Ónirler saylau prosesterine belsendi aralasuda – «Sarap» sarapshylar klubynyng otyrysy
2026 jylghy 31 shildede Semey qalasynda Qazaqstandyq qoghamdyq damu instituty Qazaqstan Respublikasy Mәdeniyet jәne aqparat ministrligining qoldauymen «Ónirlerding saylau aldyndaghy kýn tәrtibin qalyptastyrudaghy róli» taqyrybynda «Sarap» sarapshylar klubynyng aimaqtyq otyrysyn ótkizdi.
Is-sharagha Astana, Abay jәne Shyghys Qazaqstan oblystarynyng sarapshylyq jәne akademiyalyq qoghamdastyghynyng ókilderi, azamattyq sektordyng ónirlik kóshbasshylary, jastar úiymdarynyng jetekshileri qatysty.
Otyrys barysynda sarapshylar ónirlerding saylau prosesindegi rólin, qoghamdyq-sayasy trendterding qalyptasu erekshelikterin, sayasy partiyalardyng azamattyq qogham instituttarymen ózara is-qimylyn, sonday-aq, jastardyng saylaugha qatysuyn talqylady. Ortalyq jәne ónirlik dengeydegi azamattardyng elektoraldyq kónil-kýileri men qoghamdyq-sayasy belsendiligining dengeyin kórsetetin QQDY әleumettik zertteulerining nәtiyjelerine bólek nazar audaryldy. Sonday-aq, sarapshylar sayasy partiyalardyng ókilderi arasynda ótken teledebat pen olardyng saylau nauqanynyng barysyna yqpalyn talqylady.
Otyrysty ashqan QQDY Institusionaldyq taldau jәne reformalar ortalyghynyng diyrektory Rizzat Tasym «Qazirgi saylau nauqany ónirlerding qoghamdyq-sayasy prosesterge belsendi aralasuy jaghdayynda ótip jatyr. Bir palataly Qúryltaygha kóshu jaghdayynda partiyalar aumaqtyq qamtudy keneytip, ónirlik tengerimdi qamtamasyz etuge úmtyluda. Osylaysha, ónirler negizgi elektoraldyq alangha jәne Qúryltay qúramyn qalyptastyrugha tikeley qatysushy manyzdy kýshke ainalyp otyr», - dep atap ótti.
Qazaqstandyq qoghamdyq damu institutynyng Qoghamdyq prosesterdi zertteu ortalyghynyng diyrektory, filosofiya ghylymdarynyng doktory Áliya Masalimovaqoghamnyng saylaudan ne kýtetinin, elektoraldyq kónil-kýiler men azamattardyng saylau prosesine qatysu dengeyin kórsetetin QQDIY-ding songhy әleumettanulyq zertteulerding nәtiyjelerin tanystyrdy. «Zertteu nәtiyjeleri qoghamda elding damuyna qatysty ong kózqarastyng basym ekenin kórsetedi. Azamattar reformalardy qoldaydy, óitkeni olar jaqyn bolashaqta halyqtyng túrmys dengeyi men sapasyna tikeley әser etedi. Búl rette ózgeristerdi ong qabyldau sayasy túraqtylyqty, qoghamdyq kelisimdi jәne mәdeny múrany saqtaudy qamtamasyz etu qabiletimen tyghyz baylanysty. Osy orayda býgingi tanda partiyalar ýshin ónirlerge salystyrmaly taldau jýrgizu, elektorattyq minez-qúlyq sipatyn aiqyndau jәne memlekettik organdar men azamattyq qogham instituttary ýshin naqty sharalardy tújyrymdau manyzdy mindet bolyp tabylady», – dep atap ótti spiyker.
Abay oblysy Qoghamdyq kenesining mýshesi, tarihshy Madiyar Nasyrov saylau ritorikasyna jas buyn ókilderining qatysu mәselesine toqtaldy. «Jastarmen tikeley júmys istey otyryp, mazmúndy kýn tәrtibine jәne shynymen de manyzdy mәselelerdi talqylaugha qatysugha degen joghary súranysty kórip otyrmyn. Búl rette jastar men qoghamnyng súranysy ónirge baylanysty erekshelenedi. Mysaly, Abay oblysynyng túrghyndary ýshin basty taqyryptardyng biri densaulyq saqtau salasy bolyp qala beredi. Dәl osy sebepti halyqtyng ómir sýru sapasy men úzaqtyghyn arttyrugha baghyttalghan partiyalyq bastamalar erekshe manyzgha iye».
«Intellektualdy jastar qoghamynyn» jetekshisi Quanysh Moldaqashevjastardyng әleuetin tiyimdi qoldanugha shaqyrdy. «Partiyalar jastardy tek sifrlyq jobalargha tartumen shektemeuge tiyis. Olardy baghdarlamalardy әzirleuge, qoghamdyq manyzy bar mәselelerdi talqylaugha jәne sayasy sheshimder qabyldaugha tolyqqandy tartu manyzdy».
Shyghys Qazaqstan oblysynyng Taldau jәne boljau institutynyng diyrektory Ayaujan Áshimova azamattyq qogham, memlekettik organdar men sayasy partiyalar arasyndaghy dialog alany bolyp tabylatyn qoghamdyq kenesterding saylau prosesterindegi manyzdy rólin atap ótti: «Saylau nauqany kezeninde qoghamdyq kenesterding partiyalarmen syndarly ózara is-qimyly әleumettik súranystardy eskeruge, ónirlerding ózekti mәselelerin talqylaugha jәne azamattardyng sayasy instituttar men saylau prosesine degen senimin arttyrugha mýmkindik beredi».
«Erudiyt» bilim beru jәne ghylym ortalyghynyng diyrektory, filosofiya ghylymdarynyng doktory Aydyn Qayyrbekúlyýgit-nasihat nauqanynda qúndylyqqa negizdelgen tәsilge basa nazar audarugha shaqyrdy. «Azamattar qúndylyqtar tónireginde birigedi. Búl qaghidat saylau prosesterinde de tolyq júmys isteydi. Saylaushylardyng ónirlik erekshelikteri turaly sóz bolghanda, biz tek kýndelikti mәselelerdi sheshuge ghana emes, sonymen birge týsinikti qúndylyq baghdarlaryna da aiqyn súranystyng bar ekenin kóremiz. Sondyqtan sayasy partiyalar ýshin halyqqa jaqyn qúndylyqtardy dәripteu, әrbir ónirding mәdeny әri әleumettik ereksheligin eskeru jәne mazmúndy dialog ornatu manyzdy. Dәl osy ortaq qúndylyqtar men ónirlik kýn tәrtibin týsinuge negizdelgen senim elektorattyq qoldaudyng basty faktorlarynyng birine ainalady».
Professor, Qazaqstan Últtyq jaratylystanu ghylymdary akademiyasynyng akademiygi Zeynolla Toqaev memlekettik reformalardy ghylymiy-saraptamalyq sýiemeldeuding mәnin jәne elektorattyq dialogtaghy senimning manyzdylyghyn qarastyrdy: «Sayasy partiyalardyng saylau nauqanyna tabysty qatysuynyng basty faktory ónir túrghyndarynyng senimi ekeni belgili. Dәl osy sebepti ónirlik erekshelikterdi, jergilikti qoghamdyq súranystardy eskeru jәne halyqpen túraqty dialog ornatu birinshi kezekti manyzgha iye. Múnday tәsil sayasy partiyalargha azamattardyng shynayy qajettilikterine jauap beretin sheshimder úsynugha mýmkindik beredi әri saylau prosesine degen senimdi nyghayta týsuge yqpal etedi».
Shakarim University Áleumettanulyq taldau ortalyghynyng jetekshisi, filosofiya ghylymdarynyng doktory Múhtar Ábdikәrimovqatysushylardy ónirdegi basty qoghamdyq trendtermen jәne әleumettik kónil-kýimen tanystyrdy: «Qazirgi jaghdayda ónirlik basqarudyng tiyimdiligi qoghamdyq senim men elektorattyq belsendilikting negizgi sharttarynyng birine ainalyp otyr. Negizgi indikatorlardyng qatarynda, sonday-aq jergilikti kýn tәrtibin eskeru jәne baghdarlamalardy ónirlendiru, kommunikasiyalardy sifrlandyru, partiyalyq tizimderde bilikti kәsiby kadrlardyng boluy bar».
Jiyn qorytyndysynda qatysushylar ónirlerding elektoraldyq kýn tәrtibin qalyptastyrudaghy manyzy artyp kele jatqanyn atap ótip, sarapshylyq qauymdastyq, azamattyq sektor jәne memlekettik instituttar arasyndaghy túraqty dialogty nyghaytudyng ózektiligin aitty. Sonymen qatar azamattardyng elektoraldyq ýderisterge qatysu tetikterin jetildiruge baghyttalghan úsynymdar әzirledi.
Abai.kz