Býgin kitap turaly sóz aitu – tek oqu mәdeniyeti jayyndaghy әngime emes. Búl – últ bolashaghyn qalay qalyptastyratynymyz turaly mәsele. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng kitap oqu mәdeniyetin damytu jәne zerdeli últ qalyptastyru jónindegi bastamasy qogham aldyna ýlken mindet qoyyp otyr. Baspager retinde búl bastamany erekshe yqylaspen qabyldadyq. Óitkeni zerdeli últ turaly sóz qozghaghanda, oqyrmannyng qolyna qanday kitap úsynyp jýrgenimizge de nazar audaruymyz qajet.

Úzaq jyldar boyy mektep oqulyqtary men oqu-әdistemelik keshenderin shygharyp jýrgen baspa bolghandyqtan, aldymen osy salagha sholu jasap keteyin.

Kelesi jyly Arman-PV baspasyna 25 jyl tolady. Osy uaqyt ishinde birneshe buyngha arnalghan oqulyqtar men balalar әdebiyetterin shyghardyq. Býginde sol oqushy-oqyrmandardyng keybiri endi óz balalaryna bizding kitaptardy úsynyp jýr. Búl bizge ýlken senim men zor jauapkershilikti jýkteydi.

Biyl Arman-PV baspasynda 3-synypqa arnalghan jana oqulyqtar men oqu-әdistemelik keshender әzirlendi. Shiyrek ghasyrgha juyq tәjiriybe bizge bir aqiqatty kórsetti: qazirgi oqushygha jay ghana oqulyq emes, onyng qyzyghushylyghyn oyatatyn jәne ózdiginen oilanuyna, taldau jasaugha mýmkindik beretin mazmún kerek. Biyl әzirlengen 3-synyp oqulyqtaryna da osy talappen janasha qaradyq. Qazaq jәne orys tilderinde bilim alatyn balalargha arnalghan Qazaq tili, Matematika, Dýniyetanu, Poznanie mira pәnderining jana oqulyqtary men oqu-әdistemelik keshenderinde oqushynyng jas ereksheligi men tanymdyq mýmkindigi de әlbette eskerildi.

Suret: Arman-PV baspasynan alyndy.

Jana tehnologiya jәne senimdi mazmún

Jasandy intellekt býginde oqyrmannyng ghana emes, baspa isining de bir bóligine ainalyp keledi.

Osydan jiyrma jyl búrynghy balanyng aqparat alatyn ortasy men býgingi oqushynyng mýmkindigin salystyru qiyn. Qazirgi balanyng aldynda myndaghan beyne, oiyn, qosymshalar men sifrlyq platforma bar. Ol bir súraqtyng jauabyn sanauly sekundta taba alady. Sondyqtan býgingi baspa júmysyna qoyylatyn talap ta ózgerdi.

Bizding biylghy janalyghymyzdyng biri – «Matematika» smart-oqulyghy. Ol – dәstýrli oqulyq pen zamanauy sifrlyq tehnologiyalardy biriktiretin jana buyn oqulyghy. Oqushy elektrondyq núsqagha ótu ýshin bólek platformagha jazyludyng keregi joq, osy oqulyqtyng ishindegi QR-kod arqyly ótip, interaktivti tapsyrmalardy orynday alady. Múnda beynesabaqtar, interaktivti tapsyrmalar, jasandy intellekt negizindegi kómekshi, avtomatty keri baylanys jәne oqushynyng jeke oqu jetistigin baqylau mýmkindigi qarastyrylghan. Búl oqushynyng pәnge qyzyghushylyghyn arttyryp, matematikalyq, logikalyq oilauyn damytugha yqpal etedi. Ár jana sabaqtaghy erejeler viydeo arqyly týsindiriledi. Búl tәsil balanyng erejeni qaytalauyna, týsinbey qalghan jayttardy tәptishtep, anyqtap aluyna óte tiyimdi.

Býginde baspanyng sifrlyq baghyty Ekitap.kz platformasynda jalghasyp otyr. Segiz jyldan beri júmys isteytin platformada elektrondyq oqulyqtar, interaktivti tapsyrmalar jәne qosymsha oqu materialdary jinaqtalghan. Arman AI súraq-jauap qúraly da oqu mazmúnymen sabaqtastyryla damyp keledi.

Qazirgi aqparat kenistiginde bala bir saualgha birneshe jauap tabady. Biraq olardyng qaysysy ghylymy túrghydan dúrys? Qay mәlimet onyng jasyna say? Qay derekke senuge bolady? Avtordyn, redaktordyng jәne baspagerding kәsiby enbegi dәl osy tústa búrynghydan da manyzdy.

Tehnologiya ózgeredi, oqu formaty janarady. Biraq derekke jauapkershilikpen qarau, tilge qúrmet jәne mazmún sapasyna qoyylatyn talap ózgermeuge tiyis.

Toghyz jastaghy bala ýnemi súraq qoiygha beyim. Ol esepting jauabyn tauyp qana qoymay, onyng qalay shyqqanyn týsingisi keledi. Mәtindi oqyp, keyipkerding әreketine pikir bildiredi. Ózimen salystyrady. Qorshaghan ortadaghy qúbylystardyng sebebin izdeydi. Sol sebepti jana oqulyqtardaghy tapsyrmalar balanyng bayqauyna, salystyruyna, oy qorytuyna jәne alghan bilimin kýndelikti ómirde qoldanuyna baghyttaldy. Oqulyq mazmúnynda bilimmen qatar tәrbie de tabighy kórinis tapty.

Qúndylyq balanyng ómirinen bastalady

Memleket basshysy keyingi jyldary «Adal azamat», «Taza Qazaqstan», «Zang men tәrtip» qaghidattaryna erekshe mәn berip keledi. Kitap oqu mәdeniyeti, azamattyq jauapkershilik, tarihy jady men últtyq múragha úqypty qarau mәseleleri de memlekettik dengeyde kóterilip otyr. Búl qúndylyqtar bilim mazmúnyna jasandy týrde qosylmay, balanyng kýndelikti ómirimen sabaqtasuy qajet.

Ýshinshi synyp oqushysyna adaldyqtyng kýrdeli ghylymy anyqtamasy kerek emes. Ol adaldyqty naqty әreket arqyly tanidy: bergen uәdesinde túru, shyn sóileu, ózgening enbegin qúrmetteu, tauyp alghan zatty iyesine qaytaru. «Taza Qazaqstan» turaly ekologiyalyq týsinik te kýndelikti daghdydan qalyptasady. Óz kitabyn úqypty ústau, qoqys tastamau, synybyna, mektep aulasyna jәne tabighatqa janashyrlyqpen qarau – ýlken mәdeniyetting alghashqy belgileri.

«Zang men tәrtip» qaghidaty da balagha týsinikti әreketterden bastalady: ortaq erejeni saqtau, kezek kýtu, ózgening qúqyghyn qúrmetteu, jasaghan isining saldaryn týsinu. Jana oqulyqtarymyz ben oqu-әdistemelik keshenderimizde búl mazmún oqushynyng jasyna jaqyn mәtinder men jaghdayattyq tapsyrmalar arqyly berildi. Bala oqidy, oilanady, bolghan jaghdaygha bagha beredi, óz pikirin bildiredi. Qúndylyq osynday sәtterde onyng ómirlik tәjiriybesimen úshtasady. Osy qúndylyqty boyyna sinire otyryp, qúrdastaryna da taratyp otyrady.

Oqu-aghartu ministrligi úiymdastyrghan qosymsha mazmúndyq saraptama barysynda da memlekettik basymdyqtardyng oqu materialdarynda kórinis tabuyna erekshe nazar audaryldy. Bizding jana keshenderimizde búl baghyttar әzirleuding bastapqy kezeninen-aq eskerilgen bolatyn.

Bilim men tәrbie bir ghana synyptyng nemese bir pәnning ayasynda qalyptaspaydy. Balanyng oqyghan kitaby, kórgen dýniyesi, estigen әngimesi onyng tanymyna birtindep iz qaldyrady. Sondyqtan biz oqulyqtarmen qatar tarihy jәne tanymdyq әdebiyetke de ýlken mәn berip otyrmyz.

Balagha «oqy» deu az

Keyde «qazirgi bala kitap oqymaydy» degen pikir aitylyp jatady. Men búl tújyrymgha óte saq qaraymyn. Baspager retinde ózimizge basqa saual qoyghan dúrys dep oilaymyn: biz qazirgi bala izdep jýrip tabatyn, qyzyghyp oqityn jәne dosyna úsynatyn kitapty jetkilikti týrde shygharyp jýrmiz be?

Kitap oqu daghdysy otbasynan, mektepten jәne qoghamnan bastalady. Al balanyng qolyna oqugha túrarlyq sapaly kitap úsynu – baspa isindegi mamandardyng kәsiby mindeti. Ol ýshin oqushynyng jasyn, tildik qoryn, qyzyghushylyghyn jәne aqparatty qabyldau ereksheligin eskeru qajet.

Tarihty oqyrmangha jaqyndatu

Mayya Bekbaevanyng «Joshy han. Úly Úlystyng biyleushisi» kitabynyng jaryqqa shyghuy baspamyz ýshin manyzdy oqigha boldy. Qazaq tarihyndaghy iri túlghanyng ómiri men dәuirin keng tarihy ayada tanytqan enbek tek Qazaqstanda ghana emes, halyqaralyq kәsiby ortada da joghary baghalandy. Kitap «Úly Jibek jolymen» halyqaralyq kitap kórmesinde Gran-pry iyelense, TMD elderining «Kitap óneri» halyqaralyq bayqauynda Gran-pry nominasiyasynyng diplomanty atandy. Búl jetistik qazaq tarihyna arnalghan sapaly tanymdyq әdebiyetke súranys bar ekenin dәleldedi.

Tarihymyzda oqyrmangha әli de keninen tanystyrylugha tiyis túlghalar, kezender men oqighalar kóp-aq. Keybiri turaly bala oqulyqtan bir-eki abzas qana oqidy. Sol shaghyn mәlimet onyng qyzyghushylyghyn oyatuy mýmkin. Endi sol qyzyghushylyqty jalghastyratyn mazmúndy kitap qajet.

Qazir baspamyzdyng avtory, belgili jurnalist Mayya Bekbaevamen birge Shoqan Uәlihanov turaly jana joba әzirlep jatyrmyz. Shoqannyng ghylymy izdenisteri, sayahattary, zertteushilik minezi jәne qysqa ghúmyrynda qaldyrghan mol múrasy býgingi jas oqyrmangha týsinikti әri tartymdy tilmen úsynylugha tiyis dep sanaymyz.

Biz kitaptyng formatyn taqyryptyng tabighatyna qaray tandaymyz. Bir tarihy enbekke salmaqty derekti bayandau jarassa, ekinshi jobagha kórkem sheshim qajet boluy mýmkin. Al balalar kitabynda interaktivti tәsil tiyimdi. «Altyn Ordadan Aqordagha deyin» atty jana joba da osynday izdenisten tughan. Ol pop-up formatynda әzirlenip jatyr. Bala kitapty ashqan sәtte tarihy kenistikti mәtinmen ghana emes, kórneki beyneler arqyly da qabyldaydy.

Tarihi, әdeby jәne tanymdyq baghyttaghy kishkentay oqyrmandarymyzgha tosynsyy retinde ózge de jobalarymyz bar. Olardyng formaty әrtýrli bolghanymen, bәrin biriktiretin ortaq kәsiby ústanym – balagha sapaly, senimdi jәne oilanugha jeteleytin mazmún úsynu.

Zerdeli últqa óz tarihyn biletin oqyrman kerek

Kitap oqu mәdeniyeti turaly sóz qozghaghanda kitaptyng sanymen ghana shektelmeu kerek. Adamnyng ne oqyghany, odan qanday oy týigeni de manyzdy. Mәselen, bala Joshy han turaly kitapty oqyp, Altyn Orda tarihyna qyzyqsa, Shoqannyng ómirimen tanysyp, zertteushilikke yntalansa, kýy tarihyn oqyp, últtyq muzykagha basqa kózben qaray bastasa, kitap ózining tanymdyq mindetin oryndady degen sóz.

Biz qazir tarihy jadyny, әdebiyet pen mәdeniyetti jas oqyrmangha jaqyndatatyn birneshe joba boyynsha júmys istep jatqanymyzdy jogharyda tilge tiyek ettik. Olardyng bәrin bir maqalada tizip shyghu mindet emes. Ár kitaptyng óz uaqyty jәne óz oqyrmany bar. Alayda baspa retindegi baghytymyz aiqyn: balanyng óz tarihyn tanuyna, ana tilining baylyghyn sezinuine jәne әlemge qyzyghushylyqpen qarauyna yqpal etetin әdebiyetti kóbeytu.

Kitap oqityn qoghamgha jaqsy kitap kerek

Preziydentting zerdeli últ qalyptastyru jónindegi bastamasy kitap salasynda enbek etetin әr mamannyng óz júmysyna qayta ýniluine sebep boldy dep oilaymyn. Oqyrmandy shygharma oqugha shaqyrumen qatar, onyng qolyna qanday kitap beretinimizdi de oilauymyz kerek.

Zerdeli últ kitap oqugha ýndeuden ghana qalyptaspaydy. Ol sapaly kitaptan, senimdi bilimnen jәne oilanugha jeteleytin mazmúnnan bastau alady. Ol izdenuden, súraq qoydan, ózgening pikirin tyndap, óz kózqarasyn qalyptastyrudan ósedi. Sondyqtan býgin jaryq kórgen әrbir jaqsy kitap – ertengi zerdeli últqa qosylghan ýles.

Jasandy intellekt mýmkindikteri

Jasandy intellekt baspa ómirine qarqyndy týrde enip ketti. JY – bizge tek oqulyqtar men oqu-әdistemelik keshenderdi әzirleude ghana kómekshi emes. Mәselen, «Joshy han. Úly Úlystyng biyleushisi» kitabyn әzirleu barysynda biz jasandy intellekt mýmkindikterin illustrasiyalar jasauda paydalandyq. Ol kezde búl qúraldar kitap óndirisinde keng qoldanyla qoymaghan edi. Baspamyzdyng mamandary osylay jana tehnologiyany zerttep, jetildire otyryp, tarihy mazmúndy kórneki týrde jetkizuding mýmkindikterin tәjiriybede synap keledi. Ata-baba tarihynan, salt-dәstýrinen syr shertetin «Kóshpendiler oiyny» kitabymyzdy da jasandy intellekt mýmkindikterin qoldanghan neyrosuretshi әrlegen bolatyn. Búl kitabymyz da HIII «Úly Jibek jolymen» halyqaralyq kórmening «Ýzdik tanymdyq basylym» nominasiyasyn iyelendi.

Týiin: Qazirgi tanda kitaptyng formaty әrtýrli mýmkin. Ol qaghaz kitap ta, elektrondyq oqulyq ta, interaktivti platforma da boluy yqtimal. Biraq onyng basty missiyasy ózgermeydi – senimdi bilim beru, oilaugha jeteleu jәne túlghany qalyptastyru. Arman-PV óz júmysyn dәl osy qaghidatqa sýienip jýrgizip keledi. Sondyqtan biz ýshin zerdeli últ tәrbiyeleu – úran emes, kýndelikti kәsiby júmysymyzdyng basty maqsaty.

Preziydent kótergen zerdeli últ qalyptastyru bastamasy kitap salasynda enbek etip jýrgen әr mamangha ýlken jauapkershilik jýkteydi. Biz ýshin әrbir oqulyq, әrbir tanymdyq kitap, әrbir jana joba – bolashaq oqyrmangha salynghan investisiya. Sondyqtan Arman-PV aldaghy uaqytta da sapaly mazmún, jana tehnologiya jәne últtyq qúndylyqtardy úshtastyratyn kitaptar әzirleudi jalghastyra beredi.

Qymbat Qaraeva,

Arman-PV baspasy bas diyrektorynyng orynbasary

Abai.kz