Preziydent Qasym-Jomart Toqaev 2023 jylghy 17 mausymda Týrkistan qalasynda ótken Últtyq qúryltaydyng ekinshi otyrysynda Qazaqstandaghy geralidika jýiesin jetildiru qajettigin atap ótti. Memleket basshysy ónirlik rәmizderdi birizdendiru, olardy әzirleu men bekituding ortaq qaghidalaryn qalyptastyru mindetin qoydy. Búl – últtyq tanbalar jýiesin retke keltiruge baghyttalghan sayasy manyzdy bastama edi.

Biraq osy bastamanyng jýzege asu barysynda qarama-qayshylyqty jaghday qalyptasty. Memleket geralidikany halyqaralyq talaptargha say damytu turaly mindet qoyyp otyrghan kezde, zannamalyq dengeyde osy salanyng ghylymy tabighatyna kýmәn keltiretin terminologiyalyq sheshim qabyldandy. Mәsele bir ghana sózding ózgeruinde emes. Mәsele – ghylymnyng ornyna әkimshilik týsindiruding ýstemdik etuinde.

Geralidika – ghasyrlar boyy qalyptasqan halyqaralyq ghylymy jýie. Onyng ózindik terminologiyasy, qatang qaghidattary, qalyptasqan úghymdary bar. Álemdik tәjiriybede eltanba men ónirlik tanbalar kezdeysoq suretter jiyntyghy retinde jasalmaydy. Qalqannyng pishini, týster jýiesi, beynelerding ornalasuy, әrbir belgi men element belgili bir tarihy jәne ghylymy maghynagha iye. Sondyqtan geralidikalyq «rәmiz» úghymynyng ornyna әdeby sipattaghy «nyshan» atauyn engizu – jay ghana sóz almastyru emes. Búl – arnayy ghylymy terminning mazmúnyn ózgertu mәselesi. Eng basty súraq – múnday sheshim qabyldanghanda ghylymnyng dauysy qanshalyqty estildi?

2023 jyly saylanghan Qazaqstan Respublikasy Parlamenti Mәjilisining VIII shaqyrylym deputattary múnday mәselede tek zang mәtinine dauys berushi organ emes, memlekettik sheshimning sapasyna jauap beretin sayasy institut retinde әreket etui tiyis edi. Parlamentting mindeti – sheneunikter dayyndaghan mәtindi mehanikalyq týrde qabyldau emes. Onyng mindeti – úsynylghan normanyng ghylymy negizin tekseru, mamandardyng pikirin tyndau, halyqaralyq tәjiriybemen salystyru jәne qajet bolsa zang jobasyna týzetu engizu. Biraq osy sheshim qoghamda oryndy saual tughyzdy: nege deputattar arnayy ghylymy mekemening qorytyndysyna emes, lauazymdy túlghanyng týsindiruine toqtady? Nege termin taghdyryn ghylymy dәlel emes, әkimshilik payym aiqyndady? Parlament ghylymnyng talabymen sanasty ma, әlde dayyn úsynysty qabyldaumen shekteldi me? Eng alandatatyny – terminologiya mәselesinde ghylymy ortalyqtardyng pikiri jetkilikti dengeyde eskerildi me degen súraqtyng ashyq qaluy. Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy Til bilimi instituty – qazaq terminologiyasynyng ghylymy negizderin zertteytin bedeldi mekemelerding biri. Termin jasau kezdeysoq pikirge, auyzsha týsindiruge nemese jekelegen lauazymdy túlghanyng payymyna sýienbeui kerek. Termin ghylymy taldaudan, tildik jәne salalyq saraptamadan ótui qajet. Eger ghylymy mekemening tújyrymy emes, sheneunikting týsindirui sheshushi dәlelge ainalsa, onda búl tek bir terminning mәselesi emes. Búl – memlekettik sheshim qabyldau mәdeniyetining kórinisi.

Parlamentting kýshi – onyng dauys sanynda emes, kәsiby saraptama jasay alu qabiletinde. Eger deputattar zang shygharushy organ retindegi baqylau qyzmetin tolyq paydalana almasa, onda qogham aldynda zang shygharu sapasy turaly zandy súraq tuyndaydy. Áriyne, VIII shaqyrylym deputattaryn «eng biliksiz deputattar» dep atau dúrys bolmas edi. Biraq olardyng osy mәselege qatysty ústanymyna ghylymy jәne kәsiby syn aitugha tolyq negiz bar. Sebebi deputattyng mindeti – tek qol kóteru emes. Deputattyng mindeti – memleket ýshin manyzdy sheshimderding artynda ghylym, qúqyq jәne qoghamdyq mýdde túrghanyna kóz jetkizu. Últtyq rәmizder mәselesinde jauapkershilik odan da joghary. Óitkeni rәmiz – jay belgi emes. Ol memleketting tarihy jadyn, halyqtyng ruhany kodyn jәne últtyq biregeyligin bildiredi. Qazaq geralidikasy әli qalyptasu kezeninde. Osynday uaqytta búl salagha kezdeysoq terminder emes, ghylymy dәldik pen kәsiby jauapkershilik qajet. Zangha engen әrbir sóz – ertengi ghylymy enbekterde, memlekettik qújattarda, bilim beru jýiesinde qoldanylatyn úghym. Sondyqtan bir ghana terminge jasalghan jenil kózqaras keyin tútas salanyng damuyna әser etui mýmkin.

Preziydentting geralidika jýiesin jetildiru jónindegi bastamasy – dúrys baghyt. Biraq búl baghyt tek ghylym men kәsiby saraptamagha sýiengende ghana nәtiyje beredi. Al ghylymnyng ornyna әkimshilik sheshim, saraptamanyng ornyna dayyn týsindiru ýstem bolsa, onda últtyq rәmizderdi janghyrtu iydeyasynyng ózi әlsireydi. Uaqyt búl sheshimge óz baghasyn beredi. Biraq býgingi mәsele bir ghana «rәmiz» ben «nyshannyn» aiyrmasynda emes. Negizgi mәsele – memlekettik manyzy bar sheshimderde ghylymnyng sózi qanshalyqty ótimdi, al Parlamentting baqylau róli qanshalyqty myqty degen súraqta.

Ghylymmen sanaspay qabyldanghan sheshim uaqytsha boluy mýmkin. Biraq onyng saldary últtyq sanada úzaq saqtalady.

Aydyn Rysbekúly, geralidist

Abai.kz