Kenestik iydeologiya jәne búrmalanghan tarih
Qazaqstannyng aqiqatqa úmtylysy
Kenes dәuirindegi Qazaqstan tarihy tek ótken kýnning jylnamasyn zertteumen shektelgen joq, ol eng aldymen KSRO-nyng totalitarlyq memlekettik iydeologiyasyn nasihattaudyng basty qúralyna ainaldy. Últtyq tarihtyng tútas dәuirleri, tarihy túlghalar men últ-azattyq qozghalystar shynayy faktiler negizinde emes, imperiyalyq ortalyqtyng sayasy mýddesine ynghaylastyrylyp baghalandy.
IYdeologiyalyq búrmalaular men ghylymy qughyn-sýrgin
Kenestik jýiege Qazaqstannyng Resey imperiyasyna, keyin KSRO qúramyna enuin «tek erikti әri progressivti prosess» retinde kórsetetin tarihy tújyrymdama qajet boldy. Búl resmy núsqagha qayshy keletin kez kelgen derek qauipti dep tanyldy.
Búrmalanghan tarihnamanyng aiqyn mysaly — kórnekti tarihshy Ermúhan Bekmahanovtyng taghdyry. Ol 1837–1847 jyldardaghy Kenesary Qasymov bastaghan kóterilisti otarshyldyqqa qarsy últ-azattyq kýres retinde zerttegeni ýshin 1952 jyly 25 jylgha bas bostandyghynan aiyryldy. Imperiyalyq sayasat Kenesaryny «reaksiyashyl feodal» etip kórsetip, qazaq halqynyng otarlaugha qarsylyq bildirgenin jasyrugha tyrysty.
Sonymen qatar HH ghasyrdyng basynda últtyq avtonomiya men derbes memlekettilik iydeyasyn úsynghan Alash qozghalysynyng qayratkerleri — Álihan Bókeyhanov, Ahmet Baytúrsynov, Mirjaqyp Dulatovtar «burjuaziyalyq últshyldar» dep aiyptalyp, totalitarlyq jýiening qúrbanyna ainaldy.
Asharshylyq (Golodomor) — últtyq demografiyalyq apat
Kenes biyligining Qazaqstandaghy eng auyr әri tragediyalyq sayasaty — 1929–1933 jyldardaghy újymdastyru men mal-mýlkti tәrkileu (konfiskasiya) sharalary boldy. Dәstýrli kóshpeli jәne jartylay kóshpeli sharuashylyqtyng kýshtep joyyluy saldarynan:
-
Qazaqstandaghy mal basy 40 millionnan 4 milliongha deyin azaydy.
-
Halyq kýnkóris kózinen aiyrylyp, jappay asharshylyq pen demografiyalyq apat bastaldy.
-
Jýzdegen myng otandasymyz shekara asyp (Qytay, Ózbekstan, Qyrghyzstan, t.b.) bosyp ketuge mәjbýr boldy.
-
Qazaq halqy óz jerinde demografiyalyq túrghydan azshylyqqa ainaldy.
Kenes ókimeti búl jýieli tragediyany «sosialistik qayta qúrudyng jenisteri» degen úrandarmen býrkemelep, ondaghan jyldar boyy aqiqatty aitugha tyiym saldy.
Tújyrym: Býgingi tanda jana múraghat materialdarynyng ashyluy tarihy әdildikti kalpyna keltiruge jol ashty. Kenestik imperiyalyq sayasattyng maqsaty — tarihy jadynan aiyrylghan qogham qalyptastyru bolsa, qazirgi otandyq tarihnamanyng mindeti — últtyq memlekettilik pen Asharshylyq tragediyasynyng shynayy baghasyn berip, tarihy sabaqtastyqty qalpyna keltiru.
Kerimsal Júbatqanov,
S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq ghylymiy-zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty
Abai.kz