Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2023 жылғы 17 маусымда Түркістан қаласында өткен Ұлттық құрылтайдың екінші отырысында Қазақстандағы геральдика жүйесін жетілдіру қажеттігін атап өтті. Мемлекет басшысы өңірлік рәміздерді біріздендіру, оларды әзірлеу мен бекітудің ортақ қағидаларын қалыптастыру міндетін қойды. Бұл – ұлттық таңбалар жүйесін ретке келтіруге бағытталған саяси маңызды бастама еді.

Бірақ осы бастаманың жүзеге асу барысында қарама-қайшылықты жағдай қалыптасты. Мемлекет геральдиканы халықаралық талаптарға сай дамыту туралы міндет қойып отырған кезде, заңнамалық деңгейде осы саланың ғылыми табиғатына күмән келтіретін терминологиялық шешім қабылданды. Мәселе бір ғана сөздің өзгеруінде емес. Мәселе – ғылымның орнына әкімшілік түсіндірудің үстемдік етуінде.

Геральдика – ғасырлар бойы қалыптасқан халықаралық ғылыми жүйе. Оның өзіндік терминологиясы, қатаң қағидаттары, қалыптасқан ұғымдары бар. Әлемдік тәжірибеде елтаңба мен өңірлік таңбалар кездейсоқ суреттер жиынтығы ретінде жасалмайды. Қалқанның пішіні, түстер жүйесі, бейнелердің орналасуы, әрбір белгі мен элемент белгілі бір тарихи және ғылыми мағынаға ие. Сондықтан геральдикалық «рәміз» ұғымының орнына әдеби сипаттағы «нышан» атауын енгізу – жай ғана сөз алмастыру емес. Бұл – арнайы ғылыми терминнің мазмұнын өзгерту мәселесі. Ең басты сұрақ – мұндай шешім қабылданғанда ғылымның дауысы қаншалықты естілді?

2023 жылы сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VIII шақырылым депутаттары мұндай мәселеде тек заң мәтініне дауыс беруші орган емес, мемлекеттік шешімнің сапасына жауап беретін саяси институт ретінде әрекет етуі тиіс еді. Парламенттің міндеті – шенеуніктер дайындаған мәтінді механикалық түрде қабылдау емес. Оның міндеті – ұсынылған норманың ғылыми негізін тексеру, мамандардың пікірін тыңдау, халықаралық тәжірибемен салыстыру және қажет болса заң жобасына түзету енгізу. Бірақ осы шешім қоғамда орынды сауал туғызды: неге депутаттар арнайы ғылыми мекеменің қорытындысына емес, лауазымды тұлғаның түсіндіруіне тоқтады? Неге термин тағдырын ғылыми дәлел емес, әкімшілік пайым айқындады? Парламент ғылымның талабымен санасты ма, әлде дайын ұсынысты қабылдаумен шектелді ме? Ең алаңдататыны – терминология мәселесінде ғылыми орталықтардың пікірі жеткілікті деңгейде ескерілді ме деген сұрақтың ашық қалуы. Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты – қазақ терминологиясының ғылыми негіздерін зерттейтін беделді мекемелердің бірі. Термин жасау кездейсоқ пікірге, ауызша түсіндіруге немесе жекелеген лауазымды тұлғаның пайымына сүйенбеуі керек. Термин ғылыми талдаудан, тілдік және салалық сараптамадан өтуі қажет. Егер ғылыми мекеменің тұжырымы емес, шенеуніктің түсіндіруі шешуші дәлелге айналса, онда бұл тек бір терминнің мәселесі емес. Бұл – мемлекеттік шешім қабылдау мәдениетінің көрінісі.

Парламенттің күші – оның дауыс санында емес, кәсіби сараптама жасай алу қабілетінде. Егер депутаттар заң шығарушы орган ретіндегі бақылау қызметін толық пайдалана алмаса, онда қоғам алдында заң шығару сапасы туралы заңды сұрақ туындайды. Әрине, VIII шақырылым депутаттарын «ең біліксіз депутаттар» деп атау дұрыс болмас еді. Бірақ олардың осы мәселеге қатысты ұстанымына ғылыми және кәсіби сын айтуға толық негіз бар. Себебі депутаттың міндеті – тек қол көтеру емес. Депутаттың міндеті – мемлекет үшін маңызды шешімдердің артында ғылым, құқық және қоғамдық мүдде тұрғанына көз жеткізу. Ұлттық рәміздер мәселесінде жауапкершілік одан да жоғары. Өйткені рәміз – жай белгі емес. Ол мемлекеттің тарихи жадын, халықтың рухани кодын және ұлттық бірегейлігін білдіреді. Қазақ геральдикасы әлі қалыптасу кезеңінде. Осындай уақытта бұл салаға кездейсоқ терминдер емес, ғылыми дәлдік пен кәсіби жауапкершілік қажет. Заңға енген әрбір сөз – ертеңгі ғылыми еңбектерде, мемлекеттік құжаттарда, білім беру жүйесінде қолданылатын ұғым. Сондықтан бір ғана терминге жасалған жеңіл көзқарас кейін тұтас саланың дамуына әсер етуі мүмкін.

Президенттің геральдика жүйесін жетілдіру жөніндегі бастамасы – дұрыс бағыт. Бірақ бұл бағыт тек ғылым мен кәсіби сараптамаға сүйенгенде ғана нәтиже береді. Ал ғылымның орнына әкімшілік шешім, сараптаманың орнына дайын түсіндіру үстем болса, онда ұлттық рәміздерді жаңғырту идеясының өзі әлсірейді. Уақыт бұл шешімге өз бағасын береді. Бірақ бүгінгі мәселе бір ғана «рәміз» бен «нышанның» айырмасында емес. Негізгі мәселе – мемлекеттік маңызы бар шешімдерде ғылымның сөзі қаншалықты өтімді, ал Парламенттің бақылау рөлі қаншалықты мықты деген сұрақта.

Ғылыммен санаспай қабылданған шешім уақытша болуы мүмкін. Бірақ оның салдары ұлттық санада ұзақ сақталады.

Айдын Рысбекұлы, геральдист

Abai.kz