IYә, shejireli Semeyge, zamananyng keskini myng qúbylghanda órligin joghaltpaghan ór Semeyge barghan sayyn tylsymyn iyirimine býgip jatqan qart Ertisting jaghasynan aghyngha qarsy sudy búiralay jýzip jýrgen ýirekterdi kórgende  Kempirbaydyng aryzy qúlaghyma kelip túna qalady.

Suyryp salma aqyndyghymen, әri әnshiligimen aty shyqqan, halqynyng mol múrasynan susyndap aqyndyq ónerdi damytugha, bayytugha auqymdy ýlkes qosqan nar Kempirbay. «Adamnyng basy – allanyng doby» bolmasa Kempirbay Bógembayúly 1834 jyly qazirgi Qaraghandy oblysy, Qarqaraly audanynda dýniyege kelip, 1895 jyly shyghysqa jetip, Semeyde auyr syrqattan kóz júmar ma edi?!.

Áset aqynnyng Kempirbay auyryp jatqanda arnayy kelip, ólenmen kónilin súraghany, oghan Kempirbaydyn qaytarghan jauaby - kórkemdik jaghynan qazaq aitysynyng tamasha folikloryna ainaldy.

Ál ýstinde jatqan ónerpazdyng óz boyyndaghy aqyndyq daryny ózin birjolata tastap úshqaly túrghan kókala ýiregi Semeyge barghan sayyn kóz aldyma kele qalady. Kempirbaydy jeti jasynan bastap aqyndyqtyng iyesi - Dәuit payghambar iyektep, aqyndyq ónerdi darytqanyn:

Er Dәuit jeti jasta iyektegen,
Jasynnyng suyn iship qúdyghynan.
Terendep syrdyng suy qaptasa da,
Sonda da kelmeushi edi júlyghymnan, - dep, beynelep, túspaldap sheber jetkizgen, kedey otbasynan shyqqan «kedeylikting kenje úly» nar Kempirbaydyn:

Bógembay əkem aty, Kempir edim,
Ólendi kəsip qylyp tentiredim.
Dausymnyng kelmey túrghan mənisi sol,
Baqyrdan úrlyq etin jenkiredim, - degen óleninen aqyndyqty jasynan serik  qylyp, tek sheshendigining ghana kuәsi emes, aqynnyng taghdyrynan da mәlimet beretin derek ekenin de tanimyz. Bala kýninen múqtajdyqty kóp kórip, el aralap, etining tiriligimen kýneltken arman-sheri kóp aqynnyng ózi jayly:

Atyghay, Qarauyl men órdegi Ýisin,
Qarótkel tanys edim eki aragha
Semeyde topyraghym bolar bilem,
Kempirbay dúgha qylsyn bisharagha,  - degen ólenining dәl kelgenin qarashy. Osy bir auyz ólenmen Kempirbay talay nәrseni anyq boljaghany aiqyn kóri­nip túr.

Qala túrghyny tobyqty Jankeldining ýiinde  auyryp, tósekten túra almay jatqan Kempirbay aqyn ómirdi terezeden ghana kórip, púshayman halge týskenine qatty nazalanady. Ótken ómirin eske alyp, «tirshilikting qadirin kesh bildim» dep, ókinish te bildiredi.

Qazaqtyng ataqty aqyny Kempirbay Bógembayúly auyryp jatqanda oghan qazaqtyng taghy bir belgili aqyny Áset Naymanbayúly alystan at arytyp baryp, aghasynyng hal-jaghdayyn ólenmen súraghanda:

Jýlde alghan jýirik edim talay jerde,
Keshegi Kempir edim kózing kórgen.
Aq ýide aiqay salghan qayran basym,
Qor boldy-au eki kózim terezeden...

Ómirden qol ýzgeli jatqan Kempirbay:

Ásetjan osy aurudan ólem bilem,
Allanyng amanatyn berem bilem.
Keudemnen kókala ýirek «hosh» dep úshty,
Sol shirkin, kәri jodas óleng bilem.

Basymda otyrdy óksip qimay toqtap,
Kete almay bóten jaqqa ainalsoqtap.
«Serigim hosh-aman bol, Kempirbay» dep
Jylady búrynghy ótken kýndi joqtap – dep boyyndaghy ónerding ózin birjola tastap úshqaly túrghan kókala ýirek ekenin qamygha jetkizedi. Kógala ýirek – aqyngha óleng bop qonghan kiyening iyesi. Kókala ýirek sekildi ólenning de bólek jany bar, bólek denesi bar syy endi aqynnyng keudesinen úshqaly jatyr.

Arghy dәuirdegi qazaq aqyndarynda da ózining dýniyeden ótetini turaly kýnibúryn boljam aityp ketkenderi ghajap.Tipti, keybiri óz ajalyn shabyt berer anyzben baylanystyratyny bar. Aqyn Jambyl Jabaev ómirden óterinen az ghana búryn, «shabyttanghan shaghynda kózine kórinetin qyzyl jolbarysynyn» shaqyrghanyna qayrylmay ketkenin kórip, ózining úzamay dýnie salatynyn aitqan eken.

Áy Áset, osynau dertten men ólemin,
Nauqasym mendeu tartty búrynghydan.
Úshsa da qanat baylap aspanmenen,
Ólimning kim qútylar qúryghynan,
Súrasang hal-jayymdy, Áset janym,
Jatyrmyn úshayyn dep túghyrymnan.

Ásetjan, osy auru qoymas bilem,
Allanyng әmiri eki bolmas bilem.
Qamyghyp «hosh» dep jylap úshyp ketti,
Osy óleng Serkebaygha qonbas bilem, - deydi.

Arman, múny  - osy qadirli syidyng úrpaghyna qonbay, múnyng әuletinen birjola joghalyp ketui. Ómirining jalghasy, balasynyng qasiyetti ónerine ie bola almaghandyghyn «Úrpaghym ónerimdi jalghamady, kiyem úshyp ketetin boldy» degen aqyndyq syryn tek aqyngha ghana jayyp salady. «Er Dәuit jeti jasta iyektegen» keudesindegi ólenning kók ala ýiregin úshyrar sәtindegi  allanyng amanatyn úrpaghyna bere almaghan ókinishin obrazdy týrde beyneleydi. Aqynnyng oryndalmay bara jatqan ýlken armany  – úly Serkebaygha aqyndyq ónerding «qonbaghandyghy». Óleng aryzynyng sonynda Kempirbay aqyn býkil zamandas aqyndarymen qoshtasady, ózining songhy tilegi retinde sol aqyndardyng «Semeydegi topyraghynyn» basyna kelip dúgha oqyp túruyn qalaytyndyghyn aitady.

Aqyn ómirinin songhy səti Semeyde ótip, sonda jerlengeni belgili. Ókinishke oray Kempirbaydyng molasy bayaghyda taptalghan. Ornyna et kombinatynyng qasaphanasy salynyp, sol kezderi qazaqtyng mynghyrghan malynyng qan-josa bolyp soyylatyn mekenine ainalghan. Shejireli Semeyding nar Kempirbay jayly tolghap aitatyn ziyaly qauymynyng qatary uaqyt ótken sayyn siyrep barady.

Bir jyldary Túrsyn aghamen kezdeskende әngime aityp otyryp, Kempirbay jayly toqtady.

– Jastau kezim, Abaytanushy-ghalym Qayym Múhamethanov eshteme aitpastan  Semey et kombinatynyng qasaphana janyna ertip baryp, tizerley otyra qalyp qúran oqydy. Biraz ýnsiz otyrghan son, súrap edim:

– Búl jerde suyryp salma sheshen aqyn nar Kempirbay jerlengen. Maghan búl jerdi, búl ónegeni Múhtar Áuezov kórsetken, - depti.

«Arqadaghy han-qaragha sәlem aityp», qara Ertis, Qarqaraly dúgha etsin dep, órdegi Ýisin Qaraótkelge Semeyding topyraghy búiyratynyn aityp ketken dilmәr aqyn Kempirbaydyng dýniyeden ozghanyna da ghasyrdan asty. Semey topyraghynyng basyna kelip dúgha oqyp túratyn aqyn armany oryndalu ýshin Kempirbay jatqan topyraqqa bir belgi qoyylyp, oghan aqynnyn:

Sәlem ait Arqadaghy han-qaragha,
Qara Ertis, Qarqaraly jandaragha.
Atyghay, Qarauyl men órdegi Ýisin,
Qaraótkel tanys edim eki aragha.
Semeyde topyraghym bolar, bilem,
Kempirbay dúgha qylsyn beysharagha – degen aryzyn jazyp qoy kerek!

Aytylmaghan әngimening jii auyzgha ala bermeytin, ainalyp óter aqiqaty bolady.

Semeyge qashan barsam da zorlyq, zombylyqtyng aluan týrin kórgen ólkeden ýrkip, kók ala ýirek Kempirbaydy joqtap, úshyp jýrgen siyaqty bolady da túrady...

Almahan Múhametqaliqyzy,

Astana qalasy

Abai.kz