تۇراعۇل ما، جوق الدە تۋراعۇل ما؟ بۇل سۇراقتىڭ ءباسپاسوز بەتىندە كورىنىس بەرىپ قالىپ جۇرگەنىنە دە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. «تۇراعىل مەن تۋراعۇل» اراسىنداعى ءبىر عانا ءحارىپ بولماسا، سىرت كوزگە بۇل اتالمىش ەسىمدەر اراسىندا اناۋ ايتقان ايىرماشىلىق جوق، ۇساق-تۇيەك ماسەلە سەكىلدى. الايدا، ماسەلە ابايدى تانۋعا تىرەلىپ تۇر. ال، ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اقىنى حاكىم ابايدى تانۋدا ۇساق-تۇيەك دەگەن ماسەلە بولۋعا ءتيىس ەمەس.

ءسوز ابايدىڭ ەكىنشى ايەلى ايگەرىمنەن تۋعان تۇڭعىش ۇلى، ەسىم-سويى عىلىمي ەڭبەكتەردە اۋدارماشى ءھام ابايدىڭ شاكىرتى رەتىندە اتالىپ قالىپ جۇرگەن تۇراعۇل حاقىندا.

سۋرەت: Abai.kz سكرينى.

اڭگىمەنىڭ القيساسى بىلاي: تۇنەۋ كۇنى «Abai.kz» پورتالىنىڭ 2026 جىلدىڭ 7-قىركۇيەك كۇنگى سانىندا بولات جۇنىسبەكوۆتىڭ «تۋراعۇل – تۋرا جول» اتتى ماقالاسى جارياعا شىققان-دى. اتالمىش ماقالاسىندا اۆتور: «ابايدىڭ ءوز پەرزەنتىنە قۇدايدىڭ قۇلى، ياكي، قىزمەتشىسى رەتىندە ءدىن يسلامنىڭ تۋرا جول، جارىق نۇرىمەن ءومىر ءسۇرۋىن تىلەگەنى كامىل»، – دەي كەلە: «اللا تاعالانى، ادام بالاسى مەن ادىلەتتى ءسۇيىپ، ەرەكشە ارداق تۇتقان ابايدىڭ، تاعى قايتالايمىز، پەرزەنتىنە تۋراعۇل ەسىمىن بەرىپ، ونىڭ تۋرا جولدا بولۋىن قالاعانى انىق. «تۋراعۇل» ەسىمىن «تۇراعۇل» دەپ بۇرمالاۋ – قۇدايدىڭ تۋراشىل قۇلى، قىزمەتشىسى دەگەننەن، قاسيەتتى يسلام دىنىمىزدەن بەزىنۋ بولماق. دەمەك، ابايتانۋدىڭ ابىزى قايىم مۇحامەتحانۇلىن تۇزەتىپ، «اداسقانشا»، حاكىمنىڭ دارىندى ۇلدارىنىڭ ءبىرى، شەبەر اۋدارماشى – تۋراعۇلعا «دۇنيە ەسىگىن اشقاندا» العان ەسىمىن قايتارۋ پارىز»، – دەيدى. بۇدان ارى قاراي اۆتور: اسا كورنەكتى ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەتحانوۆتىڭ 1993 جىلى الماتى قالاسى، «ءداۋىر» باسپاسىنان جارىققا شىققان «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى» زەرتتەۋ ەڭبەگىندە: «تۋراعۇل» ەسىمىن 64 مارتە دەپ اتاپ كورسەتىپ، ميىمىزعا قۇيادى»، – دەپ قايىم مۇحامەتحانۇلىنا سىلتەمە جاساپتى.

بىلاي قاراساڭ اۆتوردىڭ وي جۇيەسى مەن ءسوز ساپتاۋىندا ءمىن جوق. توگىلىپ تۇر. كەڭ قولتىق قازاقى مىنەزبەن: «قۇداي-اۋ، تۇراعۇلى نە، تۋراعۇل نە؟ ءبىر حارىپتە تۇرعان نە بار؟»، – دەپ قولدى سىلتەي سالاتىن-اق جاعداي. سولاي جاسايىن-اق دەسەك تە، ءبىر حارىپتە تۇرعان نە بار؟ – دەي المادىق. سەبەبى، ءبىر ءحارىپ ايىرماشىلىعىنىڭ ارعى جاعىندا عۇلاما ويشىل، حاكىم اباي مەن «ابايتانۋ» عىلىمى تۇر. ال، عىلىم ءۇشىن «ۇساق-تۇيەك» دەگەن ۇعىم جوق. ونىڭ ۇستىنە ءدال وسى «تۇراعۇل» مەن «تۋراعۇل» اراسىنداعى «ۋ» مەن «ۇ» دىبىستارى – اباي ءومىر سۇرگەن زامان مەن حاكىم اباي شىعارماشىلىعىنا الىپ بارار جالعىز اياق جول سەكىلدى. ءبىزدىڭ ويىمىز وسىلاي دەيدى.

اۋەلگى ءسوز اباي ءومىر سۇرگەن زامان حاقىندا.

اباي زامانى دەگەندە، اقىن دۇنيەگە كەلگەن وتباسى – قۇنانباي اۋلەتىنە سوقپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءوزى ءومىر سۇرگەن پاتريارحالدى رۋلىق-فەودالدىق قوعامنىڭ ءىرى تۇلعاسى، «قارادان تۋىپ، حان بولعان»، ارعىننىڭ توبىقتى رۋىنىڭ ىرعىزبايىنان شىققان قۇنانباي مەن ونىڭ اۋلەتى – كوپ نەكەلى پولەگاميالىق اۋلەت بولاتىن. كوپ قاتىننان تۋعان كوپ بالانىڭ بولاشاق تاتۋلىعىن ويلاعان اۋلەت باسشىلارى مەن قۇنانبايدىڭ شەشەسى زەرە اجە، ابايدىڭ اناسى ۇلجان، قۇنانبايدىڭ جەڭگەسى تاڭشولپان، بايبىشەسى كۇڭكە سەكىلدى اۋلەت انالارىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن، اتالاس تۋىسقاندار ءبىرىنىڭ بالاسىن ءبىرى باۋىرىنا باسىپ، اسىراپ الۋدى – قۇنانباي اۋلەتى قالىپتى داستۇرگە اينالدىرعاندى. نەگىزگى ماقسات – سول كەزەڭدەگى قازاق قوعامىندا ءجيى ايتىلاتىن «ەكى قاتىننىڭ بالاسى – ەكى رۋلى ەل» قاعيداتىن بۇزىپ، اۋلەت تاتۋلىعىن ساقتاۋ. تۋىسقانعا بالاسىن بەرگەندەر اعايىن اراسىنداعى ۇساق-تۇيەك ارازدىققا بارسا دا، اتالاس تۋىسقان وتباسىندا تاربيەلەنىپ جاتقان بالاسىن تاستاپ كەتە الماي، «ۇزىن-ارقان، كەڭ-تۇساۋ» اۋلەت قازىعىن شىر اينالىپ، اعايىن اراسىنداعى تاتۋلىقتى ساقتاۋعا ءماجبۇر بولاتىن. مۇنان وزگە دە سول تۇستاعى قازاق قوعامىندا اعايىن تاتۋلىعىن ساقتايتىن ءتۇرلى ءىس-شارا مەن سۋىق اقىلعا نەگىزدەلگەن ءتۇرلى ادىستەر بار-تىن...

اباي ءومىر سۇرگەن رۋلىق پاتريارحالدى فەودالدىق قوعامدا اۋلەت تاتۋلىعى مەن بىرلىگى باستى ورىندا بولدى. سەبەبى، بەرەكە باستاۋى بولعان اۋلەت تاتۋلىعى – «تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەس» دەپ اتالاتىن ۇلى زاڭدىلىققا نەگىزدەلگەن «ءومىر – تارتىستا» جايلى ءومىر مەن بايلىققا باستار تۋرا جول بولاتىن. وسى قاعيدانى جەتە تۇسىنگەن قۇنانباي اۋلەتى ءۇشىن ءبىرىنىڭ بالاسىن ءبىرى باۋىرىنا باسىپ، اسىراپ الۋ – قالىپتاسقان، ۇيرەنشىكتى ءداستۇر بولدى.

قۇنانباي ءتورت نەكەلى كىسى بولعان. ەكىنشى ايەلى ۇلجاننان تۋعان تۇڭعىش ۇلى تاڭىربەردى (تاكەجان) قۇنانبايدىڭ اكەسى وكسەنبايدىڭ باۋىرىندا وسكەن. ۇلجاننان تۋعان ەكىنشى ۇل ابايدى (يبراھيم) قۇنانبايدىڭ ءۇشىنشى ايەلى ايعىز باۋىرىنا باسادى. قۇنانباي ايەلدەرى ۇلجان مەن ايعىزدىڭ كوشى-قون قونىستارى مەن قىستاۋى ءبىر بولعاندىقتان، ايعىزدىڭ باۋىرىنداعى اباي ەكى انانىڭ ورتاسىندا تەل ءوسىپ، قايىندارىنىڭ ەسىمىن تىكە اتامايتىن سالت بويىنشا جەڭگەلەرى ابايدى «تەلعارا» دەپ اتاعان. XIX عاسىردىڭ II جارتىسىنداعى قازاق حالقى ءومىرىنىڭ شىن مانىندەگى كوركەم ەنتسيكلوپەدياسى، م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان ەپوپەياسىنىڭ العاشقى شارتتى اتاۋىنىڭ «تەلعارا» دەپ اتالۋىنىڭ ءوزى دە ابايدىڭ ەكى انانىڭ ورتاسىندا تەل وسكەندىگىنە بايلانىستى تۋىنداعان-دى. ءسوز رەتى كەلىپ قالعان سوڭ ايتا كەتەيىك: ابايدىڭ تۇڭعىشى اقىلبايدى قۇنانبايدىڭ كىشى ايەلى نۇرعانىم باۋىرىنا باسسا، ابايدىڭ ءىنىسى ىسقاقتىڭ بالاسى كاكىتاي ءدىلدانىڭ باۋىرىندا، اباي تاربيەسىندە وسەدى. اقىلبايدىڭ بالالارى اۋباكىر مەن باكيزاتتى ابايدىڭ كەنجە ءىنىسى وسپان اسىراپ العان.

مىنە، قۇنانباي اۋلەتىنىڭ وسىنداي سالتى بويىنشا، ابايدىڭ ءدىلدادان تۋعان ەكىنشى ۇلى اكىمبايدى (حاكىمباي) ىسقاقتىڭ بايبىشەسى مانىكە باۋىرىنا باسادى. بالا وتە اقىلدى، زەرەك بولعان دەسەدى. اكىمباي توعىز جاسقا كەلگەندە اۋىرىپ، اياق استىنان قايتىس بولادى. بۇل قازاعا بايلانىستى اباي ۇزاق جوقتاۋ جازىپ، اكىمبايعا بايلانىستى وتەتىن قارالى جيىنداردا  ايگەرىم  جوقتاۋدى انگە قوسىپ ايتىپ، ەلدىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتقانى، حالىق اراسىندا اڭىز بولىپ بەرىگە دەيىن ايتىلعان. جوقتاۋ جىر ابايدىڭ 1933, 1939, 1945, 1961, 1968 – جىلعى جيناقتارىندا «اكىمباي ولگەندە» دەگەن اتپەن باسىلىپ، جارياعا شىقسا، اقىننىڭ 1957 جانە 1977 جىلعى جيناقتارىندا نەگە ەكەنى بەلگىسىز، ابايدىڭ ءدال وسى «اكىمباي ولگەندە» دەگەن جوقتاۋ ولەڭى 1957 جىلعى جيناقتا «بالاسى ولگەن اناعا  اباي شىعارىپ بەرگەن جوقتاۋ» دەپ، ال، 1977 جىلعى جيناقتا «نەمەرە ءىنىسى ولگەندە ايتقانى» دەگەن اتپەن باسىلىپتى.

ابايدىڭ 1957, 1977 جىلعى جيناقتارىندا «اكىمباي ولگەندە»  جىر-جوقتاۋىنىڭ اتاۋى قاتە باسىلعانىن جانە ءدال وسى جوقتاۋدى اباي قاي كەزدە، قانداي جاعدايدا جازىپ، شىعارعانىن بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم اسان وماروۆ ءوزىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەگىندە، جان-جاقتى دالەلدەپ جازدى.

(قاراڭىز: «تۇراعۇل ما، الدە تۋراعۇل ما؟» Abai.kz. 30 قاڭتار، 2025 جىل. «ابايدىڭ «اكىمبايى» قاشانعى «اداسادى؟» «ZHERUIYQ» 14 تامىز، 2018 جىل)

سوندىقتان دا، ىسقاق باۋىرىنا باسقان ابايدىڭ بالاسى اكىمباي ولگەندە اباي شىعارعان جوقتاۋعا مۇنان ارى توقتالۋدى ءجون سانامادىق.

ايتقىمىز كەلگەنى: وسى اكىمباي ولگەن سوڭ جىل جەتپەي دۇنيەگە كەلگەن ابايدىڭ ەكىنشى ايەلى ايگەرىمنەن تۋعان ۇل بالانى ابايدىڭ بايبىشەسى ءدىلدا باۋىرىنا باسادى. ءدال وسى وقيعا جونىندە ءارحام كاكىتايۇلى ىسقاقوۆ: «تۇراعۇل ەمشەكتەن شىققاندا ءدىلدا ايگەرىمگە: «باي سەنىكى بولسىن، بالا مەنىكى بولسىن»، – دەپ، تۇراعۇلدى ءوز باۋىرىنا سالىپ، بالا عىپ الادى»، – دەپ جازادى ءوز ەستەلىگىندە. (قاراڭىز: اباي تۋرالى ەستەلىكتەر 89-بەت، الماتى، 2018 جىل)

بايقادىڭىزدار ما، ءارحام ىسقاقوۆ ءوز ەستەلىگىندە ابايدىڭ بالاسىنىڭ اتىن «تۋراعۇل» ەمەس، «تۇراعۇل» دەپ جازعان. كوزگە كورىنىپ، ىسكە جاراپ قالعان زەرەك تە، اقىلدى اكىمبايدان ايىرىلىپ وتىرعان اۋلەت، دۇنيە ەسىگىن ەندى اشقان سابيگە و دۇنيەگە اكىمبايداي ەرتە كەتىپ قالماسىن، ورتامىزدا «تۇرىپ قالسىن-دى» ىرىم ەتىپ، ءتۇبىرى «تۇر» ەتىستىگىنەن تۇراتىن «تۇراعۇل» ەسىمىن بەرۋى – ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن ويلاۋ جۇيەمىزگە ءدال كەلىپ تۇرعان جوق پا؟

ماقالا اۆتورى بولات جۇنىسبەكوۆ جازعانداي اكەسى اباي سابيگە «ءدىن يسلامنىڭ تۋرا جولىمەن ءومىر ءسۇرسىن» دەگەن تىلەكتى تىلەسە «اللانىڭ تۋراشىل قۇلى» دەگەن ماعىنا بەرەتىن ارابتىڭ «عيدايات» سوزىنەن تۋىنداعان «قينايات» دەگەن ەسىمدى تاڭداسا كەرەك ەدى. الايدا، ماقالا اۆتورى بولات جۇنىسبەكوۆ: «يسلامنىڭ تۋرا جولىندا بولسىن دەپ، اباي بالاسىنا تۋراعۇل ەسىمىن بەرگەن»، – دەيدى.

ءبىز ماقالا اۆتورىنىڭ بۇل پىكىرى مەن كەلىسە المادىق. ويىمىزدى تارقاتىپ كورەيىك...

جوعارى دا ايتىپ وتكەنىمىزدەي ءارحام ىسقاقوۆ اباي تۋرالى ءوز ەستەلىگىندە ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇلدى «تۋراعۇل» دەپ ەمەس، «تۇراعۇل» دەپ انىقتاپ جازعان. بىلگەن سوڭ جازادى دا. ءارحام مەن تۇراعۇلدىڭ اراسى ون جاس. ءبىر اۋلەتتىڭ ءبىر اۋىلىندا بىرگە وسكەن ولار، ءبىر-بىرىمەن نەمەرە تۋىس، زامانداس. ونىڭ ۇستىنە ءارحامنىڭ اكەسى كاكىتاي مەن تۇراعۇل ءدىلدانىڭ باۋىرىندا ءوسىپ، اباي ۇيىندە بىرگە تاربيەلەنگەن. بۇل كەلتىرىلگەن دالەلدەر: ءارحام تۇراعۇلدى وتە جاقسى بىلگەن دەگەن ويعا نەگىز بولارى انىق. مۇنى – ءبىر دەڭىز.

ەكىنشىدەن، 1875 جىلى دۇنيەگە كەلگەن تۇراعۇل تۋعاندا، اباي تۋرا وتىز جاستا. بۇل كەزدە ونىڭ اكەسى قۇنانباي دا، شەشەسى ۇلجان دا، قۇنانبايدىڭ بايبىشەسى كۇڭكە سەكىلدى اۋلەت انالارىنىڭ كوزى ءتىرى. اۋلەتتىڭ ۇلكەندەرى مەن جاسى كەلگەن قارت انالار تۇرعاندا، جاسى وتىزعا ەندى تولعان اباي، ماقالا اۆتورىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا: «...ءدىن يسلامنىڭ تۋرا جول، جارىق نۇرىمەن ءومىر ءسۇرسىن»، – دەپ، دۇنيە ەسىگىن ەندى اشقان سابيىنە قالايشا «تۋراعۇل» دەپ ات قويىپ، ەسىم بەرە الادى؟ بۇل جەردە ماسەلە «تۋراعۇل» نەمەسە «تۇراعۇل» دا ەمەس. ماسەلە: كوزى ءتىرى  اكەسى مەن شەشەسى، اۋلەت ۇلكەندەرى تۇرعاندا قاي قازاقتىڭ بالاسى  عاسىرلار بويى جۇرەگىمىزدە جاتتالىپ، قانىمىزعا سىڭگەن ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزدەن بەزىنىپ، كوزى ءتىرى اكە-شەشەسى مەن اۋلەت ۇلكەندەرىنەن اتتاپ ءوتىپ، ءوز بالاسىنا ءوزى ەسىم بەرىپ، ات قويىپتى؟! ونىڭ ۇستىنە «ءدىن يسلامنىڭ تۋرا جولى» دەيتىندەي، جاسى وتىزعا ەندى عانا كەلگەن سول تۇستاعى اباي سونشالىق ءدىنشىل ما ەدى؟

ابايدىڭ دىنگە كوزقاراسى حاقىندا اقىننىڭ شاكىرتى كوكباي جاناتايۇلى اباي تۋرالى ءوز ەستەلىگىندە: «اباي شىن مانىندە مۇسىلمان ەدى. بىراق، مۇسىلمانشىلىعى مولدا، قوجا ايتىپ جۇرگەن سىرتى سوپى مۇسىلماندىق ەمەس. ۇلكەن سىن مەن تەرەڭ وي، ءوز جۇرەگىمەن تاپقان مۇسىلماندىق بولاتىن. بەرگى جەرلەردەگى كىتاپ ءسوزى، مولدا ءسوزى، شاريعات جولى دەگەن بارلىعىنا سىنىمەن قاراپ، ءدىننىڭ نەگىزىن، ماقسات-باعىتىن عانا الىپ، سونى اقيقات ءدىنى قىپ قولدانعان. ابايدىڭ ءدىنى مۇسىلمانشىلىقتىڭ ىشىندە وسىنداي جولمەن، ۇلكەن سىنمەن تابىلعان تازا اقىلدىڭ ءدىنى ەدى. سوندىقتان، سىرتىمەن تاقۋالىق قىلىپ، ۇدايى ناماز وقىپ، ۇدايى ورازا تۇتىپ، ۇدايى قۇلشىلىق قىلعان دا ەمەس. نامازدى وقىعىسى كەلگەن كەزدە وقيدى، بىراق، وندايدا قاسىنا ەشكىمدى الماي، وڭاشا ۇيدە جالعىز ءوزى ۇزاق-ۇزاق ۋاقىتتار وتىرىپ وقيتىن», – دەپ جازادى. (م.اۋەزوۆ. ابايدى بىلمەك پارىز ويلى جاسقا. 168-بەت. الماتى، «سانات» 1997 جىل.)

بۇل ابايدىڭ ويشىل، حاكىم دارەجەسىنە كوتەرىلگەن كەزدەگى ءدىني ۇستانىمى. ال، تۇراعۇل تۋعان كەزدە وتىز جاستا بولعان ابايدىڭ كوكباي اقساقالدىڭ ەستەلىگىندە ايتىلعان ءدىني ۇستانىمى بولدى دەپ ايتا المايمىز.  بۇل ويىمىزعا دالەل اقىننىڭ 1898 جىلى جازعان «ولسەم ورنىم قارا جەر» ولەڭى.

ءبىز قازىر ابايدىڭ ءوز قولىمەن جازعان عۇمىربايانى جوق دەپ جۇرسەك تە، شىن مانىنە كەلگەندە اقىن شىعارمالارىندا ابايدىڭ ءومىر بەلەستەرىنىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. سوندىقتان، اباي شىعارمالارىنىڭ تۇپنەگىزىنە اۆتوبيوگرافيالىق وقيعالار ارقاۋ بولعان دەگەن توقتامعا كەلۋگە تولىق نەگىز بار. بۇل ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ. ايتسە دە، اباي شىعارمالارىنىڭ كەزەڭدەرىن: 1885 جىلعا دەيىن «ابايدىڭ جاس شاعىنداعى ولەڭدەرى»، 1885-1895 جىلدار اراسىنداعى «ابايدىڭ اعارتۋشىلىق باعىتتاعى شىعارمالارى»، 1895-1903 جىلدار اراسىندا «ابايدىڭ ويشىل، حاكىم دارەجەسىنە كوتەرىلگەن تۇستاعى شىعارمالارى» – دەپ، شارتتى تۇردە ءۇش كەزەڭگە بولۋگە بولادى.

ابايدىڭ جوعارىدا ءبىز اتاعان «ولسەم ورنىم قارا جەر» ولەڭى – فيلوسوف، حاكىم دارەجەسىنە كوتەرىلگەن كەزەڭدە، وتكەن ومىرىنە سىن كوزبەن قاراپ، ءوزى مەن قوعامى، زامانى تۋرالى وزگە ەمەس، اقىننىڭ ءوزى ايتقان جان سىرى.

«ولسەم ورنىم قارا جەر» ولەڭىندە اقىن:

جاسىمدا البىرت ءوستىم ويدان جىراق،
ايلاعا، اشۋعا دا جاقتىم جىراق، – دەي كەلىپ:

قانى قارا ءبىر جانمىن، جانى جارا، – دەيدى.

سونداي-اق، وسى ولەڭنىڭ:

وي كىرگەلى تيمەدى ەرىك وزىمە،
ساندالمامەن كۇن كەشكەن، تۇسپە ىزىمە، – دەگەن جىر جولدارىندا دا اباي ءومىرىنىڭ شىندىق، اقيقاتى جاتىر. شىن مانىنە كەلگەندە، «ولسەم ورنىم قارا جەر» ولەڭى، بۇل – اقىن ومىرىنەن شىنايى مالىمەت بەرەتىن بىردەن-ءبىر دەرەككوز.

اقىن «البىرت جاس» كەزىندە اكەسى قۇنانبايدىڭ ۇلگىلى شاكىرتى بولىپ، ەل باسقارۋدا «ايلا مەن اشۋعا شىراق جاعىپ»، «ويدان جىراق» قالعانى راس. كەيىن شىعىس پەن باتىس ءىلىمىن تەڭ يگەرگەن ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا «وي ءتۇسىپ»، ويشىل، ساناتكەر-ۇستاز دارەجەسىنە كوتەرىلگەن سوڭ، وتكەن عۇمىرىنا وكىنىپ، ومىردەن باز كەشكەندەي كۇي كەشىپ:

كۇنى-ءتۇنى ويىمدا ءبىر-اق ءتاڭىرى
قۇمار قىلعان وزىنە ونىڭ ءامىرى، – دەي كەلىپ:

اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس، – دەپ، جالعىز جاراتۋشى، ءتۇپ يەمەن تابىسپاۋشى ما ەدى؟

بۇل كەزەڭ – 1898 جىلعى كوشبيكەدەگى مۇقىر سايلاۋىنداعى وقيعادان سوڭ، ابايتانۋشى عالىم اسان وماروۆتىڭ تىلىمەن ايتقاندا: «ءتاڭىرى: «قورىتىندى ەڭبەگىڭدى قولىڭا ال، قاراپ قالما!»، – دەپ بەلگى بەرىپ، الەمدىك دەڭگەيدەگى «عاقليات تاسديقات» عىلىمي تراكتاتىن جازعان ابايدىڭ –حاكىم، ويشىل فيلوسوف دارەجەسىنە كوتەرگەن ۋاقىتى. اباي ءومىرىنىڭ وسى تۇسىن اۋەزوۆ ءوزىنىڭ اباي حاقىندا جازعان عىلىمي مونوگرافيسىندا: «اكىمدىك جولداعى رۋباسى اباي ءولىپ، دانىشپان، ۇستاز بولۋعا ارنالعان اباي قالدى»، – دەپ جازادى.

مىنە، وسى كەزەڭدە، ياعني، 1898 جىلدان كەيىن تۇراعۇل دۇنيەگە كەلگەندە، بالكىم، سول كەزدە اباي: «ءدىن يسلامنىڭ جارىق نۇرى، تۋرا جولىمەن ءومىر ءسۇرسىن»، – دەپ، جاڭا تۋعان نارسەستەسىنە «تۋراعۇل» ەسىمىن بەرەر مە ەدى، قايتەر ەدى؟

1875 جىلى ءسابي دۇنيەگە كەلگەن ۋاقىتتا وتىز جاسقا ەندى عانا اياق باسىپ، ەل مەڭگەرۋشىسى بولىپ «ويدان جىراق»، «ايلاعا دا، اشۋعا دا، شىراق جاعىپ جۇرگەن» اباي، ءبىر قۇدايدى ويلاپ، جاڭا تۋعان سابيىنە  «ءدىن يسلامنىڭ تۋرا جولىمەن ءجۇرسىن» دەپ، «تۋراعۇل ەسىمىن بەرەدى دەپ ويلامايمىز. سەبەبى، بۇل جەردە قيسىندى وي جۇيەسى جوق.

ءسوز باسىندا «تۇراعۇل» مەن «تۋراعۇل» ەسىمدەرى اراسىنداعى «ۇ» مەن «ۋ» دىبىستارى اباي زامانى مەن شىعارماشىلىعىنا الىپ بارار جالعىز اياق جول ىسپەتتەس دەپ بوستەكتى ايتا سالعانىمىز جوق. سوندىقتان، «تۇراعۇل» مەن «تۋراعۇلعا» تەرەڭنەن ءمان بەرگەن ءجون.

بولات جۇنىسبەكوۆ ءوز ماقالاسىندا: «اسا كورنەكتى ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەتحانۇلى 1993 جىلى الماتى قالاسى، «ءداۋىر» باسپاسىنان شىققان «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى» زەرتتەۋ ەڭبەگىندە «تۋراعۇل» ەسىمىن 64 مارتە اتاپ كورسەتىپ، ميىمىزعا قۇيادى»، – دەپ جازىپتى.

اۆتوردىڭ بۇل سوزىنە وراي ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز مىناۋ:

بۇل – تەحنيكالىق قاتە بولۋى بەك مۇمكىن. سەبەبى، ەڭبەك جارىققا شىققان 1993 جىلدارى ەلىمىزدەگى باسپالاردا كومپيۋتەرمەن باسۋ جۇمىستارى ەندى عانا باستالىپ، ۇلتتىق تىلىمىزگە ءتان ۇ، ءۇ،ڭ، ءى، ءو سەكىلدى ءتول دىبىستارىمىزدى كومپيۋتەرگە ەنگىزە الماي جاتقان شاعىمىز. سول سەبەپتى دە «تۇراعۇلداعى» «ۇ» دىبىسى كومپيۋتەر بازاسىندا بار، حالىقارالىق «ۋ» دىبىسىنا اينالىپ، «تۇراعۇل» اۆتوماتتى تۇردە «تۋراعۇل» بولىپ وزگەرىپ كەتۋى دە بەك مۇمكىن.

ەكىنشىدەن، قايىم مۇحامەتحانۇلى سەكىلدى «ابايتانۋ عىلىمى عۇلاماسىنىڭ ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇلدىڭ بارلىق باسىلىمداردا «تۇراعۇل» بولىپ باسىلىپ جۇرگەنىن بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان، سول ەڭبەكتىڭ ءبىر جەرىندە، بولماسا، جەكە ماقالا جازىپ: «وسى كەزگە دەيىن ابايدىڭ ۇلى تۋراعۇلدى «تۇراعۇل» دەپ جازىپ كەلدىك. بۇل قاتە. سوندىقتان، ەندىگى جەردە «تۇراعۇلدى» «تۋرعۇل» دەپ وزگەرتۋىمىز كەرەك»، – دەپ، ەسكەرتپەۋى دە مۇمكىن ەمەس قوي.

وسى جاعدايلاردى ەسكەرە كەلە ايتپاعىمىز: قايىم مۇحامەتحانۇلى ەڭبەگىندە 64 مارتە قايتالانعان «تۋراعۇل» ابايۇلى – تۇراعۇلدىڭ كومپيۋتەردەگى تەحنيكالىق قاتە تۇرىندەگى كوشىرمەسى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بۇلاي دەپ ويلاۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى: ول كەزدەگى باسپالاردا كوررەكتورلىق قىزمەت دەگەن اتىمەن جوق. انىعىنا كەلگەندە، باسپالار كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوررەكتورلىق قىزمەت كورسەتپەيدى. ەگەر ءسىز كىتابىڭىزدى شىعاراتىن بولساڭىز، باسپاداعىلار: «ءبىز كوررەكتورلىق قىزمەتتى موينىمىزعا المايمىز. بىراق، سىزگە كوررەكتور تاۋىپ بەرەمىز. قىزمەت اقىسى جونىندە كوررەكتورمەن ءوزىڭىز كەلىسەسىز»، – دەيدى. قازىرگى كوررەكتورلىق قىزمەت وتە قىمبات. باسپانىڭ اقشاسىن ارەڭ تاۋىپ بەرىپ وتىرعان بايقۇس اۆتور كوپ جاعدايدا كوررەكتورلىق قىزمەتتەن باس تارتادى. سول سەبەپتى دە، قازىرگى باسپالاردان شىققان كىتاپتاردا قاتە دەگەن ءورىپ ءجۇر. بالكىم، وسىنداي ءمىنايى سەبەپتەرگە بايلانىستى دا، قايىم مۇحامەتحانۇلى ەڭبەگىندە «تۇراعۇل» «تۋراعۇل» بولىپ وزگەرىپ كەتتى مە ەكەن؟ قالاي دەسەك تە، ۇستازى ءھام عىلىمي جەتەكشى م.اۋەزوۆ «تۇراعۇل» نەمەسە «تۇراش» دەپ اتاپ جازاتىن ابايۇلى تۇراعۇلدى اۋەزوۆ شاكىرتى قايىم مۇحامەتحانۇلىنىڭ ەڭبەگىندە «تۋراعۇل» بولىپ وزگەرىپ كەتۋى، ءبىرتۇرلى قيسىنعا كەلمەيدى.

مۇقاڭنىڭ الماتى قالاسىنان 1995 جىلى شىققان «اباي قۇنانبايۇلى» مونوگرافياسىنىڭ 300-301 – بەتتەرىندەگى «ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «اباي قۇنانباەۆ» اتتى مونوگرافياسى تۋرالى» ماقالاسىندا: «كرىلوۆ مىسالدارىنا تۇراعۇل، كوكباي قويعان جىل – 1998»، – دەيدى. تاعى دا «ابايدى بىلمەك پارىز ويلى جاسقا» عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگىندە: «اباي تۋرالى كوكباي اقساقال مەن بالاسى تۇراعۇلدىڭ ەستەگىلەرى»، – دەپ، عىلىمي ەڭبەكتىڭ ۇلكەن ءبىر تاراۋىن اتاپتى. وسى ەڭبەكتىڭ 326-بەتىندە: «ەكىنشى ايەلى ايگەرىمنەن تۋعان بالالارى: تۇراعۇل، (تۇراش) مەكايل، ىزقايىل جانە كىشى قىزى كەنجە»، – دەپ تۇراعۇلدىڭ ايگەرىمنەن تۋعانىن اتاپ جازعان. (م.اۋەزوۆ. ابايدى بىلمەك پارىز ويلى جاسقا 158, 326 – بەتتەر. الماتى، «سانات» 1997 جىل)

«ابايتانۋ عىلىمىنىڭ» نەگىزىن قالاعان عۇلاما عالىم م.اۋەزوۆ بولاشاقتا تۇراعۇل حاقىندا ايتىس بولاتىنىن سەزگەندەي، تۇراعۇلدىڭ جاقىندارى ەركەلەتىپ اتايتىن «تۇراش» ەسىمىن دە جاقشانىڭ ىشىندە كورسەتە جازىپتى. م.اۋەزوۆ ءوزىنىڭ بىردە-ءبىر ەڭبەگىندە تۇراعۇلدىڭ ەسىمىن «تۋراعۇل» دەپ جازباي، بارلىق ۋاقىتتا «تۇراعۇل» نەمەسە «تۇراش» دەپ جازعان.

ادىلدىك ءۇشىن ايتا كەتۋ ءجون: م.اۋەزوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە «تۇراعۇل» ەسىمىن سيرەك قولدانادى. ول تۇراعۇلدى كوبىنە جاقىندارى ەركەلەتىپ اتاعان «تۇراش» ەسىمىمەن جازادى. ەگەر م.اۋەزوۆ تۇراعۇلدى «تۋراعۇل» دەپ بىلسە وندا ول تۇراعۇلدى «تۇراش» دەمەي، «تۋراش» دەپ جازسا كەرەك ەدى.

«تۋراعۇل – تۋرا جول» ماقالاسىنىڭ اۆتورى بولات جۇنىسبەكوۆ: «ابىزدى تۇزەپ تەككە اداسپايىق», – دەپ تۇراعۇلدىڭ  «تۋراعۇل» ەكەنىن جۇيەلى تۇردەگى عىلىمي دالەلمەن ەمەس، ق.مۇحامەتحانۇلىنىڭ جەكە تۇلعا رەتىندەگى عالىمدىق بەدەلىنە سىلتەمە جاساپ: «كورنەكتى عالىم»، «ابايتانۋدىڭ ابىزى»، «سولاي دەگەننەن» ارىعا بارا الماپتى. وتە وكىنىشتى...

جەكە تۇلعالىق بەدەلدى ارقا تۇتقان قوعامنىڭ دا، عىلىمنىڭ دا بولاشاعى جوق. اسىرەسە عىلىمنىڭ. اباي تىلىمەن ايتقاندا: «اقساقال ايتتى، باي ايتتى» قاعيداتى عىلىمعا جۇرمەيدى.

قايىم مۇحامەتحانۇلى ءسوز جوق، عۇلاما عالىم، «ابايتانۋ» عىلىمىنىڭ ايتۋلى تۇلعاسى. بىراق، سول قايىم مۇحامەتحانۇلى ءوز ەڭبەگىندە تۇراعۇلدى 64 مارتە ەمەس، 164 مارتە «تۋراعۇل» دەپ جازسا دا، ءارحام كاكىتايۇلى ىسقاقوۆتىڭ اباي تۋرالى ەستەلىكتەرى مەن عۇلاما عالىم اۋەزوۆتىڭ اباي تۋرالى زەرتتەۋلەرى جانە جوعارى دا ءبىز كەلتىرگەن اباي ءومىر سۇرگەن زامان مەن ونىڭ شىعارمالارىنداعى دايەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ايتپاعىمىز: ابايدىڭ ايگەرىمنەن تۋعان تۇڭعىش ۇلىنىڭ اتى تۋراعۇل ەمەس – تۇراعۇل! عىلىمي زەرتتەۋ سولاي دەيدى. سەبەبى، عىلىم – دالەل مەن دايەك، سودان سوڭ قيسىندى جۇيە.

نۇرعالي ماحان

Abai.kz