Qúndylyqtar ýshin kýres
HHI ghasyr adamzat tarihyndaghy eng qarqyndy ózgerister kezenderining birine ainaldy. Ghylym men tehnologiya búryn-sondy bolmaghan qarqynmen damyp, memleketter arasyndaghy ekonomikalyq baylanystar terendep, aqparat almasu shekara ataulyny shartty úghymgha ainaldyrdy. Alayda jahandanu ýderisi kýsheygen sayyn halyqtardyng últtyq bolmysy, ruhany qúndylyqtary men mәdeny erekshelikteri búrynghydan da manyzdy problemagha ainalyp otyr. Býginde memleketter arasyndaghy bәsekelestik tek әskery nemese ekonomikalyq salada ghana demeyik, órkeniyettik qúndylyqtar kenistiginde de jýrip jatyr. Sondyqtan HHI ghasyrdy qúndylyqtar ýshin kýres dәuiri dep ataugha tolyq negiz bar.
Órkeniyet – belgili halyqtyng nemese halyqtar tobynyng ghasyrlar boyy qalyptasqan dýniyetanymy, mәdeniyeti, tili, dini, qúqyqtyq jýiesi, salt-dәstýri men ómir sýru saltynyng jiyntyghy. Árbir órkeniyet ózindik tarihy tәjiriybesi arqyly erekshelenedi. Sol sebepti әlemdegi san aluan órkeniyetterding ózara yqpaldastyghy adamzat damuynyng manyzdy qozghaushy kýshine ainalghanymen, olardyng arasyndaghy qúndylyqtyq aiyrmashylyqtar keyde pikir qayshylyqtaryna da sebep bolady.
Búryn memleketterding halyqaralyq bedeli negizinen әskery quaty nemese ekonomikalyq әleuetimen ólshenetin bolsa, qazirgi tanda qoghamnyng mәdeny dengeyi, bilim sapasy, ghylymynyng damuy, zang ýstemdigi jәne adam kapitalynyng әleueti de manyzdy kórsetkishterding birine ainaldy. Osy sebepti kóptegen elder ózderining últtyq qúndylyqtaryn halyqaralyq dengeyde tanytyp, olardy tartymdy ýlgi retinde kórsetuge úmtyluda. Búl – qazirgi órkeniyettik bәsekening naqty ereksheligi.
Jahandanu әlem halyqtaryn búrynghydan da jaqyndatty. Internet pen sifrlyq tehnologiyalar arqyly әrtýrli memleketterding mәdeniyeti men ómir salty kýn sayyn milliondaghan adamnyng nazaryna úsynylady. Bir jaghynan, búl halyqtardyng ózara terenirek tanuyna mýmkindik beredi. Ekinshi jaghynan, últtyq mәdeniyetterding әlsireu qaupin de arttyrady. Eger qogham ózining tarihy tamyryna, tiline jәne dәstýrine jetkilikti kónil bólmese, syrttan kelgen mәdeny yqpaldyng әserine onay úshyrauy mýmkin.
Jahandanu dәuirinde últtyq qúndylyqtaryn әlsiretip alghan memleketterding tәjiriybesi de kem emes. Mysaly, Irlandiya úzaq uaqyt boyy aghylshyn tilining yqpalyna týsuining saldarynan ózining tól kelit tili – irland tilin kýndelikti ómirden birtindep yghystyryp aldy. Býginde osy til memlekettik mәrtebege ie bolghanymen, halyqtyn kópshiligi túrmysta aghylshyn tilin qoldanady. Sonyng nәtiyjesinde memleket últtyq tilin qayta janghyrtu ýshin qomaqty qarjy bólip, arnayy baghdarlamalar qabyldaugha mәjbýr boldy. Tura bizding eldegidey.
Osynday jaghday Ueliste de bayqaldy. Uelis tili birneshe onjyldyq boyy qoldanys ayasyn joghaltyp, aghylshyn tili qoghamdyq ómirding negizgi tiline ainaldy. Keyin últtyq biregeylikti saqtau maqsatynda mektepterde uelis tilin oqytu keneytilip, búqaralyq aqparat qúraldary men mәdeny jobalar arqyly ony qayta jandandyrugha kýsh salyndy. Búl mysaldar últtyq qúndylyqtardy joghaltu onay bolghanymen, olardy qayta qalpyna keltiru ondaghan jyldargha sozylatyn kýrdeli ýderis ekenin kórsetedi.
Keybir memleketterde jahandanu dәstýrli mәdeniyetke de eleuli yqpal etti. Tynyq múhityndaghy birqatar shaghyn aral memleketterinde jastardyng batystyq ómir saltyna jappay elikteui saldarynan últtyq biyler, qolóner, dәstýrli kәsipter men ana tilin mengeru dengeyi tómendey bastady. Songhy jyldary búl elder mektep baghdarlamalaryna últtyq mәdeniyetti qayta engizip, dәstýrli merekelerdi janghyrtu arqyly tarihy múrasyn saqtap qalugha kýsh júmsauda.
Búl mysaldardyng barlyghy Qazaqstan ýshin manyzdy sabaq boluy tiyis. Jahandanu últtyq mәdeniyetting әlsireuine sebep bolatyn qúbylys emes, ony tiyimdi paydalana almaghan jaghdayda ghana qauipke ainalady. Sondyqtan memlekettik tildi damytu, últtyq tarihty tereng oqytu, dәstýrli mәdeniyetti qoldau jәne zamanauy sifrlyq kenistikte qazaq tilindegi sapaly kontentting ýlesin arttyru – elimizding órkeniyettik bәsekedegi artyqshylyqtarynyn negizi boluy tiyis.
Qazirgi әlemdegi órkeniyettik bәseke qarumen emes, iydeyamen, bilimmen jәne mәdeniyetpen jýrgizilude. Kino, muzyka, әdebiyet, sifrlyq platformalar, әleumettik jeliler, bilim jýiesi jәne búqaralyq aqparat qúraldary adamdardyng dýniyetanymyn qalyptastyratyn manyzdy qúraldargha ainaldy. Milliondaghan adam kýn sayyn sheteldik filimder kóredi, әlemning әrtýrli elderinde jasalghan aqparattyq ónimderdi paydalanady jәne týrli mәdeniyetterding yqpalynda bolady. Osy qúbylys mәdeny almasudy damytqanymen, últtyq erekshelikti saqtau ýlken problemagha ainaldy.
Qúndylyqtar ýshin kýres eng aldymen adamnyng sanasynda jýredi. Árbir memleket óz azamattarynyng boyynda patriotizmdi, tarihy jadyny, últtyq jauapkershilikti jәne zangha qúrmetti qalyptastyrugha úmtylady. Óitkeni ruhany túrghydan berik qogham ghana syrtqy yqpaldargha tótep bere alady. Eger halyqtyng tarihy sanasy әlsirese, últtyq birligine de qauip tónui mýmkin.
Býginde әlemde demokratiya, adam qúqyqtary, últtyq egemendik, dәstýrli otbasy, diny senim bostandyghy, ekologiyalyq jauapkershilik, әleumettik әdilettilik siyaqty qúndylyqtar tónireginde qyzu pikirtalastar jýrip jatyr. Ártýrli memleketter búl jaghdaylargha әrqalay qaraydy. Árbir qogham óz tarihyna, mәdeniyetine jәne qoghamdyq damuyna sәikes qúndylyqtar jýiesin qalyptastyrady. Sondyqtan órkeniyetter arasyndaghy aiyrmashylyqtardy qúrmetteu halyqaralyq túraqtylyqtyng manyzdy sharty bolyp qala beredi.
Qazaqstan ýshin búl jaghdaydyng manyzy erekshe. Elimiz jaghrapiyalyq túrghydan Europa men Aziyanyng týiisken jerinde ornalasqan. Qazaq dalasy ghasyrlar boyy týrli órkeniyetterding toghysqan kenistigi boldy. Osy tarihy tәjiriybe halqymyzdyng tózimdilik, ózara syilastyq jәne kelisim mәdeniyetin qalyptastyruyna yqpal etti. Sondyqtan, Qazaqstannyng órkeniyettik tandauy – bir mәdeniyetti ekinshisinen joghary qoiy emes, týrli órkeniyetter arasyndaghy ózara týsinistik pen yntymaqtastyqty damytu.
Sonymen birge, Qazaqstan ózining últtyq bolmysyn saqtaugha erekshe kónil bólui tiyis. Memlekettik tilding damuy, últtyq tarihty tereng zertteu, dәstýrli mәdeniyetti janghyrtu, otandyq ghylym men bilimnin qabilettiligin arttyru – elding ruhany qauipsizdigining negizgi baghyttary. Últtyq mәdeniyeti quatty memleket qana jahandanu jaghdayynda ózining ereksheligin joghaltpay, halyqaralyq qoghamdastyqtyng tolyqqandy mýshesi bola alady.
Bilim jýiesi órkeniyettik bәsekede sheshushi ról atqarady. Qazirgi zamanghy mektep pen joghary oqu orny tek maman dayarlaytyn mekeme demey, azamattyq jauapkershiligi joghary, últtyq qúndylyqtardy qúrmetteytin әri әlemdik dengeyde oilay alatyn túlghany qalyptastyratyn orta boluy tiyis. Bilim men ghylymgha investisiya salghan memleketter halyqaralyq arenada әrqashan bәsekege qabiletti keledi.
Ekonomikalyq damu men ruhany damu ózara ajyramaydy. Ekonomikasy myqty bolghanymen, mәdeniyeti men últtyq birligi әlsiregen qogham úzaq merzimdi túraqtylyqqa qol jetkize almaydy. Sol siyaqty últtyq ruhy kýshti, biraq ghylym men tehnologiyada kenje qalghan memleket te jahandyq bәsekede óz mýmkindigin tolyq paydalana almaydy. Sondyqtan órkeniyettik damudyng negizi – materialdyq jәne ruhany qúndylyqtardyng ýilesimdi damuy.
Qazaqstannyng halyqaralyq bedeli de onyng últtyq qúndylyqtaryn qanshalyqty tiyimdi tanyta alatynyna baylanysty. Qazaq halqynyng bay mәdeny múrasy, kóshpeli órkeniyetting ozyq dәstýrleri, dombyra men kýy óneri, aitys, qonaqjaylyq mәdeniyeti, Úly Jibek jolynyng tarihy múrasy – osylardyng barlyghy elimizding әlem aldyndaghy erekshe kelbetin qalyptastyratyn manyzdy faktorlar. Osy qúndylyqtardy zaman talabyna say damytyp, halyqaralyq dengeyde keninen nasihattau Qazaqstannyng «júmsaq kýshin» nyghayta týsedi.
HHI ghasyrdaghy órkeniyetter bәsekesi – qarudyn, kýshtin, bilimnin; ýstemdikting emes, mәdeniyetting jarysy. Osy kýreste jeniske jetetin halyq – ózining tarihy tamyryn úmytpay, últtyq qúndylyqtaryn saqtay otyryp, zaman talabyna beyimdele alghan halyq. Qazaqstan ýshin de eng dúrys jol – últtyq biregeylikti nyghaytyp, әlemdik órkeniyetpen teng dәrejede yqpaldasa otyryp, tәuelsiz damudyng naqty baghytyn jalghastyru. Sonda ghana elimiz jahandyq ózgerister dәuirinde ózining últtyq mýddesin qorghap, halyqaralyq qoghamdastyqtaghy bedelin odan әri nyghayta alady.
Beysenghazy Úlyqbek,
Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi
Abai.kz