Redaksiyadan: Abai.kz ashyq әri erkin aqparat alany. Oy jarystyryp, pikir talastyru oqyrman qauymnyng enshisinde. Maqala avtorynyng pikiri redaksiya ústanymyn bildirmeydi jәne maqalada esimderi atalghan jekelegen azamattar redaksiyamyzgha jauap joldar bolsa, jariyalaytynymyzdy eskertemiz...

Tólen Ábdik aghamnyng synyna jauap hat

                                                               «Adaspay tura izdegen hakimder bolmasa, dýnie oiran bolar edi»
Abay.

Álqissa, kórnekti jazushy Tólen Ábdik «Egemen Qazaqstan» gazetinde (29 qyrkýiek, 2026) jәriya etilgen maqalasynda Sizdi qatty synapty degen jaysyzdau habar jetti maghan. Tartymdy әri iydeya men dәiekke toly «Dýnie de ózi, mal da ózi...» atty maqalany qyzygha oqydym. Ýnsiz qaluyma bolmaydy eken. Hosh, әngime tórkini mynaday: Tólen agha Abaydyng 180 jyldyq toyy qarsanynda shyqqan bir zertteu jazbamdy synay kele, óz oilaryn ortagha salypty (tómende osy tәsildi men de qoldandym). Aghanyng syn tezine úshyraghan myna ýzindi:

«Úly Abay qalyng eli, qazaghyn ghylym-bilimge shaqyruday-aq shaqyrghan, ghylym degen –   shygharmashylyghyn kóktey ótetin nәrli terminning biri. Onyng dәleline «Ghylym tappay maqtanba» ólenin ataudyng ózi jetkilikti bolsa kerek. «Ghylym nemene?». Negizi, búl – býkil adamzattyq mәsele. Onyng mәnin dúrys týsinbeu adasugha bastamaq. Aytayyn degenim, materialdyq progress óz degenine jetti qazir – qúdaysyzdyq (materializm) qayta tirildi, elesi jer betin kezip jýr. Din qadirsiz: syrty bar, ishi joq. Danalyq kereksiz: tylsymgha «mistika» dep kýle qaraytyn boldyq. Ásirese, «Ghylym-bilim tek qana syrtqy dýniyeni tanyp-bilu» degen tanym-týsinikting saltanat qúruyn – ateizm de de qoy. Haq jolyna, damudyng dúrys baghytyna qadam basugha keregi – tolyq (býtin) ghylym! Osy haqiqat syrt qaldy: jahandanu, urbanizasiya, industriyaly qogham soqyr adamdy kózge elestetedi... Qayda baramyz? Mәlimsiz. Ózindik jolymyz qaysy dep izdenetin, «elding bәri sýitip-aq jýr ghoy» degen beyqamdyqpen Batysqa qúr elikteuden bas tartatyn uaqyt jetti».

Mine, qarymdy qalamger jiktep-jiliktep, sýzgige salghan osy pikirler. «Belgili abaytanushy» degeninizdi qayteyin, meni ghylymgha qarsy, ony joqqa shygharushy topqa qosypsyz. Maqala sony «ghylymdy nasihattap qana qoymay, ony qorghauymyz kerek» dep týiindelgeni tipti ýreyli kórinedi eken. Kezinde imamdar ghylym-bilimge, jana ýlgidegi mektepterge qarsy әreketter jasaghanda Abay olargha ayausyz toytarys bergen dýr. Sol oqigha eriksiz eske týsedi. Áuelde әbirjip: «Pәli, HHI ghasyr adamynyng ghylymgha qarsy boluy nonsens qoy, men ózim әdebiyetshi, jazushy emespin, tirligim zertteushilik, yaky ghylym jolynda jýrgen paqyrmyn, diny fanatik qúsap ghylymdy tәrki etuden bir Tәnirim saqtasyn!» dep azarda-bezer aqtalmaq, qorghanbaq boldym. Sabyrgha salsam, býitip aqtalyp jatu – abyroysyz is, jeke bastyng sharuasy. Al, Abaydyng ghylym turaly tanymyn dúrys úghynu, oghan tereng boylau, sóz joq, kónilge týrli oy salatyn, berisi eldiktin, әrisi kýlli adamzattyng mәselesi. Senseniz, ghylym turaly tanym tasasynan, anau-mynau emes, ruh pen materiya maydany menmúndalap boy kórsetedi.

Birlik negizi – ruh pa, әlde materiya ma?

Ruhpenen materiya taytalasy, Abaysha mahabbatpenen ghadauat maydany eshqashanda bitpegen de bitpeytin mәngilik kýres. Nege? Ony úly aqyn: «Tәn sýigenin bermese, Jan shydamas jany ashyp, Bere berseng ber dese,  Ýmit eter talasyp» dep týsindirgen. Jannyng qasiyeti mahabbat, al  tәnning tabighaty ashkóz  toyymsyzdyq. Jan lajsyz talassa da, bәlky qoyar dep ýmit etedi.

Endi Tólen agha kótergen polemikagha óteyik. Mening «...jahandanu, urbanizasiya, industriyaly qogham soqyr adamdy kózge elestetedi... Qayda baramyz? Mәlimsiz» degenime Sizding qarsy uәjderiniz mynau: «Al kerek bolsa! Aytylyp otyrghan ýsh qúbylystyng ýsheui de – býgingi zamanghy eng damyghan ozyq elderding basty sipaty. Jahandanu – býkil ómir salasyn, ekonomikany, mәdeniyetti, sayasatty qamtityn әlemdik integrasiya. Halyqaralyq saudasyz, әlemge taraytyn aqparattyq jelisiz, tehnologiyalyq jetistiktersiz myna zamanda qalay kýn kóruge bolady? Urbanizasiya – qalanyng rólin kóteru. Onsyz ghylym joq. Auylda ghylymdy damyta almaysyn. Al industrializasiya – tehnologiyagha negizdelgen óndiris. Onsyz bolashaqty elestetu mýmkin emes».

Bir qaraghanda, logika temirdey, uәjder de myqty, shyny kerek, bәrekeldi dep qolday ketuge súranyp-aq túr. Biraq, biraq...  aitylmysh ýsh qúbylys ta Ruh emes, zattyq damudyn, dýniyelik ghylymnyng tabystary. Keshegi kenestik kezeng leksikasymen aitqanda, sanany túrmys biyleuining kórinisteri.  Qazirgi adamzat qoghamyn soqyr adamgha balaghanda osy hәldi menzegen edim. Zaman shapshang ózgersin, dýnie jedel damysyn deyik, búlar adaspay tura jýruding kepili bola ala ma? Áriyne, joq.

«Hakimder bolmasa, dýnie oiran bolar edi» degen sózding birer mysaly. Men qazaqtyng eng iri ózeni – Ertisting jiyeginde tuyp-óstim. Bala kezimizde jýze jýrip onyng suyna da qandyq. Áje, sheshelerimiz qúdyq suyn mise tútpay, isher sudy әkpishpen Ertisten tasytatyn. Jiyekte shabaq, alabúgha ýiir-ýiir, al ýlkender terenirekten shortan, bekireni aulaytyn. Qazir she? Suyn ishu týgil, auyzdy shaygha qorqasyn, ózen boyynan qarmaq salghan kisi kórmeysin, óitkeni, balyq atauly joyylyp ketti. Qayran Ertis! Nebary jarty ghasyrda progresting qúrbany boldyn! Qyryq jyl yadrolyq bomba synaghy astynda qalghanymyz she? Osynday tirlikter soqyrlyq emey ne? Ghylym men tehnologiya tasqyny osylay jýgensiz ketse, tabighat Ana qalay saqtalmaq! Keler úrpaqqa ne qalmaq?...

«Jahandanu – әlemdik integrasiya» dediniz, búl pikiriniz qúptarlyq, al, urbanizasiyagha kýmәnim bar. Ol bizding elge josyqsyzdau dýniye, tegi. Nege? Óitkeni, onyng jeri az, halqy qújynaghan elderden shyqqany ayan. Al, ken-baytaq Úly Dala qazaqqa Allanyng bergen syiy, әri amanaty. Jahan sýitti eken dep dýrkiretip shaba beruding nesi jaqsy. Abayday ústazy bar halyqpyz, bolashaqty elestete bilsek she... aitayyn degenim, qalanyng emes, auyldyng rólin kóteru manyzdyraq. Qazaghyn, әsirese, jastar, qalagha aghylyp, demografiya kýrt qúldyrasa, Dalany qaytip iygermekpiz, aghasy? Shirkin, tehnokrat el bolsaq deytinder kóp. Al boldyq, úshpaqqa shyqtyq deyik, onan qút-berekege shash-etekten malynamyz ba, berer bәhrasy qaysy? Ne, japon azamaty ýndis, aughan ya qazaqtan, al jýirik kóligi, zәulim ýii bar ózge jandardan  baqyttyraq pa? Joq, olay bolmasa kerek-ti.

Urbanizasiyasyz ghylym joq depsiz. Ghylymgha qarsy pәlesing dersiz, bәlkim, әitse de aitayyn, qazaq ghylymy kvanttyq mehanika, yadrolyq fizika siyaqty zamanauy ghylymdargha emes, kýshti auylgha jәne auyl sharuashylyghyna salsyn. Búl ekonomika ghana emes, halyq ruhyn da kóteru. Búl, әriyne, mening jeke pikirim. Auyldy kógertsem, damytsam degen ghalymgha auylda mekendeu shart emes. Búl óz-ózinen týsinikti.

Ári qaray Siz: «Batys dep otyrghany Europa odaghy, onyng ishinde ghylymy damyghan 27 memleket bar. Batysty jamandau Sovet odaghynyng eng basty qaghidasy bolatyn. Óitkeni ol demokratiyadan qorqatyn» degen ekensiz.

Sóz joq, kórkei sharty, oghan keregi – ghylym men demokratiya.  Europany Europa qylghan әri  oyqastap ozdyrghan osy ekeui. Bizge demokratiya auaday qajet degeniniz de ondyqqa dóp tiygendik, agha.  Biraq qazirgi tanda janaghy 27 memleketti ozyqtar sanaugha bolar ma eken? Nege deseniz, Europa halqy jylma jyl azaya týsude,  otbasylyq qúndylyqtar kýirep tynghan. Qyruar qarjy, esil aqyl-oy enbegi samsaghan qaru-jaraq jasaugha júmsaluda. Qay soghys órti demeniz, әiteuir, Batystan tútanyp-aq jatady.

Adamzat nәsili izdegen baqytyn ozyq tehnologiya men jayly túrmystan emes, jan dýnie tynyshtyghynan tabady. «Sәuleng bolsa keudende» óleninde Abay: «El tynysh bolsa, jaqsy sol» dep týiin týiedi. Búl ózinizge jaqsy mәlim nәrse. Mine, «Batysqa qúr elikteuden bas tartatyn uaqyt jetti» degenimde osy astar bar.  Hosh, qazaq halqy damuynyng ózindik joly qaysy? «Álem elderi qalay damyp jatyr, sol jolgha týs!» deu dúrys pa? Búl, әriyne, bólek әngime. Tehnikalyq progress adamzatqa ortaq, al ruhany túrghydan әr últ, úlys óz jolyn bilsin, Qúranda osylay kórsetilgen. Ázirge osy bir auyz sózben shektelmekpin.

Sonymen, Tólen agha, ghylym men tehnologiyany nasihattau hәm qorghau jýgin iyghynyzgha alypsyz, ol maqalanyz ózegi. Men abaytanushy retinde búl әreketinizdi qúptay almadym. Nege deseniz, myna progress qarqyny súrapyl, bet qaratpay, telegey tenizdey orady әlemdi. Onyng asau tolqyny qayda aparar eken? Beymәlim. IYә, qazir sifrlyq tehnologiya ya jasandy intellekt dәuiri. Múny kim moyyndamasyn? Biraq ruhany azyp-tozu qayda qalmaq? Bәri okey dep, oghan kóz júma qaraugha bola ma? Mysalgha aita aita jauyr bolghan,  jemqorlyq pen toyymsyz tútynushylyq psihologiya aiylyn tiyar týri kórinbeydi. Qayta órtke tiygen dauylday órshy týskenin kýndelikti ómirden әrkim ózi kórip bilip otyrghany anyq.

Dana Abay ghylym jayly ne deydi?

Ústazdyq qylghan shaghynda Abay óz qúralyptastaryna «Balang bala bolsyn deseng – oqyt, mal ayama!» dese, jastargha «Oqu-ghylymgha, ónerge moyyn búr!» dep qaqsap aitqan. Ghylymsyz, ónersiz, yaky kәsipsiz júrt azyp-tozbaq, qulyq-súmdyqqa, ósek-ótirikke ýiir bolmaq, búl beseneden belgili jәit.

Siz, jazushy agha, Abaydyng «Ghylym tappay maqtanba» (1885) ólenining «Dýnie de ózi, mal da ózi» degen jolyn maqala taqyrybyna aldynyz. Búl belsendi aghartushylyq jyldardyng tuyndysy. Ústaz tughan halqyn dýniyelik ghylymdardy menger, sol arqyly mal tap deydi. Bodandyqtan qútylu da –   ghylym-bilim arqyly ekenin bildi. Búl óz sózinshe «eki jaqqa ýnilgen» oishyl kezeni, basqasha aitqanda, kәnigi «oqymysty ghalym» dengeyi edi.

Shyny kerek, sovettik dәuirde «Ghylym degen – tek dýniyeni tanu» degen stereotip qalyptasty. Abaydyng oishyldyq evolusiyasynyng saty-satylary, sonymen birge, ghylymnyng ruhani  jaghy nazardan syrt qaldy. Sondyqtan Abay evolusiyasyna sәl-pәl ayalday ótpekpin.

1891 jyldan Abay aghartushylyq baghyttan ruhany óristi zertteuge bet búrghan-dýr. Oghan «Zamandy týzetpekke» kónili qalyp, «Endi múnan basqa esh júmysym joq» dep ghaqliya sózderin qolgha alghany aiqyn dәlel.  Sonan keyingi bes-alty jyl ómiri, «Kýni-týni oiymda bir Tәniri» dep ózi aitqanday, ruh órisi – dýniyening kórinbegen syryna jiti ýnilumen ótti. Talmay izdenushilikti, Abay ózi «kәmil músylman» dengeyi deydi. 1897-1898 jyldary kelesi ruhany biyikti alghan Abay «hakim» atandy. Búl bilimdi Allanyng qalauymen tylsym (ghayyp) arqyly alumenen erekshelenetin saty (islamda «ilham» delinetin belgili qúbylys).

Mine, hakim Abaydyng ayan bilimi, osy satydaghy әrbir sózi býkil adamzatqa ortaq qúndylyqtar, yaghny taza ruhany ghylym ónimderi bolyp tabylady.

Qúr sóz bolmauy ýshin «Tasdiyq» traktatynan (qazirgishe 38-qarasóz) ghylym men tehnologiya, yaky industrializasiya jayynan bir mysal alayyn. «Biz ghylymdy satyp, mal izdemek emespiz, – deydi Abay. – Malmenen ghylym kәsip qylmaqpyz. Óner – ózi de mal, ónerdi ýirenbek – ózi de ihsan (jaqsylyq). Biraq ol óner ghadalәttan shyqpasyn, sharghygha[1] muafiyh[2] bolsyn. Adamgha óz hәlinshe ihsandy bolmaq – qaryz is. Biraq ózgelerding ihsanyna sýienbek dúrys emes».

Ghayyptyq tezisten úghylatyny – maldan (shiykizattan) týsken qarjygha ghylymdy damytu kerek, ony kәsip qylu arqyly aluan ónerdi ýirenbek kerek. Dýniyening ghylymy – joqshylyqtan qútqaratyn qúdiret, ol – adamzatqa Tәniriden týsken zor nyghmet. Abay: «Bәlki, dýniyening ghylymyn bilmey qalmaqtyq  - bir ýlken zararly nadandyq, ol Qúranda sógilgen» deydi.

Kórip otyrmyz, hakimning biluinde, ghylymdy kәsip qylu – el kórkengining kepili, әri ekonomikalyq tәueldilikten qútyludyng dara joly!

Endi ósiyetting ekinshi bóligine júrt nazaryn audarsaq. Dýniyeni tanymaq, yaky zahiry ghylym – qoghamnyng qozghaushy kýshi, biraq onymen is bitpeydi. Ol – kózsiz ghylym. Sol sebepti ol ishki (batini) ghylymgha ýilesimdi (muafiyh) bolugha tiyisti. Mine, kiltipan qayda! Ádiletti Haq joly hәm pendelikting kәmәlaty sonda ghana tabylmaq. Al materiya kýsh alghan sayyn adamzattyng birin biri dos kóru, sýng mýmkindigi qar suynday azaya týsedi. Mine, әlemning Abayy ghylymdy kәsip qyludyng mәnisin osylay ýiretedi.

Sharghygha ýilesimdi bolsyn! Syrtqy ghylymgha qoyylghan búl talap astary teren. Búl jerde Allanyng Ghylym, Mahabbat, Ghadalәt degen ýsh sipaty menzelgen. Abay ilimi boyynsha núrly aqyl, jyly jýrek, ystyq qayrat delinetin adamy ýsh qasiyet osynau ýsh úly sipattan tamyryn tartady. Sharghy, yaky ilahy zandarsyz adamzat kóshi qalyng túmangha tap bolmaq. Mening qazirgi qoghamdy soqyr adamgha balaghanym sodan, Tólen agha.

Ghylym turaly tanym terenin týsinu ýshin  Abaydyng 17-sózine kóz sala keteyin (Siz de maqalanyzda oryn beripsiz). Qayrat, aqyl, jýrek – ýsheui bir birimen aitysyp, ghylymgha kelip jýginedi emes pe. Nege ghylymgha jýginedi? Óitkeni, ghylym – Allanyng bәrin bilushi sipaty, Onyng bir aty. Demek, ghylymgha jýgindi degen Qúdaygha kelip jýgindi degen sóz. Siz Mýrseyit qoljazbasynda «Ghylym» emes, «Ilm» delingen deysiz. Búl qatelikke jatpaydy, óitkeni, eki termin maghynalas, jaqyn tuys. «Tasdiyq» traktatynda Abay aqiqatty haqiqat, aqyldy ghaqyl, әdiletti ghadalәt deydi. Nege? Sebebi, songhylar fәniylik emes, Alla arqyly jetken baqilyq, yaky ilahy úghymdar. Mine, ilim men ghylym jayly da osyny aitamyz.

Sonymen, Abay túnghysh ret ghylym termiynin keng maghynada ashyqtaghan, onyng tolyq anyqtamasyn bergen danyshpan deymin.  Bolmys birligin sanagha siniru jәne tәndi jangha, túrmysty sanagha biyletu iydeyasy tek qana tolyq ghylym arqyly jýzege aspaqshy. Osyny úmytpay, eskeru manyzdy.

Abay ashqan zor janalyq jayynda

Alashtyng kózi tiri abyzy Tólen aghamyz kirispe sózinde: «Býgingi Abay múrasyn zertteushilerding kóbinde, ghylymy ústanym negizinde taldaudan góri, «Abay – býkil adamzattyng ruhany ústazy» degen sekildi madaq janrynda әspetteu basym bolyp keledi» degen eken. Dese degendey, «Abay – býkil adamzattyng ústazy» deuden kendelik joq, al onyng ghylymy negizi kәne.  Kóp jyldar bas qatyrghan osy mәselening jauabyn tapqan siyaqtandym. Abay hakimning tereng oilar kómbesi, kvintessensiyalyq qorytyndy enbegi – «Tasdiyq» traktaty (qazirgishe 38-shi qarasóz). Ony tanyp-biluding kilti – ýsh tanymaq (Allany, ózin hәm dýniyeni tanu). Ýsh tanymaq ilimi boyynsha bolmys (ghalam) býtin jәne bir, Abay: «Ol «bir» degen sóz ghalamnyng ishinde, ghalam Alla taghalanyng ishinde» deydi. Qysqasy, traktatta ghalamnyng birligi men býtindigi alghash ret ghylymy negizde dәiektelgen. Búl – shyn mәnindegi әlemdik janalyq! Osy aitylghandar biylghy jyly jaryq kórgen «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» atty zertteu kitabymda (Almaty qalasy, «ADAL KITAP» baspasy, - 78 bet) jýieli týrde taldanghan, tekserilgen edi.

Polemikamyzgha qaytyp oralayyn. Dýniyeni tanu, yaghny dýniyelik ghylymdar tolyq  ghylymnyng bir bólshegi ghana, men emes, Abay solay deydi.  Ókinishtisi, Tólen agham dýniyening kóringen syry men jaratylys tanudan ózgeni ghylym dep sanamaytyn Europa filosoftary etegine jarmasqan. Mәselen: «Ghylym – adamy aqyl-oydyng jemisi» dey kele, búdan әri qaray: «Ghylym – faktilerden,  logikadan, dәleldemelerden, eksperiymentterden túrady. Býgingi ghylymnyng maqsaty – Allany tanu emes, tabighatty, jaratylysty, ómirdi tanu» dep dittey týsedi. Al kerek bolsa! Toqtay qalynyz, apyr-ay, búl Abay ilimine qarsy, keshegi sovettik ateistik  ústanym emes pe...

Kórinbegen, ólshenbegen dýnie syrlary tek mistika (qiyal, ertegi) me? Ásili,búlay sanau Shyghystyq mentaliytetke jat. Mәselen, Abay, Shәkәrimde aqiyret, jan әlemi (aruaqtar әlemi) ekinshi anyq. Al, ne nәrse anyq, yaky bar bolsa, sol ghylym nysany ekeni haq (bilimdi ilim ya ghylym sanaudan ótken әure joq). Anyghy, ghylym – absoluttik úghym, onan tys eshtene de joq. Sonyng bir mysaly: «Ghylymsyz ahiyret te joq, dýnie de joq. Ghylymsyz oqyghan namaz, tútqan oraza, qylghan haj, eshbir ghibadat ornyna barmaydy» deydi Abay. Toq eteri, әlemdegi barlyq nәrsede siyaqty ghylymda da batiny jәne zahiry jaqtar, yaghny syr men symbat bar. Múny moyyndamau – batystyq kózqaras ya bolmasa keshegi avtoritarly sovettik iydeologiyanyng sarqynshaghy bop tabylady, Tóke.

Sóitip, Abay iliminde býtin (tolyq) ghylym-bilim degen – ýsh tanymaqty tanyp-bilu. «Qashan bir bala ghylym-bilimdi mahabbatpen kókserlik bolsa, sonda ghana onyng aty adam bolady» degende Abay osy ýsh tanymaqty aitqan. Osy ýsheuin «bala ýirense, bilse, eng bolmasa shala» dep arman qylady ghúlama. Ýsh tanymaq, yaky tolyq ghylym úghymyn qalyptastyrghan  Abay, taghy aitayyn, әlemdik teologiya atasynyng biri. Osy dengeyde dәriptelse, kәne.

Ateizm haqynda birer sóz

Tólen aghama menin: «Ásirese, «Ghylym-bilim tek qana syrtqy dýniyeni tanyp-bilu» degen tanym-týsinikting saltanat qúruyn – ateizm de de qoy» degen pikirim únamay, syn nayzasyn tiktepti. Ateizm, әriyne, ainalyp ótuge kónbeytin zor mәsele. Taghy Abay: «Qúday taghala dýniyeni kәmalatty sheberlikpen jaratqan» dese, shәkirti Shәkәrim: «Ey, jastar, qalay deysing búl dýniye» óleninde: «Kereksiz jaralghan bir tozany joq, Tәrtibi tanghalarlyq zor mәshiyne» dep ýn qosady. Kәne, qazirgi oqulyqtar, meyli, әdebiyetterde deyik, osy doktrina bar ma? Qaydaghy? Amal qansha, bastan ayaq dýniye, tirshilik ózdiginen payda bolghan degen iydeya kóktey ótedi. Sovet dәuirinde basylghandar men qazirgi Batystan kelip jatqan әdebiyetter ýndese ketedi. Qysqasy, ateizm basymdyghy dәlel ótinbeytin aqiqat.

Sondyqtan Sizdin: «Býgingi ateister – ghylymgha senetin, konstitusiyany qoldaytyn, zayyrly ómir saltyn da ústanatyn toptar. Kóbi – ghalymdar...» degen pikiriniz shyndyq. Biraq qúdaysyz oi-sanany aqtap, jaqtaudy Sizden kýtpegen edik, Tóke. Búl – Abaygha qúlaq aspau, ashyghyn aitsaq, qarsylyq.

Jala jabu bolyp kórinbeui ýshin ateizm tórkinine oy jýgirteyin.

Ekijaqtylyq (dualizm) tabighat zany. Ol, qazaq «Qúdaydan ózgening bәri júpty» demekshi, ystyq pen suyq, kýn men týn, izgilik pen zúlymdyq, mahabbat pen ghadauat bolyp sheksiz jalghasa beredi. Demek, iydealistik jәne materialistik kózqarastar aiqasy da mәngilik. Shәkәrim búl ekeuin: «Tirshilik turaly eki týrli jol» deydi. Biraq aiyrmasy jer men kóktey. Materializm – bólinisterge bastaushy dýley kýsh. Tizgindemese, óte qauipti – dýnie oiran bolmaq.  Kәri tarih mysalgha toly. Ózgeni qoya túr, qay dindi almayyq, aghym, bólinisterge dinning syrtqy formasyn ústanu, yaky materialistik sana-sezim kinәli. Bay-kedey dep bólingennen halqymyz kóreshekti kórdi ótken ghasyrda. Qazirgi bólinister jer-jahandy titirentken qandy soghystar men qaqtyghystar әkelip, yadrolyq soghys qaupi tónude...

Materializmdi tәubege keltirip, jaryq sәule qaranghyny quatyny siyaqty, ony әlsiz etetin nәrse – iydealizm. Ol – dýniye, tirshilikke mahabbat kózimen qaraudy ýiretetin kýrdeli ilim jýiesi.   Ruhqa biyigine órlegen sayyn qoghamda bólinis azaymaq, tek sýiispenshilik qalmaq. Adamzattyng bәrin sýng –  ilahy qaghida. Nege? Sebebi, bәri  bauyr jәne Haq joly osy. Abay jaryqtyq iydealizm tabighatyn, mineki, osylaysha úqtyrghan. Dәiim ómir jarqylyna aldanyp, ghapyl qalmaugha shaqyrghan.   Sózimizge: «Birlik – aqylgha birlik, malgha birlik emes», «Jýrekting kózi ashylsa, Haqtyqtyng týser sәulesi, Ishtegi kirdi qashyrsa, Adamnyng hikmet keudesi» (jýrekting kózi degen – altynshy sezim, týisik, ol әrkimde bar, biraq ashyluy tym siyrek sybagha), «Adamdy sýi, Allanyng hikmetin sez, Ne qyzyq bar ómirde onan basqa?!» (diny tanym, diny senimnen óz aqylynmen Allany tanu, Onyng hikmetin sezu ózgerek), «Haqiqat ta, din-daghy tereninde», «Mýmin bolsan, әueli imandy bol» degen sekildi úlaghattary dәlel. Tere bersek, últtyq iydeologiya irgesine súranyp túrghan danalyqtar qanshama desenizshi.

Jasalghan shaghyn sholudan shyghar qorytyndy: Abay ilimi ateizm ilimine antipod. Ol boyynsha ómirding maghynaly boluy hәm birlikte sýruding negizi –  Ruhta, yaghny Allany tanuda jәne býtin ghylymsyz tolyq adam joq. Al, tanghajayyp ghylymy jetistik atauly danalyqtan aulaq. Danalyq degen – dýniyening kórinbegen syryn tanyp-bilu arqyly ony oiran boludan saqtaushy ruhany kýsh. Ol kýlli bereke-birlik pen tynyshtyq kepili.

Memlekettik syilyqtyng laureaty, klassik qalamger Tólen Ábdik aghama әzirlegen jauabym osymen tәmam. Oghan Abaydyng ghylym turaly tanymy týbine jetsem degen taza niyetpen kiristim, key-keyde artyq ketsem, ol ýshin keshirim ótinemin. Sizding qazaq әdebiyetine mol olja salghanynyzdy iysi qazaq biledi. Últ janashyry retinde de qadirlisiz, agha, ne jayly qalam terbeseniz de últ mýddesin kózdeysiz. El bolu mәselesi kóterilgen, tilge tiyek etilgen maqalanyz sonyng tamshyday dәleli.  Ondaghy maghan qarata azdy-kópti aitqan synynyzgha esh ókpe-nazym joq. Múhang (M.Áuezov) aitqanday, «Syn shyn bolsyn, shyn syn bolsyn» degendik qana meniki.

* Sharghy (arabsha) – ilahy zan.

* Muafih (arabsha) – ýilesimdi, sәikes.

Qúrmetpenen ininiz Asan Omarov

Abai.kz