Keshe Abzal Dostiyar Aqparattyq Arnasy atty yutub-arnadan bir diny qauym turaly podkasty kórip, qazaq halqynyng diny fanatizmnen saqtandyratyn «Qúdaysyz da bolma, qúdaymen de bolma» degen eski sózi eske týsti.

Podkasta marqúm tanymal jurnalist Rahat Mamyrbekke qatysty bir әngime estidim. Onyng júbayynyng aituynsha, Rahat otbasy jihaz alugha dep jinap jýrgen aqshasyn ózin «ústaz» sanaghan adamgha aparyp bergen. «Ústaz» aqshany alyp, raqmetin aityp, batasyn berip shygharyp salghan.

Alayda arada kóp uaqyt ótpey, keshe ghana bala-shaghasynyng qajetine júmsalatyn bar aqshasyn ústazyna bergen shәkirt sol ortanyng adamdary tarapynan «tәrtipke salu» ýshin tayaqqa jyghylghan.

Búl oqighanyng maghan әser etken jeri — aqsha emes.

Adamnyng bireuge senip, óz erkimen soghan moyynsúnuy.

Al sol senimning bir kýni adamnyng ózine qarsy qoldanylatyn qúralgha ainaluy.

Rahat Mamyrbekting júbayy bayandaghan búl oqigha qazirgi zamannyng bir mysaly ghana.

Biraq ol maghan osydan qyryq jyldan astam uaqyt búrynghy bir qandy oqighany eriksiz eske saldy.

Eki oqighanyng arasynda tikeley baylanys joq. Biraq ekeuining týbinde bir súraq jatyr:

Adam óz erkindigin «ústazyna» qay kezde tapsyryp qoyady?

1985 jyldyng aqpanynda Vilinuste tanymal akter, jekpe-jek ónerining sheberi Talghat Nyghmatulinning qaytys bolghany habarlandy.

Avtoapat, әlde tóbeles dedik te qoydyq..

Anyghy 1,5 jyldan keyin belgili boldy.

1986 jyldyng kýzde «Liyteraturnaya gazeta» gazetinde jurnalist Igori GamaInovtyng «Tónkerilgen dýniye» (Oprokinutyy miyr) atty maqalasy jaryq kórdi (Búl — Talghat Nyghmatulinning óliminen keyingi alghashqy jyldary payda bolghan manyzdy jurnalistik materialdardyng biri. Keyin Gamaynov osy taqyrypqa qayta oralyp, «stranniki» dep sipattaghan orta turaly maqalalar seriyasyn, al 1990 jyly «Stranniki. Istoriya odnogo prestupleniya» atty kitabyn shyghardy).

«Oprokinutyy miyr» — jay ghana bir qylmystyng tarihy emes edi.

Onyng astarynda adamnyng ruhany izdenisi, harizmalyq «ústazdyn» yqpaly, toptyq baghynu jәne jeke adamnyng erkindiginen aiyryluy siyaqty kýrdeli mәseleler jatty.

Biraq búl oqighany týsinu ýshin aldymen Talghattyng ózine ýnilu kerek.

Óitkeni ekrandaghy Talghat Nyghmatulin — bir bólek adam.

Al ómirdegi Talghat — ózin ómir boyy izdegen adam edi.

Talghattyng balalyq shaghy jenil bolghan joq.

Ákesi ol eki jasqa tolmay qaytys boldy. Anasy mektepte qyzmet istedi. Túrmystyng qiyndyghy, balalyq shaqtaghy jalghyzdyq, internatta boluy onyng minezine әser etpey qalghan joq.

Keyin ol ózin sport arqyly ózgertti.

Álsizdeu, túiyqtau baladan denesin shynyqtyrghan, jekpe-jek ónerin mengergen, kino әlemine kirgen, әdebiyet pen filosofiyagha qyzyqqan jigit shyqty.

Ol ózin ózi jasady.

Sondyqtan Talghatty «әlsiz adam edi, sondyqtan bireuge erip ketti» dep týsindiru — onyng ómir jolyn tym qarapayymdatu.

Kerisinshe, onyng boyynda ýnemi bir nәrseni jenuge, ózin jetildiruge, dýniyening kórinbeytin syryn týsinuge degen qúshtarlyq bolghan siyaqty.

Osy izdenis ony Shyghys filosofiyasyna, meditasiyagha, sopylyqqa, mistikalyq әdebiyetke alyp keldi.

Mәsele ruhany izdenisting ózinde emes edi.

Mәsele — izdenushi adamnyng aldynan shyqqan «ústazdyn» qanday adam bolghanynda edi.

Talghat Nyghmatulinning taghdyrynda Abay Borubaevtyng orny erekshe boldy.

Abaydyng ainalasynda birtindep ózindik dýniyetanymy, tәrtibi, týsinigi qalyptasqan orta payda boldy. Onyng janynda Myrza Qymbatbaev boldy. Keyin búl orta týrli derekterde mistikalyq baghyttaghy qauym, «Tórtinshi jol», «tarikat» tәrizdi ataularmen sipattaldy.

1987 jyly «Nauka y religiya» jurnalynda jariyalanghan materialdarda búl ortanyng bastapqyda ruhany izdeniske qyzyqqan adamdardyng shaghyn toby bolghany, keyin onyng birtindep jabyq әri qatang iyerarhiyalyq sipat alghany bayandalady.

Eng qauipti ózgeris dәl osy jerde bastalady.

Ústazgha qúrmet — bir basqa.

Ústazdyng sózin absolutti aqiqat dep qabyldau — bir basqa.

Birinshisinde adamnyng óz erki saqtalady.

Ekinshisinde adamnyng óz pikiri birtindep joghala bastaydy.

Talghat Borubaevtan jay ghana diny bilim izdedi deu jetkiliksiz.

Ol ózin jetildiretin, dýniyening tereng syryn týsindiretin, ruhany jol kórsetetin adam izdedi.

Venera Nyghmatulinanyng estelikterinde Talghattyng әrtýrli filosofiyalyq jәne mistikalyq әdebiyetke qyzyqqany aitylady. Ol ózin ózgertetin bilim izdedi.

Múnday adamgha harizmasy bar, ózin ózgelerden erekshe bilim iyesi retinde kórsetetin adamnyng yqpaly kýshti boluy mýmkin.

Biraq búl jerde taghy bir manyzdy nәrseni aitu kerek:

Talghattyng qylmysqa qatysy joq. Onyng ruhany izdenisi onyng ólimine sebep bolghan qylmysty aqtamaydy.

Kerisinshe, tragediyanyng mәni — jaqsy maqsattyng ózi dúrys emes adamnyng qolynda qauipti qúralgha ainaluy mýmkin ekeninde.

Keyingi derekterde Borubaevtyng ainalasyndaghy orta «Tórtinshi jol» atauymen atalady.

Bastapqyda múnda bilimdi adamdar boldy. Olardyng arasynda akterler, suretshiler, ghalymdar, studentter jәne shygharmashylyq orta ókilderi kezdeskeni keyingi jariyalanymdarda aitylady.

Búl da manyzdy.

Óitkeni adamdy qauipti topqa tek sauatsyzdyq nemese nadandyq alyp keledi degen týsinik dúrys emes.

Kerisinshe, keyde joghary bilimdi, qabiletti, izdenimpaz adam da ózining ruhany súraghyna tym qarapayym әri absolutti jauap úsynghan harizmalyq liyderge baylanyp qaluy mýmkin.

Adamgha «Men sen bilmeytin nәrseni bilemin»,

«Men saghan jol kórsetemin», «Mening aitqanym — sen ýshin dúrys» degen ýsh oidyng ózi jetkilikti boluy mýmkin.

Al oghan «Kýmәndanu — әlsizdik», «Qarsy bolu — satqyndyq», «Ústazdyng búiryghyn oryndau — paryz» degen týsinikter qosylsa, ruhany izdenis birtindep psihologiyalyq tәueldilikke ainalady.

1985 jyldyng basynda osy ortanyng ishinde alauyzdyq kýsheyedi.

Litvadaghy keybir adamdar Borubaevtyng yqpalyna qarsy shygha bastaydy. Keyingi derekterde olardyng arasynda aqsha, baghynu, toptan shyghu mәseleleri boyynsha janjal bolghany aitylady.

Boraubaev Vilinuske keledi.

Talghat ta onyng shaqyruymen sonda barady.

Talghat Vilinuske naqty qanday maqsatpen barghanyn әr derek әrtýrli týsindiredi.

Biraq bir nәrse anyq — ol ózin kýtip túrghan qylmystyq zorlyqtyng qúrbany bolatynyn bilgen joq.

10 aqpannan 11 aqpangha qaraghan týni Talghat Nyghmatulin birneshe adamnyng ortasynda qalady.

Odan keyingi oqighanyng minut sayynghy tolyq hattamasy kópshilikke ashyq derekterde joq. Sondyqtan «saghat 23:15-te mynau boldy, 00:40-ta anau boldy» degen dәldikpen aitugha bolmaydy.

Biraq sot materialdary men keyingi jariyalanymdardaghy ortaq jeli belgili.

Talghatty úzaq uaqyt boyy sabaydy.

Ony Abay Borubaev bastaghan top mýsheleri soqqygha jyqqan.

Keyingi derekterde onyng denesinen 119 jaraqat anyqtalghany, qabyrghalary men múryn sýiegining synghany, basynan jәne denesining basqa bólikterinen kóptegen soqqy izderi bolghany aitylady.

Búl jay ghana tóbeles emes edi.

Búl — adamnyng ólimine әkelgen úzaq zorlyq.

Osy jerde Talghattyng songhy sózderi turaly keyingi jariyalanymdarda keltiriletin mәlimet erekshe auyr estiledi.

Ol «Za chto, Abay? Hvatiyt! Perestanite!» dep jalynghany aitylady.

Búl sózderding týpnúsqa sot hattamasynan alynghanyn dәleldeytin ashyq arhivtik kóshirme qolymyzda joq ekenin eskeru kerek. Biraq búl epizod keyingi derekti jәne jurnalistik rekonstruksiyalarda birneshe ret qaytalanady.

Eger osy sózder shyn mәninde aitylghan bolsa, onyng tragediyalyq maghynasy óte teren.

Talghat qarsy aldynda jay ghana qylmyskerlerdi emes, ózi úzaq uaqyt «ústaz» dep qabyldaghan adamdy kórip túr.

Sondyqtan onyng «Za chto, Abay?» deui — jay qorqynyshtyng sózi emes.

Búl — senimning kýireuining sózi.

Talghat Nyghmatulin jekpe-jek ónerin mengergen adam edi.

Sondyqtan osy oqighadan keyin kóp adamnyng kókeyinde "Nege ol ózin qorghay almady?"- degen súraq qaldy.

Oghan «gipnozgha týsti» degen jauaptar da aityldy.

Biraq múnday tújyrymdy senimdi tarihy derek dep qabyldaugha negiz joq.

Birinshiden, Talghat shabuyldyng dәl osynday dengeyge jetetinin bastapqyda týsinbegen boluy yqtimal.

Ekinshiden, ol Abaydy әli de «ústaz» retinde qabyldaghan.

Ýshinshiden, toptyq zorlyq bastalghan kezde psihologiyalyq shok adamnyng qalypty әreket etu qabiletin búza alady.

Tórtinshiden, úzaq soqqydan keyin adamnyng fizikalyq qarsylasu mýmkindigi de birtindep joghalady.

Demek mәsele Talghattyng kýshinde emes.

Mәsele — onyng kýshin qoldanatyn sәtke deyin psihologiyalyq túrghydan qarusyzdandyrylghanynda boluy mýmkin.

QÚDAYSYZ DA BOLMA, QÚDAYSYZ DA BOLMA?

Osy jerde ocherkting basyndaghy sózge qayta oralugha bolady.

«Qúdaysyz da bolma, qúdaysyz da bolma» degendi men búl jerde diny ýgit retinde emes, adamnyng ruhany tepe-tendigi turaly eskertu retinde qabyldaymyn.

Óitkeni mәsele Qúdaygha senude nemese senbeude ghana emes.

Mәsele — óz aqylyndy bireuge tolyq tapsyryp qoymauda.

Ruhany ústaz qajet boluy mýmkin.

Biraq ústaz adamnyng ar-újdanyn almastyrmauy kerek.

Senim qajet.

Biraq senim súraq qong qúqyghyn joymauy kerek.

Diny jol boluy mýmkin.

Biraq ol adamdy qorqytugha, qorlaugha, aqsha talap etuge nemese zorlyq jasaugha rúqsat bermeydi.

Al bireu «Mening aitqanym — aqiqat. Sen tek orynda» degen jerden bastap, adamnyng ruhany erkindigine qauip tónedi.

Talghat Nyghmatulinning tragediyasyn tek «sekta mýsheleri akterdi óltirdi» degen bir sóilemge syighyzu onay.

Biraq búl oqighadan sabaq alu ýshin odan terenirek qarau kerek.

Qauiptilik bir kýnde payda bolghan joq.

Aldymen — qyzyghushylyq boldy.

Sodan keyin — senim.

Senimnen keyin — erekshe qúrmet.

Qúrmetten keyin — tәueldilik.

Tәueldilikten keyin — búiryqty oryndau.

Al búiryqqa qarsy shyghu «satqyndyq» dep qabyldanghan kezde, adamnyng moralidyq tandau kenistigi taryla bastaydy.

Sonynda ústaz ben shәkirtting arasyndaghy ruhany baylanys qylmystyq biylik qatynasyna ainaldy.

Mine, tragediyanyng shynayy bastaluy osynda.

Talghat Nyghmatulin 1985 jylghy 11 aqpanda Vilinuste qaza tapty.

Onyng denesinen 119 jaraqat tabylghany turaly derek keyingi kóptegen jariyalanymdarda qaytalanady.

Qylmysqa qatysqan adamdar sot aldynda jauap berdi. Al toptyng óz ishindegi ruhani-iydeologiyalyq jýie keyin jurnalister men zertteushilerding nazaryn audardy.

1986 jylghy «Oprokinutyy miyr» maqalasy da, 1987 jylghy «Nauka y religiya» jurnalyndaghy materialdar da osy tragediyany sol kezdegi qogham ýshin manyzdy bir súraqtyng ainalasynda qarastyrdy:

adamgha senim kerek pe, әlde adamnyng senimi ony óz erkinen aiyratyn kýshke ainaluy mýmkin be?

Jauaby — ekeuining arasyndaghy shekarada.

Senim adamdy biyiktetui mýmkin.

Al soqyr senim adamdy qúldyqqa týsirui mýmkin.

Rahat Mamyrbek turaly onyng júbayynyng bayandaghan oqighasy men Talghat Nyghmatulinning qyryq jyldan astam búrynghy tragediyasyn bir oqigha dep qaraugha bolmaydy.

Rahat Mamyrbek der kezinde qatarynda tanymal ghalym, eldi auzyna qaratqan aqyn bar әlgi diny qauymmen baylanysyn ýzipti.

Adam óz erkindigin bireuge bergenin ózi bayqamay qaluy mýmkin be?

Mýmkin.

Sondyqtan ruhany izdenisting eng manyzdy sharty — tek senu emes, oilanu.

Ústazdyng eng ýlken mindeti — shәkirtin ózine baylap qoy emes, onyng óz betinshe oilay aluyna jol ashu.

Al shәkirtting eng ýlken qorghany — ózining ar-újdany men aqylyn eshkimge tolyq tapsyryp qoymau.

Talghat Nyghmatulinning qazasy bizge osyny tym qymbat baghamen kórsetti.

QÚDAYSYZ DA BOLMA!

QÚDAYMEN DE BOLMA!

Bәlkim, búl sózding býgingi zaman ýshin eng manyzdy maghynasy da osynda shyghar:

ruhsyz qalma, biraq aqylsyz senbe.

Ústaz izde, biraq erkindigindi joghaltpa.

Sen, biraq kózsiz senbe!

Kýmәndanugha da qúqyghyng bar ekenin úmytpa.

Ómir Shynybekúly

Abai.kz