Dramaturgiyagha qyzyqqan emespin. “Ángimelerinnen inssenirovka jasap, teatrgha úsynsanshy” degende de qozghalmadym. “Oghan ketken uaqytta bitpey túrghan bir әngimemdi shimaylamaymyn ba” deydi ishki oiym. Sodan ba eken, osy uaqytqa deyin birde-bir piessa oqymappyn. Shynym sol.   Teatrgha baryp qoyylym kóremiz ghoy, biraq “osynyng ssenariyi qalay jazyldy eken?” degen әuestik bolmapty.

Býgin ómirimde alghash ret piesa oqydym. Duman Ramazan aghamnyng “Joshy” dep atalatyn tuyndysy. Búl shygharma biyl memlekettik syilyqqa úsynylyp otyr. Sodan bolar gazetter men әleumettik jelide әrekidik «Joshy» turaly jazylghan maqala, pikirlerdi kórip qalamyz. Keshe bir azamattar teatrdan qoyylymyn kórgenin aityp, ong pikir bildiripti. Biz jaqqa búl újym kelmedi, kóre almadyq әzirge. Sonan keyin qaghazdaghy núsqasyn avtordyng ózinen súrap alyp oqydym. Basynda jýreksindim, ayaqtay alar ma ekenmin dep taysaqtadym. Óitkeni bastapqy bir-eki beti qyzyqtyrmasa kez-kelgen myqty degen shygharmany oqy almaymyn. Ózimdi-ózim qinap, qúr әurelenip jaba salatynmyn. Piesany oqu da ishpystyrarlyq tirlik dep oilaytynmyn. Osynday oimen “Joshy”-ny bastaghanmyn, bir qarasam ayaghyna shyghyppyn. Piesa emes, әngime oqyghanday kepke týstim. Bәlkim avtordyng dramaturgiyagha prozadan barghanynyng әseri shyghar, jetektep otyrady, tili jorgha.

Til demekshi әr dәuirding óz leksikony bolady. Dala qazaghy bólek sóileydi, qala qazaghy bólek, al shala qazaq tipti basqasha shatyp-bútady degendey. Sondyqtan qalamgerler keyipkerining auzyna syimaytyn sózdi tyqpalap jibergenmen sauatty oqyrman ony qoryta almaydy, shalalyqty sezedi.  Han men tórening auzyna  “men oilaymyn” degen býgingining jasandy sózin sala almaytynyng sekildi qala qazaghyn da bayaghynyng biy-sheshenderinshe tolghatyp qoyghan bolmas.

Hosh, sonymen “Joshynyn” tili jorgha, surettep otyrghan dәuirge say kórindi. Shynghys hannyng osylay sóilegenine ilanasyn, jeteley týsedi. Birden saray intrigasyna top etip týsesin. Taqtalas, baqtalas, kýndestik, qataldyq, qatygezdik, qanqúmarlyq, satqyndyq, súmyraylyq, ekijýzdilik, aldau-arbau… Tize berseng týiini joq, kete beredi. Biylik pen baylyq jýrgen jerde osynday merezdikter kólenkedey erip jýredi. Búryn solay bolghan, qazir de sol. “Babyrnamada” “on dәruish bir kilemge syighanda , eki patsha jer jahangha syimaydy” degen tirkes bar. “Joshyda” sol oy “býkil әlem bir biylikke, bir tәrtipke baghynghanda ghana jer betinde tynyshtyq ornaydy” dep keledi. Shynghys han aitady. Jalpy әmirshi bitkenning ishki oiy soghan sayady-au. Sol oy talay biyleushini adastyrdy, talaydyng basyn jútty.  Shynghystan qalghan, bәlkim onan da әriden kele jatqan diktatorlyq dertpen auyratyndar býgin de jer jýzin landatyp jatyr. Biri әlemde beybitshilik ornatpaq, ekinshisi “fashizmdi” joymaq eken. Sol oilaryn iske asyru ýshin qanshama memleket soghys kórdi, qansha qala qirady, qansha bala jylady, qansha  ana zar aitty?! Ne ýshin ólgenin bilmey ketken erlerdi kim sanapty?!  Al olar «tәrtip ornatamyz» deydi.

Áriyne, әlemde júpsyz dýnie joq. Aq pen qara sekildi jauyzdyqqa qarsy jaratylys joq emes, bar! Ol - meyirim! Meyirim adamdy saqtap túrghan, adamdyqty qorghap túrghan úly qalqan. Sol meyirim lebi shygharmada Joshynyng boyynan seziledi. Ásili avtor búl jerde jansaqtyqqa baryp túrghan joq, tarihy derek, anyz-әpsananyng ózi solay deydi.  Shynghys úldarynyng ishindegi eng gumaniysi Joshy desek qatelespespiz. Shygharmada Joshynyng izgiligi ýsh-tórt jerde bayqalady. Ýrgenishti shabarda qantilegen inilerin sabyrgha shaqyryp, ozbyrlyqqa barmaydy. Búl isi Shaghataygha únamaydy, “joryq zanyn” búzdy dep aiyptap, qatal әkege estirtedi. Joryq zanyn búzudyng ýkimi - ólim! Osy tústa Joshymen birge Shynghys hannyng da bolmysy ashyla týsedi. Áke men bala tartysy, qúddy Qúnanbay men Abaydyng pikirtalasynday. Biri Qúnanbay aitatynday «jaydaq su bolma» deydi balasyna,  qatygez bolmasang biyligindegi elden de, iyeligindegi jerden de airylasyng deydi. Ekinshisi aqylmen basqarsa keshegi jaudy dos etuge bolaryna senedi. Sol ýshin qaharly әkeden qaymyqpastan, qolgha týsken tútqyndargha arasha súraydy.

Piesada avtor Joshynyng tegine baylanysty aitylatyn dauly derekti de qozghap ótedi. Osynda Shynghys hannyng pozisiyasy únady. El arasyndaghy ósekti ordada byqsytqan Kókesh baqsygha Shynghys «Áyelzatynyng asyly Bórtege til tiygizip, ar-namysyn qorlaghanyng ýshin ólim jazasyna kesilesin!»deydi. Jalpy әielding asyldyghyn, jaladan aqtyghyn da, kýnәdan pәktigin de erinen artyq eshkim bilmes. Osy sózben-aq avtor Joshy turaly kýmәn búltyn seyiltedi.

Jalpy biraz dýnie qamtylghan eken. Shynghystyng balalaryna enshi bólgeni, biyler kenesi, qúryltay, el birligi, dala demokratiyasy... Oqighasy ótken dәuirlerdi qamtyghanmen kótergen mәseleri býgingiler ýshin de ózekti.

Biyl osy shygharma memlekettik syilyqqa ýmitker ekenin sóz basynda aittyq. Tarihy derekterdi býgingi zamanmen ýndestirgen irgeli enbek óz baghasyn alyp, synnan sýrinbey ótuine tilekshimiz.

Esbolat Aydabosyn

Abai.kz