Osynday ýreyli ataumen atalghan Monghol romany aqiqattyng naghyz ózi eken.

Az kýnnen beri jazushy, audarmashy Abay Mauqaraúly aghamyz Monghol tilinen qazaq tilinde sóiletken Mongholiya memlekettik syilyghynyng jәne halyqaralyq «Aleko» әdeby syilyghy iyegeri Sendiyn Dorjgotovtyng «Lamalardyng qandy qyrghyny» atty tarihy romanyn túshyna oqyp shyqtym. Tógilip túrghan tól tili men kóz aldygha kórkem filimdey kórinetin jandy oqighalargha eltip toqtausyz bir demmen oqyp shyqtym desem de bolady. Osy bóten elding romanyn óz tilimde oqyghanda Qazaq Elindegi sonau 1920–1930 jyldardaghy moldalar, qojalar, ishandar men ahundardyng qughyn-sýrgini eriksiz eske týsedi eken. Mongholiyada budda lamalary men baylaryn «esergu» (ókimetke qarsylar) dep jariyalap, jappay ústap atsa, Qazaqstanda sol elding iyesi bolghan aqsýiekteri men dini, ruhany ziyalylaryn  «bay-qulaqtar», «panislamshylar», «alashordashylar», «últshyldar», «kontrrevolusionerler» degen jalamen qughyndady. Sondyqtan, Dorjgotovtyng búl romany qazaq oqyrmany ýshin bóten halyqtyng ghana emes, óz tarihymyzdyng da kórkem shejiresindey kónilge úyalady.

«Lamalardyng qandy qyrghyny» romanynda avtor jeke adamdardyng taghdyryn suretteu arqyly bir halyqtyng diny senimin mýlde joyyp jiberu súrqiya sayasattyn  astaryn ashyp beredi. Sóitip, din ókilderi lamalardy joi arqyly ghasyrlar boyy qalyptasqan bir elding ruhany әlemin kýiretip, nege bolsa soghan kóne beretin qaranghy tobyrdy ghana qaldyrudy maqsat etken alapat apatty suretteydi. Mine, Mongholiyada toqsanynshy jylghy demokratiyalyq ózgeristen keyin, birden kýirep qalghan ruhaniyatty qayta qalpyna keltirudi janashyl ziyaly qauymy qolgha alghan edi. Sonyng biri jazyqsyz jazalanghan diny elitanyng basyna týsken joyqyn qyrghyndy әshkerelegen romannyng jaryqqa shyghuy boldy. Osy roman shygha sala qayta-qayta basylyp, jetpis jyl aqiqattan maqúrym qalghan halyq ótken shyndyqty bilip ruhany kózi ashyla bastaghan. Al, jana qalyptasqan demokratiyalyq ýkimet ataqty romannyng dýmpuimen Mongholiya elinde ústalyp atylghan jetpis mynday lama, tórt mynday sol eldegi qazaqtardyng moldalaryn resmy týrde aqtap, artynda qalghan úrpaqtaryna aqtau kuәligin berip milliondaghan tógróg aqshalay qún tólegenin estidik.

Al, tәuelsizdik alghan Qazaqstanda dәl osylaysha búl taqyrypqa tikeley qalam tartqan eshbir qalamgerding bolmaghany ókinishti.  Tek qana, auqymdy repressiya men jappay ashtyqty  bayandaghan jekelegen shygharmalar ghana jazyldy. Smaghúl Elubaydyng «Aq boz ýi» romany, Dulat Isabekovtyng «Qyl kópiri», Túrsynjan Shapaydyng «Tamúq», songhy jyldary jazylghan Múnaydar Balmoldanyn  «Qyryq jylghy qyrghyn»,  sovet jyldarynda bandy atanghan qazaqtyng batyrlary turaly «Imanjýsip», «Erghali» tuyndylary men «On tórt» romanyn ataugha bolady. Din ókilderining qudalanuy tarihshy Talas Omarbekovting enbekterinde moldalar men ishandardyng qudalanuy jan-jaqty qarastyrylsa,  Mәmbet Qoygeldiyev Alash kezeni men sovettik qughyn-sýrgin turaly zertteulerinde diny elitanyng taghdyryna toqtalady yaghny diny elitanyng qayghyly taghdyry tarih ghylymynda ghana resmy týrde qarastyrylghan.

Al Sendiyn Dorjgotov «Lamalardyng qandy qyrghyny» romanynda ózining tughan naghashy aghasy Agvaan atty jas lamanyn  taghdyryn suretteydi. Ózi bala kýninen estip esine saqtaghan oqighalar men aman  qalghan kózi tiri lamalardyng estelikterin negizge alyp jazghan shynayy oqighalargha toly tarihy roman.

Romannyng bastaluyndaghy «Esten ketpes eles» atty arnauly tarauda qayghyly taghdyrlaryna moyynsúnghan momaqan lamalardy mashinagha tiyep aparyp iyen ormannyng arasynda aparyp oqbýrkishti qarsha boratyp qyryp salady. Oq tiygen lamalar birin biri qúshaqtay tenselip, qyzyl jamylghylary jelibirep, aqyrghy sәtte aspangha qadala qarap, dúgha jasaghan hәlde arghy dýnie attanyp jatqan eshbir jazyqsyz din ókilderinin  hali esten ketpestey etip surettelgen.

Sol qyrghynda, qandy tónkeristing qoldaushysy Luvsanbaldan degen әperbaqan belsendi ózi Sonompil degen súlu qyz ýshin ishtey baqtalas bolyp jýrgen Agvaan lamany jeke aparyp ayaq-qolynan kezek-kezek atyp azaptap óltiredi. Qany saulap jatqan lama sonda Luvsanbaldangha  ayanyshpen qarap: «Saghan janym ashyp túr, auyr kýnә arqaladyng ghoy. Endi, ólim aldynda senen ótinerim bәikýna qyz Sonompilge tispeshi, óz jayynda ómir sýrsin!» deui, lamanyng ruhany adamgershiligin pash etken óte ghajap kórinis bolyp oqyrmandy baurap alady.

Romannyng bastaluynda budda әuliyesi Zonhovtyng tau shynyna qashalyp oiylghan alyp beynesi suretteledi. Zonhov budda dinning eng biyik ókili, tau betine úzaq jyldardan óshpey kele jatqan әulie keskini, qarapayym halyqtyng arqa sýier ruhany kýshi bolyp túrghanyn kórgen qyzyl kommunister birden óshiruge kirisedi. Biraq óshire almaydy, betin bes júldyzdy qyzyl tudyng beynesinde battastyra boyaydy, alayda janbyr men jel, ashy kýnnen az uaqyttan song әulie beynesi tau qaptalynda qaytadan jarqyrap kórinip túrady. Halyq búghan ishtey siynyp dúgha jasap jýredi.

Odan keyingi «Aq ólimning joly men aram qashqyndyq joly» atty tarauda Agvaan gavj (tituli) lamanyn  ishki jan dýniyesi kórinis beredi.  Ol ókimetting jazasynan ózinning óletinin anyq bilgen son, auyldaghy qartayghan әke-sheshesine qoshtasugha keledi. Áke-sheshesi jalghyz úlyna alystaghy tuystaryna qashyp ketip janyn qútqaruyn qansha aitsa da, otyzgha jana kelgen sýiikti úly óz dinine adaldyghyn  saqtaydy. «Áke, men de óz din joldastarymmen birge bolghanym jón. Janymdy aman alyp qalamyn desem, olardyng senimine satqyndyq jasaghan bolmaymyn ba? Búrhannyng shәkirtteri ne jasasa mende sony jasayynshy!» deydi. Amaly tausylghan әke kórshisine barady, ol ýidegi úlynyng bala ghashyghy arqyly jalghyzyn ólimnen aman alyp qaludy jas qyzgha meziret etedi. Súlu da aqyldy Sonompil kýndiz kelip Agvaangha jolyghyp, әkesi aitqan alystaghy tuysyna qol ústasyp birge ketudi, qalghan ómirinde qara halyq retinde ghúmyr keshudi ótinedi. Alayda, Agvaan Gavj jýregin eljiretken jas súludyng úsynysyn qabyldaugha ar-úyaty jibermeydi. Amaly qúryghan ghashyghy úyattan jýzi órtene otyryp, ózinen bir úrpaq  qaldyryp ketuin ótinedi, týnde keluin tileydi. Áytsede, nәpsisi men pendeshilik armannan diny senimin joghary qoyghan jas lama sol týni ghibadathanasyna ketip qalady. Sodan keyingi «Aqboz at» tarauynda keshti zorgha batyryp týni boyy ghashyghyn kýtken qyzdyng nәzik sezimi, alyp-úshqan jýrek dýrsili, syrttaghy itting ýrisi, attyng dýbiri kóshpendi ómirding tap-taza tirligin, saghynyshyn saz qylyp shertedi. Jigitining ketip qalghanyn bilgen qyz azanmen jolgha shyghyp, tym qúryghanda Agvaannyng kózine bir kórinip qoshtasyp qalghysy keledi. Ghibathanagha barghanda mashinagha tiyelip jatqan lamalardyng ishinen jigitin songhy ret kórip kónili aiyqpas múngha batady.

Agvaan lamanyng  sabyrlylyghy men ishki taza jan-dýniyesi arqyly avtor ruhany qúndylyqtardy kýshpen joygha kelmeytin, onyng ólmeytin qúbylys ekenin shynayy oqighalarmen dәripteydi. Lamanyng ruhy tәninen bólingen song da óz shәkirtterine jii keledi, kәdimgi tiridey kózge kórinip, arshasyn tútatyp, dúghasyn oqyp, dem salyp aralap jýredi,  ruhany pir retinde romannyng sonyna deyin tirilermen birge bolady.

Diny bilim alyp jatqan, eki shәkirt osy azapty ólimnen qashyp aman qalghanmen ústazdary aitqan olardyng qiyanatqa toly it ómiri bastalady. Tuvaan  degen shәkirt lama zamannyng ózgerisine beyimdelip ishi de syrty da basqa adamgha ainalady. Sonynda Tuvaan ishki isterding zandy ókili bolyp qyzmet atqarady. «Arqasynda myltyq, auzynda dúgha» atty tarauda Tuvaannyng jogharydan kelgen búiryqty  oryndau ýshin kinәsiz, momyn óz halqyn ózi oqqa baylaytyn bishara hali bayandalady.

Monghol taypasy ejelden Tәnir, Shaman diny senimderin ústanghan asau  halyq edi. Sol tól minezin saqtaghan adam retinde lamalyqtan jәy adamgha ainalghan Banzyrdyng jigittik is-әreketteri oqyrmandy sýisindiredi. Ol ózin ústap alyp ketip bara jatqan biylik ókilin úryp jyghyp, qol-ayaghyn baylap dalagha tastaydy, óltiruge tolyq mýmkindigi bolsa da ústazdarynan estigen adam óltiruding óte auyr kýnә ekenin bilip tiri tastap ketedi. Ózi Ógiy kól degen kólding jaghasyndaghy biyik jartastyng shetine baryp kiyim-keshegin, at-әbzelin sonda qaldyryp bóten jaqqa qashyp ketedi. Ish ister ony kólge týsip óldi dep, izdeusiz qaldyrady.

«Shaytandardyng oiny» atty tarauda otarlaushy orystardyng monghol jerindegi tergeushi ókilderi súraqqa alghan adamdy ayausyz teuip qabyrghasyn qausatu әdetin, óktem sóilep, qorqytyp ýrkitetin, súraqsyz atatyn jauyzdyghyn da derekti jandy oqighalarmen jerine jetkize bayandaghan. Luvsanbaldan siyaqty shash al dese bas alatyn әper-baqan, jergilikti biylikting belsendilerining adamshylyqtan júrday soyqan әreketi qarapayym halyqty әbden sharshatady. Romannyng aqyrynda halyqtyng qarghysyna úshyraghan ol suyrgha qúrghan qasqyr qaqpangha ayaghynan qabylyp iyen dalada izdeusiz óledi.

Osy romandaghy qarapayym analar men әielderding ayanyshty taghdyryna qoghamda bolghan auqymdy repressiyanyng zalaly jan-jaqty ashylghan. Ghashyghynan, jarynan, balasynan, әkesinen aiyrylyp auyr qayghygha batyp, múng shólinde qalghan adamdarmen birge jýrgendey bolyp oqyrman retine jan azabyna týsesin.

Búl qalamger Dorjgotovtyng óz keyipkerlerin psihologiyalyq túrghyda tereng bilgenin, tanyghanyn ghana emes, adamzat basynan keshken osynau tarihy qúbylystyng óshpes simvoly retinde bere bilgenin pash etedi.

Dorjgotovtyng búl kitabynyng basty jetistigi - keyipkerlerdi tarihy oqighanyng kuәgerleri retinde ghana emes, lamalardyng qyrghyny bir әleumettik qauymnyng týgel joyyluy arqyly, halyqtyng tarihy jadyn, mәdeny kodyn jәne ruhany sabaqtastyghyn kýiretu retinde kórsete bilgendigi.

Eger, bizding qazaq qalamgerleri elimizde bolghan din ókilderining jappay qudalanuyn suretteyin kitapty qolgha alsa búdan kem emes, talay taghdyrlardy qayta ashyp, halqymyzdyng ruhany jadyn oyatar edi, demekpin.

Núrhalyq Ábdiraqynúly, jazushy, audarmashy

Abai.kz