy men adaldyghyna senip kórge týsip aman shyghady. Kezek úry Qazaqbaygha kelgende qayqalaqtap taysap shyghady. Qúday aldyndaghy qatang syngha shydamay úry úrlyghyn moyyndap maldy aiybymen tóleydi. búl әngimeden qazaq dalasy men sanasynan kóship bara jatqan dala zanynyng songhy izin kóremiz.

Jastayynan jetim bop agha jenge bosaghasyn panalap ósken Raqymberdi men Nesibelining túla boyy túnghysh qyzyn Monshaq deytin jengesi qyrqynan shyghyp talpyna bastaghanda tartyp әketedi. Qolqa jýregin suyryp әketkendey kýiikke shydamaghan Nesibeli jas ana esinen adasa jazdaydy Raqymberdi aghayyngha ókpelep, irge bólip Sayram jaqqa kóship ketedi. Onda baryp taghy bir bay úighyrdyng malyn baghyp jýrip ekinshi qyzdary Áshimhandy Nesibeli kóship jýrip qar ýstine bosanady. Kóp ótpey «U ishseng úruynmen, aghayynnan irgendi bólme» dep, eki jamaghayyny izdep kelip olardy kóshirip әketedi. Aghayyn ortasyna kelgesin enbekqor, qúdaygha adal ekeu «Yrys – mal kindiginde» dep, tirnektep mal jiyp, bosaghalaryna mal bitip, kisige jaldanghandy qoyyp óz aldylaryna sharuashylyghyn qúryp, Tóralty qyzdan keyin úldy bolyp, «qaghanaqtary qarq, saghanaghy sarq bolyp» quanysady. Raqymberdining «Atbaylary» dýniyege keldi, kindigin kesip, jomart peyil adamnan at mine qoyamyz dep, talasqan qatyndardyng biri asyghys qimyldap balanyng kindigin týbinen kesip jiberip, sodan kindiginen qan toqtamaghan bala shetinep ketedi. Ózegin ókinish qaryp qayghydan qan jútyp jatyp qalghan Raqymberdini endi auyl aqsaqaldary jiylyp kelip júbatu aitady. «Sóz qadiri óz qadirim» dep bir suyz sózge toqtaytyn qazaqy minezden attap óte almaghan Raqymberdi ata eriksiz bas kóteredi. Qyzdyng tórtinshisi – Dәu aghanyng sheshesi Shadan apanyng atyn artynan úl ersin degen ýmitpen alghashynda Sharubay dep er adamnyng atyn qoyady. Onda da auyl aqsaqaldary jiylyp kele qalyp «Jaman qyzdaryna ruymyzdyng basy – Sharu atanyng atyn qoyyp alypsyndar, o kisining atyn ru bop ýlken-kishisi týgel tergeydi. Aruaqqa shet kelmender, dәstýrden attamandar!» - dep Sharubay esimin – Shadan dep qoyyp ketedi.

«Kýieu bala» deytin bólimindegi oqigha tragikomedyagha jaqyn, oqyp otyryp kýlesing de kýiinesin, jýregindi syzdatar bir ayaushylyq seziming oyanady!.. «Ýsh aimaq tónkerisine» el ishinen әsker jighanda ara týser aghayyny joq jetim bala Jaqyp barlyghyna sýiengen bay balasynyng ornyna bir, aghayyndy ata balasynyng ornyna bir, óz kezegine bir ýsh ret әskerge qayta-qayta baryp jiyny 8 jyl maydanda mindet ótep «Qyryq jyl qyrghyn bolsa da ajaldy óler» dep aman oralady. Sol Jaqyppen sóz baylasqan bayaghyda Raqymberdi men Nesibelining Monshaq jengesi tartyp әketetin túnghysh qyzdaryn, Monshaq isti bop týrmege týsken úlyn aqtap alu ýshin, saqshy bastyghynyng jamaghayyn inisine úzatyp jiberedi de, ony sheshe ornynda silaytyn Raqymberdi jәne de aldyn tosa almay, sory qalyn, jany siri Jaqypqa jany ashyp, býiregi búrylyp 13 ke kelgen qar ýstinde tuylghan ekinshi qyzyn atastyryp, 15 ke kelgende ekeuin ýilep otau shygharady.

Búdan keyin qytayda bastalghan solaqay sayasattyng núsqauymen koperasiyalanu, komunalasu bastalyp, jekelik mal tәrkilenip ortaq qazangha salynyp, kóship-qonyp jýrgen el maly tartyp alynyp, dadúi, shyaudýige bólinip, oqyghandardan kadr saylanyp, sol kadrlar qosyny qataryndaghy mal dәriger, jeti synyptyq bilimi bar Dәu aghanyng әkesi Baytúrsyn ata onda bozbala jigit, sharua dýige kelip әr kimning ýiinde jatyp istep jýredi. Kimge bolsyn jyly jýrekpen meyirim tanytatyn Raqymberdi ata «Ár ýide qysylyp qymtyrylmay bizding ýide óz ýiindey jata ber» dep dәriger jigitke keng peyilin tanytady.

Tyrnaqtayynan at jalynda ósken, mektepke әli týspegen tiytimdeyinen әke-sheshesi atqa mingizip jiberse, eki mes qymyzdy artyna bóktertip qalashyqqa satyp keletin sharuaqor bop pysqan Shadan apamyz da tórt synyptyq bilimimen kadrlar qosynyna qosylyp belsendi kadr bop shygha kelgen, búiryq bop Baytúrsyn dәrigermen sóz baylasyp, kónelikti joy sayasaty dәurendep túrghanda, ózine ertede ýki taghyp atqarylyp qoyghan qúdalyqtyng júz som aqsha, bir shapan qalynmalyn ózi baryp qaytaryp avtordyng әkesi Baytúrsyn – dәriger jigitpen úilenedi.

Boghdadan Qarataugha deyin myng shaqyrymgha sozylyp jatqan, Shynjandy ontústyk pen soltústykke bólip túrghan Tәnirtauynan eki elding arasyn «Múzdauan» men «Shyndauan» dep atalatyn eki ótkel jalghasyrdy. Búl ótkelderden jazdyng shilde-tamyz ailyrynda ghana arnayy jol bastaushylardyng kómegimen ótu mýmkin bolatyn. Sol uaqytta eki elding halqy osy jol arqyly qarym-qatynas jasap, sauda sattyq jýrgizetin.

Úighyr saudagerleri órik-meyiz, qyz-kelinshekterge arnaghan zerger búiymdar, kilem-kilshelerin esek pen qashyrgha artyp, Qúlja bazaryna aparyp satatyn. Sol keruenderding birinen auyryp bólinip, panasyz qalghan úighyr bala Obylhandy Raqymberdi ata mal bazarynan jolyqtyryp, óz panasyna alady. Ony óz balasynday baghyp-qaghyp, erjetkizedi. Obylhan erjetkende túghan eline baryp, jar tauyp әkesi Raqymberdige ertip keledi. Raqymberdi ata olardyng toyyn jasap, enshisin berip, jeke otau shygharady.

Últqa, rugha, jerge bólmey adam balasynyng barlyghyna meyirim men janashyrlyq kórsetu tua bitti qasiyeti Raqymberdi atany osy hikayany oqyp otyryp jaqsy kórmeske lajyng joq. Ol – qazaq halqyna tәn qajyr-qayrattyn, adal niiyettin, jomarttyq pen kenpeyildikting jarqyn ýlgisi. Alla taghala oghan ómirding talay synaghyn jiberse de, ol taghdyrdyng әr qyiyndyghyna sabyrymen, qanaghatymen, qajyr-qayratymen, izgiligimen jauap berip otyrady.

Nesibeli apanyng әngimesi avtordyng sezimtal jýregimen, apanyng óz auzynan berilgen tolyq núsqasymen әserli. Alayda, tolghanys, oqyrmandyq әser sipatynda jazylghan búl maqalagha bәrin kirgizip tolyq qamtu mýmkin emes.

Endigi aitarym, búl kitaptyng salmaghyn asyryp túrghan ekinshi bólimi – publistikalyq oi-tolghamdaryn, men de maqalamnyng 2-bólimine qaldyrdym.

Osy әngime-esselerden bayqaghanym kómeskilenip bara jatqan qasiyetti kóne júrttyng izin sholghanday, jýrekti әlde bir saghynysh syzdatyp, býginde materyaldyq túrghydan da ghylym-bilimnen de joghary dәrejege jetken jetistigimiz qansha kóp bolsa da, ruhany túrghydan tómendep airylghanymyz odan da kóp ekenin sezemiz. Osy aiyrmashylyqqa oy jýgirtip terenirek sezingende, kóniling qúlazyp uayymgha batatynymyz anyq. Oqyp otyryp iyirimine tartqanyn sezinesin. Avtor búl jaghyn shúqyp kórsetpegenimen ózing ishtey mazasyz kýige týsesin.

Búl kitap ótkenning esteligi ghana emes, últ retinde de, adam retinde de, joghaltugha bolmaytyn qasiyetterimiz ben úmytugha bolmaytyn qasiretterimizdin, pende retindegi «bir kem dýniyenin» de ainasy ispetti.

Aygýl Núrysh, etnograf jazushy

Abai.kz