رەداكتسيادان: Abai.kz اشىق ءارى ەركىن اقپارات الاڭى. وي جارىستىرىپ، پىكىر تالاستىرۋ وقىرمان قاۋىمنىڭ ەنشىسىندە. ماقالا اۆتورىنىڭ پىكىرى رەداكتسيا ۇستانىمىن بىلدىرمەيدى جانە ماقالادا ەسىمدەرى اتالعان جەكەلەگەن ازاماتتار رەداكتسيامىزعا جاۋاپ جولدار بولسا، جاريالايتىنىمىزدى ەسكەرتەمىز...

تولەن ابدىك اعامنىڭ سىنىنا جاۋاپ حات

                                                               «اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماسا، دۇنيە ويران بولار ەدى»
اباي.

القيسسا، كورنەكتى جازۋشى تولەن ابدىك «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە (29 قىركۇيەك، 2026) ءجاريا ەتىلگەن ماقالاسىندا ءسىزدى قاتتى سىناپتى دەگەن جايسىزداۋ حابار جەتتى ماعان. تارتىمدى ءارى يدەيا مەن دايەككە تولى «دۇنيە دە ءوزى، مال دا ءوزى...» اتتى ماقالانى قىزىعا وقىدىم. ءۇنسىز قالۋىما بولمايدى ەكەن. حوش، اڭگىمە توركىنى مىناداي: تولەن اعا ابايدىڭ 180 جىلدىق تويى قارساڭىندا شىققان ءبىر زەرتتەۋ جازبامدى سىناي كەلە، ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپتى (تومەندە وسى ءتاسىلدى مەن دە قولداندىم). اعانىڭ سىن تەزىنە ۇشىراعان مىنا ءۇزىندى:

«ۇلى اباي قالىڭ ەلى، قازاعىن عىلىم-بىلىمگە شاقىرۋداي-اق شاقىرعان، عىلىم دەگەن –   شىعارماشىلىعىن كوكتەي وتەتىن ءنارلى تەرميننىڭ ءبىرى. ونىڭ دالەلىنە «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىن اتاۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى بولسا كەرەك. «عىلىم نەمەنە؟». نەگىزى، بۇل – بۇكىل ادامزاتتىق ماسەلە. ونىڭ ءمانىن دۇرىس تۇسىنبەۋ اداسۋعا باستاماق. ايتايىن دەگەنىم، ماتەريالدىق پروگرەسس ءوز دەگەنىنە جەتتى قازىر – قۇدايسىزدىق (ماتەرياليزم) قايتا ءتىرىلدى، ەلەسى جەر بەتىن كەزىپ ءجۇر. ءدىن قادىرسىز: سىرتى بار، ءىشى جوق. دانالىق كەرەكسىز: تىلسىمعا «ميستيكا» دەپ كۇلە قارايتىن بولدىق. اسىرەسە، «عىلىم-ءبىلىم تەك قانا سىرتقى دۇنيەنى تانىپ-ءبىلۋ» دەگەن تانىم-تۇسىنىكتىڭ سالتانات قۇرۋىن – اتەيزم دە دە قوي. حاق جولىنا، دامۋدىڭ دۇرىس باعىتىنا قادام باسۋعا كەرەگى – تولىق ء(بۇتىن) عىلىم! وسى حاقيقات سىرت قالدى: جاھاندانۋ، ۋربانيزاتسيا، يندۋستريالى قوعام سوقىر ادامدى كوزگە ەلەستەتەدى... قايدا بارامىز؟ ءمالىمسىز. وزىندىك جولىمىز قايسى دەپ ىزدەنەتىن، «ەلدىڭ ءبارى ءسۇيتىپ-اق ءجۇر عوي» دەگەن بەيقامدىقپەن باتىسقا قۇر ەلىكتەۋدەن باس تارتاتىن ۋاقىت جەتتى».

مىنە، قارىمدى قالامگەر جىكتەپ-جىلىكتەپ، سۇزگىگە سالعان وسى پىكىرلەر. «بەلگىلى ابايتانۋشى» دەگەنىڭىزدى قايتەيىن، مەنى عىلىمعا قارسى، ونى جوققا شىعارۋشى توپقا قوسىپسىز. ماقالا سوڭى «عىلىمدى ناسيحاتتاپ قانا قويماي، ونى قورعاۋىمىز كەرەك» دەپ تۇيىندەلگەنى ءتىپتى ۇرەيلى كورىنەدى ەكەن. كەزىندە يمامدار عىلىم-بىلىمگە، جاڭا ۇلگىدەگى مەكتەپتەرگە قارسى ارەكەتتەر جاساعاندا اباي ولارعا اياۋسىز تويتارىس بەرگەن ءدۇر. سول وقيعا ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. اۋەلدە ءابىرجىپ: «ءپالى، ءححى عاسىر ادامىنىڭ عىلىمعا قارسى بولۋى نونسەنس قوي، مەن ءوزىم ادەبيەتشى، جازۋشى ەمەسپىن، تىرلىگىم زەرتتەۋشىلىك، ياكي عىلىم جولىندا جۇرگەن پاقىرمىن، ءدىني فاناتيك قۇساپ عىلىمدى تاركى ەتۋدەن ءبىر ءتاڭىرىم ساقتاسىن!» دەپ ازاردا-بەزەر اقتالماق، قورعانباق بولدىم. سابىرعا سالسام، ءبۇيتىپ اقتالىپ جاتۋ – ابىرويسىز ءىس، جەكە باستىڭ شارۋاسى. ال، ابايدىڭ عىلىم تۋرالى تانىمىن دۇرىس ۇعىنۋ، وعان تەرەڭ بويلاۋ، ءسوز جوق، كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالاتىن، بەرىسى ەلدىكتىڭ، ءارىسى كۇللى ادامزاتتىڭ ماسەلەسى. سەنسەڭىز، عىلىم تۋرالى تانىم تاساسىنان، اناۋ-مىناۋ ەمەس، رۋح پەن ماتەريا مايدانى مەنمۇندالاپ بوي كورسەتەدى.

بىرلىك نەگىزى – رۋح پا، الدە ماتەريا ما؟

رۋحپەنەن ماتەريا تايتالاسى، ابايشا ماحابباتپەنەن عاداۋات مايدانى ەشقاشاندا بىتپەگەن دە بىتپەيتىن ماڭگىلىك كۇرەس. نەگە؟ ونى ۇلى اقىن: «ءتان سۇيگەنىن بەرمەسە، جان شىداماس جانى اشىپ، بەرە بەرسەڭ بەر دەسە،  ءۇمىت ەتەر تالاسىپ» دەپ تۇسىندىرگەن. جاننىڭ قاسيەتى ماحاببات، ال  ءتاننىڭ تابيعاتى اشكوز  تويىمسىزدىق. جان لاجسىز تالاسسا دا، بالكي قويار دەپ ءۇمىت ەتەدى.

ەندى تولەن اعا كوتەرگەن پولەميكاعا وتەيىك. مەنىڭ «...جاھاندانۋ، ۋربانيزاتسيا، يندۋستريالى قوعام سوقىر ادامدى كوزگە ەلەستەتەدى... قايدا بارامىز؟ ءمالىمسىز» دەگەنىمە ءسىزدىڭ قارسى ۋاجدەرىڭىز مىناۋ: «ال كەرەك بولسا! ايتىلىپ وتىرعان ءۇش قۇبىلىستىڭ ۇشەۋى دە – بۇگىنگى زامانعى ەڭ دامىعان وزىق ەلدەردىڭ باستى سيپاتى. جاھاندانۋ – بۇكىل ءومىر سالاسىن، ەكونوميكانى، مادەنيەتتى، ساياساتتى قامتيتىن الەمدىك ينتەگراتسيا. حالىقارالىق ساۋداسىز، الەمگە تارايتىن اقپاراتتىق جەلىسىز، تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرسىز مىنا زاماندا قالاي كۇن كورۋگە بولادى؟ ۋربانيزاتسيا – قالانىڭ ءرولىن كوتەرۋ. ونسىز عىلىم جوق. اۋىلدا عىلىمدى دامىتا المايسىڭ. ال يندۋسترياليزاتسيا – تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن ءوندىرىس. ونسىز بولاشاقتى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس».

ءبىر قاراعاندا، لوگيكا تەمىردەي، ۋاجدەر دە مىقتى، شىنى كەرەك، بارەكەلدى دەپ قولداي كەتۋگە سۇرانىپ-اق تۇر. بىراق، بىراق...  ايتىلمىش ءۇش قۇبىلىس تا رۋح ەمەس، زاتتىق دامۋدىڭ، دۇنيەلىك عىلىمنىڭ تابىستارى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ لەكسيكاسىمەن ايتقاندا، سانانى تۇرمىس بيلەۋىنىڭ كورىنىستەرى.  قازىرگى ادامزات قوعامىن سوقىر ادامعا بالاعاندا وسى ءحالدى مەڭزەگەن ەدىم. زامان شاپشاڭ وزگەرسىن، دۇنيە جەدەل دامىسىن دەيىك، بۇلار اداسپاي تۋرا ءجۇرۋدىڭ كەپىلى بولا الا ما؟ ارينە، جوق.

«حاكىمدەر بولماسا، دۇنيە ويران بولار ەدى» دەگەن ءسوزدىڭ بىرەر مىسالى. مەن قازاقتىڭ ەڭ ءىرى وزەنى – ەرتىستىڭ جيەگىندە تۋىپ-ءوستىم. بالا كەزىمىزدە جۇزە ءجۇرىپ ونىڭ سۋىنا دا قاندىق. اجە، شەشەلەرىمىز قۇدىق سۋىن مىسە تۇتپاي، ىشەر سۋدى اكپىشپەن ەرتىستەن تاسىتاتىن. جيەكتە شاباق، الابۇعا ءۇيىر-ءۇيىر، ال ۇلكەندەر تەرەڭىرەكتەن شورتان، بەكىرەنى اۋلايتىن. قازىر شە؟ سۋىن ءىشۋ تۇگىل، اۋىزدى شايۋعا قورقاسىڭ، وزەن بويىنان قارماق سالعان كىسى كورمەيسىڭ، ويتكەنى، بالىق اتاۋلى جويىلىپ كەتتى. قايران ەرتىس! نەبارى جارتى عاسىردا پروگرەستىڭ قۇربانى بولدىڭ! قىرىق جىل يادرولىق بومبا سىناعى استىندا قالعانىمىز شە؟ وسىنداي تىرلىكتەر سوقىرلىق ەمەي نە؟ عىلىم مەن تەحنولوگيا تاسقىنى وسىلاي جۇگەنسىز كەتسە، تابيعات انا قالاي ساقتالماق! كەلەر ۇرپاققا نە قالماق؟...

«جاھاندانۋ – الەمدىك ينتەگراتسيا» دەدىڭىز، بۇل پىكىرىڭىز قۇپتارلىق، ال، ۋربانيزاتسياعا كۇمانىم بار. ول ءبىزدىڭ ەلگە جوسىقسىزداۋ دۇنيە، تەگى. نەگە؟ ويتكەنى، ونىڭ جەرى از، حالقى قۇجىناعان ەلدەردەن شىققانى ايان. ال، كەڭ-بايتاق ۇلى دالا قازاققا اللانىڭ بەرگەن سىيى، ءارى اماناتى. جاھان ءسۇيتتى ەكەن دەپ دۇركىرەتىپ شابا بەرۋدىڭ نەسى جاقسى. ابايداي ۇستازى بار حالىقپىز، بولاشاقتى ەلەستەتە بىلسەك شە... ايتايىن دەگەنىم، قالانىڭ ەمەس، اۋىلدىڭ ءرولىن كوتەرۋ ماڭىزدىراق. قازاعىڭ، اسىرەسە، جاستار، قالاعا اعىلىپ، دەموگرافيا كۇرت قۇلدىراسا، دالانى قايتىپ يگەرمەكپىز، اعاسى؟ شىركىن، تەحنوكرات ەل بولساق دەيتىندەر كوپ. ال بولدىق، ۇشپاققا شىقتىق دەيىك، ونان قۇت-بەرەكەگە شاش-ەتەكتەن مالىنامىز با، بەرەر ءباھراسى قايسى؟ نە، جاپون ازاماتى ءۇندىس، اۋعان يا قازاقتان، ال جۇيرىك كولىگى، ءزاۋلىم ءۇيى بار وزگە جانداردان  باقىتتىراق پا؟ جوق، ولاي بولماسا كەرەك-ءتى.

ۋربانيزاتسياسىز عىلىم جوق دەپسىز. عىلىمعا قارسى پالەسىڭ دەرسىز، بالكىم، ايتسە دە ايتايىن، قازاق عىلىمى كۆانتتىق مەحانيكا، يادرولىق فيزيكا سياقتى زاماناۋي عىلىمدارعا ەمەس، كۇشتى اۋىلعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا سالسىن. بۇل ەكونوميكا عانا ەمەس، حالىق رۋحىن دا كوتەرۋ. بۇل، ارينە، مەنىڭ جەكە پىكىرىم. اۋىلدى كوگەرتسەم، دامىتسام دەگەن عالىمعا اۋىلدا مەكەندەۋ شارت ەمەس. بۇل ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى.

ءارى قاراي ءسىز: «باتىس دەپ وتىرعانى ەۋروپا وداعى، ونىڭ ىشىندە عىلىمى دامىعان 27 مەملەكەت بار. باتىستى جامانداۋ سوۆەت وداعىنىڭ ەڭ باستى قاعيداسى بولاتىن. ويتكەنى ول دەموكراتيادان قورقاتىن» دەگەن ەكەنسىز.

ءسوز جوق، كوركەيۋ شارتى، وعان كەرەگى – عىلىم مەن دەموكراتيا.  ەۋروپانى ەۋروپا قىلعان ءارى  ويقاستاپ وزدىرعان وسى ەكەۋى. بىزگە دەموكراتيا اۋاداي قاجەت دەگەنىڭىز دە وندىققا ءدوپ تيگەندىك، اعا.  بىراق قازىرگى تاڭدا جاڭاعى 27 مەملەكەتتى وزىقتار ساناۋعا بولار ما ەكەن؟ نەگە دەسەڭىز، ەۋروپا حالقى جىلما جىل ازايا تۇسۋدە،  وتباسىلىق قۇندىلىقتار كۇيرەپ تىنعان. قىرۋار قارجى، ەسىل اقىل-وي ەڭبەگى سامساعان قارۋ-جاراق جاساۋعا جۇمسالۋدا. قاي سوعىس ءورتى دەمەڭىز، ايتەۋىر، باتىستان تۇتانىپ-اق جاتادى.

ادامزات ءناسىلى ىزدەگەن باقىتىن وزىق تەحنولوگيا مەن جايلى تۇرمىستان ەمەس، جان دۇنيە تىنىشتىعىنان تابادى. «ساۋلەڭ بولسا كەۋدەڭدە» ولەڭىندە اباي: «ەل تىنىش بولسا، جاقسى سول» دەپ ءتۇيىن تۇيەدى. بۇل وزىڭىزگە جاقسى ءمالىم نارسە. مىنە، «باتىسقا قۇر ەلىكتەۋدەن باس تارتاتىن ۋاقىت جەتتى» دەگەنىمدە وسى استار بار.  حوش، قازاق حالقى دامۋىنىڭ وزىندىك جولى قايسى؟ «الەم ەلدەرى قالاي دامىپ جاتىر، سول جولعا ءتۇس!» دەۋ دۇرىس پا؟ بۇل، ارينە، بولەك اڭگىمە. تەحنيكالىق پروگرەسس ادامزاتقا ورتاق، ال رۋحاني تۇرعىدان ءار ۇلت، ۇلىس ءوز جولىن ءبىلسىن، قۇراندا وسىلاي كورسەتىلگەن. ازىرگە وسى ءبىر اۋىز سوزبەن شەكتەلمەكپىن.

سونىمەن، تولەن اعا، عىلىم مەن تەحنولوگيانى ناسيحاتتاۋ ءھام قورعاۋ جۇگىن يىعىڭىزعا الىپسىز، ول ماقالاڭىز وزەگى. مەن ابايتانۋشى رەتىندە بۇل ارەكەتىڭىزدى قۇپتاي المادىم. نەگە دەسەڭىز، مىنا پروگرەسس قارقىنى سۇراپىل، بەت قاراتپاي، تەلەگەي تەڭىزدەي ورادى الەمدى. ونىڭ اساۋ تولقىنى قايدا اپارار ەكەن؟ بەيمالىم. ءيا، قازىر تسيفرلىق تەحنولوگيا يا جاساندى ينتەللەكت ءداۋىرى. مۇنى كىم مويىنداماسىن؟ بىراق رۋحاني ازىپ-توزۋ قايدا قالماق؟ ءبارى وكەي دەپ، وعان كوز جۇما قاراۋعا بولا ما؟ مىسالعا ايتا ايتا جاۋىر بولعان،  جەمقورلىق پەن تويىمسىز تۇتىنۋشىلىق پسيحولوگيا ايىلىن تيار ءتۇرى كورىنبەيدى. قايتا ورتكە تيگەن داۋىلداي ءورشي تۇسكەنىن كۇندەلىكتى ومىردەن اركىم ءوزى كورىپ ءبىلىپ وتىرعانى انىق.

دانا اباي عىلىم جايلى نە دەيدى؟

ۇستازدىق قىلعان شاعىندا اباي ءوز قۇرالىپتاستارىنا «بالاڭ بالا بولسىن دەسەڭ – وقىت، مال اياما!» دەسە، جاستارعا «وقۋ-عىلىمعا، ونەرگە مويىن بۇر!» دەپ قاقساپ ايتقان. عىلىمسىز، ونەرسىز، ياكي كاسىپسىز جۇرت ازىپ-توزباق، قۋلىق-سۇمدىققا، وسەك-وتىرىككە ءۇيىر بولماق، بۇل بەسەنەدەن بەلگىلى ءجايت.

ءسىز، جازۋشى اعا، ابايدىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» (1885) ولەڭىنىڭ «دۇنيە دە ءوزى، مال دا ءوزى» دەگەن جولىن ماقالا تاقىرىبىنا الدىڭىز. بۇل بەلسەندى اعارتۋشىلىق جىلداردىڭ تۋىندىسى. ۇستاز تۋعان حالقىن دۇنيەلىك عىلىمداردى مەڭگەر، سول ارقىلى مال تاپ دەيدى. بوداندىقتان قۇتىلۋ دا –   عىلىم-ءبىلىم ارقىلى ەكەنىن ءبىلدى. بۇل ءوز سوزىنشە «ەكى جاققا ۇڭىلگەن» ويشىل كەزەڭى، باسقاشا ايتقاندا، كانىگى «وقىمىستى عالىم» دەڭگەيى ەدى.

شىنى كەرەك، سوۆەتتىك داۋىردە «عىلىم دەگەن – تەك دۇنيەنى تانۋ» دەگەن ستەرەوتيپ قالىپتاستى. ابايدىڭ ويشىلدىق ەۆوليۋتسياسىنىڭ ساتى-ساتىلارى، سونىمەن بىرگە، عىلىمنىڭ رۋحاني  جاعى نازاردان سىرت قالدى. سوندىقتان اباي ەۆوليۋتسياسىنا ءسال-ءپال ايالداي وتپەكپىن.

1891 جىلدان اباي اعارتۋشىلىق باعىتتان رۋحاني ءورىستى زەرتتەۋگە بەت بۇرعان-ءدۇر. وعان «زاماندى تۇزەتپەككە» كوڭىلى قالىپ، «ەندى مۇنان باسقا ەش جۇمىسىم جوق» دەپ عاقليا سوزدەرىن قولعا العانى ايقىن دالەل.  سونان كەيىنگى بەس-التى جىل ءومىرى، «كۇنى-ءتۇنى ويىمدا ءبىر ءتاڭىرى» دەپ ءوزى ايتقانداي، رۋح ءورىسى – دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىنا ءجىتى ۇڭىلۋمەن ءوتتى. تالماي ىزدەنۋشىلىكتى، اباي ءوزى «كامىل مۇسىلمان» دەڭگەيى دەيدى. 1897-1898 جىلدارى كەلەسى رۋحاني بيىكتى العان اباي «حاكىم» اتاندى. بۇل ءبىلىمدى اللانىڭ قالاۋىمەن تىلسىم (عايىپ) ارقىلى الۋمەنەن ەرەكشەلەنەتىن ساتى (يسلامدا «يلحام» دەلىنەتىن بەلگىلى قۇبىلىس).

مىنە، حاكىم ابايدىڭ ايان ءبىلىمى، وسى ساتىداعى ءاربىر ءسوزى بۇكىل ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتار، ياعني تازا رۋحاني عىلىم ونىمدەرى بولىپ تابىلادى.

قۇر ءسوز بولماۋى ءۇشىن «تاسديق» تراكتاتىنان (قازىرگىشە 38-قاراسوز) عىلىم مەن تەحنولوگيا، ياكي يندۋسترياليزاتسيا جايىنان ءبىر مىسال الايىن. «ءبىز عىلىمدى ساتىپ، مال ىزدەمەك ەمەسپىز، – دەيدى اباي. – مالمەنەن عىلىم كاسىپ قىلماقپىز. ونەر – ءوزى دە مال، ونەردى ۇيرەنبەك – ءوزى دە يحسان (جاقسىلىق). بىراق ول ونەر عادالاتتان شىقپاسىن، شارعىعا[1] مۋافيح[2] بولسىن. ادامعا ءوز حالىنشە يحساندى بولماق – قارىز ءىس. بىراق وزگەلەردىڭ يحسانىنا سۇيەنبەك دۇرىس ەمەس».

عايىپتىق تەزيستەن ۇعىلاتىنى – مالدان (شيكىزاتتان) تۇسكەن قارجىعا عىلىمدى دامىتۋ كەرەك، ونى كاسىپ قىلۋ ارقىلى الۋان ونەردى ۇيرەنبەك كەرەك. دۇنيەنىڭ عىلىمى – جوقشىلىقتان قۇتقاراتىن قۇدىرەت، ول – ادامزاتقا تاڭىرىدەن تۇسكەن زور نىعمەت. اباي: «بالكي، دۇنيەنىڭ عىلىمىن بىلمەي قالماقتىق  - ءبىر ۇلكەن زارارلى ناداندىق، ول قۇراندا سوگىلگەن» دەيدى.

كورىپ وتىرمىز، حاكىمنىڭ بىلۋىندە، عىلىمدى كاسىپ قىلۋ – ەل كوركەيۋىنىڭ كەپىلى، ءارى ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدىڭ دارا جولى!

ەندى وسيەتتىڭ ەكىنشى بولىگىنە جۇرت نازارىن اۋدارساق. دۇنيەنى تانىماق، ياكي زاھيري عىلىم – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى، بىراق ونىمەن ءىس بىتپەيدى. ول – كوزسىز عىلىم. سول سەبەپتى ول ىشكى (باتيني) عىلىمعا ۇيلەسىمدى (مۋافيح) بولۋعا ءتيىستى. مىنە، كىلتيپان قايدا! ادىلەتتى حاق جولى ءھام پەندەلىكتىڭ كامالاتى سوندا عانا تابىلماق. ال ماتەريا كۇش العان سايىن ادامزاتتىڭ ءبىرىن ءبىرى دوس كورۋ، ءسۇيۋ مۇمكىندىگى قار سۋىنداي ازايا تۇسەدى. مىنە، الەمنىڭ ابايى عىلىمدى كاسىپ قىلۋدىڭ ءمانىسىن وسىلاي ۇيرەتەدى.

شارعىعا ۇيلەسىمدى بولسىن! سىرتقى عىلىمعا قويىلعان بۇل تالاپ استارى تەرەڭ. بۇل جەردە اللانىڭ عىلىم، ماحاببات، عادالات دەگەن ءۇش سيپاتى مەڭزەلگەن. اباي ءىلىمى بويىنشا نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك، ىستىق قايرات دەلىنەتىن ادامي ءۇش قاسيەت وسىناۋ ءۇش ۇلى سيپاتتان تامىرىن تارتادى. شارعى، ياكي يلاھي زاڭدارسىز ادامزات كوشى قالىڭ تۇمانعا تاپ بولماق. مەنىڭ قازىرگى قوعامدى سوقىر ادامعا بالاعانىم سودان، تولەن اعا.

عىلىم تۋرالى تانىم تەرەڭىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن  ابايدىڭ 17-سوزىنە كوز سالا كەتەيىن ء(سىز دە ماقالاڭىزدا ورىن بەرىپسىز). قايرات، اقىل، جۇرەك – ۇشەۋى ءبىر بىرىمەن ايتىسىپ، عىلىمعا كەلىپ جۇگىنەدى ەمەس پە. نەگە عىلىمعا جۇگىنەدى؟ ويتكەنى، عىلىم – اللانىڭ ءبارىن ءبىلۋشى سيپاتى، ونىڭ ءبىر اتى. دەمەك، عىلىمعا جۇگىندى دەگەن قۇدايعا كەلىپ جۇگىندى دەگەن ءسوز. ءسىز مۇرسەيىت قولجازباسىندا «عىلىم» ەمەس، «يلم» دەلىنگەن دەيسىز. بۇل قاتەلىككە جاتپايدى، ويتكەنى، ەكى تەرمين ماعىنالاس، جاقىن تۋىس. «تاسديق» تراكتاتىندا اباي اقيقاتتى حاقيقات، اقىلدى عاقىل، ادىلەتتى عادالات دەيدى. نەگە؟ سەبەبى، سوڭعىلار فانيلىك ەمەس، اللا ارقىلى جەتكەن باقيلىق، ياكي يلاھي ۇعىمدار. مىنە، ءىلىم مەن عىلىم جايلى دا وسىنى ايتامىز.

سونىمەن، اباي تۇڭعىش رەت عىلىم تەرمينىن كەڭ ماعىنادا اشىقتاعان، ونىڭ تولىق انىقتاماسىن بەرگەن دانىشپان دەيمىن.  بولمىس بىرلىگىن ساناعا ءسىڭىرۋ جانە ءتاندى جانعا، تۇرمىستى ساناعا بيلەتۋ يدەياسى تەك قانا تولىق عىلىم ارقىلى جۇزەگە اسپاقشى. وسىنى ۇمىتپاي، ەسكەرۋ ماڭىزدى.

اباي اشقان زور جاڭالىق جايىندا

الاشتىڭ كوزى ءتىرى ابىزى تولەن اعامىز كىرىسپە سوزىندە: «بۇگىنگى اباي مۇراسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ كوبىندە، عىلىمي ۇستانىم نەگىزىندە تالداۋدان گورى، «اباي – بۇكىل ادامزاتتىڭ رۋحاني ۇستازى» دەگەن سەكىلدى ماداق جانرىندا اسپەتتەۋ باسىم بولىپ كەلەدى» دەگەن ەكەن. دەسە دەگەندەي، «اباي – بۇكىل ادامزاتتىڭ ۇستازى» دەۋدەن كەندەلىك جوق، ال ونىڭ عىلىمي نەگىزى كانە.  كوپ جىلدار باس قاتىرعان وسى ماسەلەنىڭ جاۋابىن تاپقان سياقتاندىم. اباي حاكىمنىڭ تەرەڭ ويلار كومبەسى، كۆينتەسسەنتسيالىق قورىتىندى ەڭبەگى – «تاسديق» تراكتاتى (قازىرگىشە 38-ءشى قاراسوز). ونى تانىپ-ءبىلۋدىڭ كىلتى – ءۇش تانىماق (اللانى، ءوزىن ءھام دۇنيەنى تانۋ). ءۇش تانىماق ءىلىمى بويىنشا بولمىس (عالام) ءبۇتىن جانە ءبىر، اباي: «ول «ءبىر» دەگەن ءسوز عالامنىڭ ىشىندە، عالام اللا تاعالانىڭ ىشىندە» دەيدى. قىسقاسى، تراكتاتتا عالامنىڭ بىرلىگى مەن بۇتىندىگى العاش رەت عىلىمي نەگىزدە دايەكتەلگەن. بۇل – شىن مانىندەگى الەمدىك جاڭالىق! وسى ايتىلعاندار بيىلعى جىلى جارىق كورگەن «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» اتتى زەرتتەۋ كىتابىمدا (الماتى قالاسى، «ADAL KITAP» باسپاسى، - 78 بەت) جۇيەلى تۇردە تالدانعان، تەكسەرىلگەن ەدى.

پولەميكامىزعا قايتىپ ورالايىن. دۇنيەنى تانۋ، ياعني دۇنيەلىك عىلىمدار تولىق  عىلىمنىڭ ءبىر بولشەگى عانا، مەن ەمەس، اباي سولاي دەيدى.  وكىنىشتىسى، تولەن اعام دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرى مەن جاراتىلىس تانۋدان وزگەنى عىلىم دەپ سانامايتىن ەۋروپا فيلوسوفتارى ەتەگىنە جارماسقان. ماسەلەن: «عىلىم – ادامي اقىل-ويدىڭ جەمىسى» دەي كەلە، بۇدان ءارى قاراي: «عىلىم – فاكتىلەردەن،  لوگيكادان، دالەلدەمەلەردەن، ەكسپەريمەنتتەردەن تۇرادى. بۇگىنگى عىلىمنىڭ ماقساتى – اللانى تانۋ ەمەس، تابيعاتتى، جاراتىلىستى، ءومىردى تانۋ» دەپ دىتتەي تۇسەدى. ال كەرەك بولسا! توقتاي قالىڭىز، اپىر-اي، بۇل اباي ىلىمىنە قارسى، كەشەگى سوۆەتتىك اتەيستىك  ۇستانىم ەمەس پە...

كورىنبەگەن، ولشەنبەگەن دۇنيە سىرلارى تەك ميستيكا (قيال، ەرتەگى) مە؟ ءاسىلى،بۇلاي ساناۋ شىعىستىق مەنتاليتەتكە جات. ماسەلەن، اباي، شاكارىمدە اقيرەت، جان الەمى (ارۋاقتار الەمى) ەكىنشى انىق. ال، نە نارسە انىق، ياكي بار بولسا، سول عىلىم نىسانى ەكەنى حاق ء(بىلىمدى ءىلىم يا عىلىم ساناۋدان وتكەن اۋرە جوق). انىعى، عىلىم – ابسوليۋتتىك ۇعىم, ونان تىس ەشتەڭە دە جوق. سونىڭ ءبىر مىسالى: «عىلىمسىز احيرەت تە جوق، دۇنيە دە جوق. عىلىمسىز وقىعان ناماز، تۇتقان ورازا، قىلعان حاج، ەشبىر عيبادات ورنىنا بارمايدى» دەيدى اباي. توق ەتەرى، الەمدەگى بارلىق نارسەدە سياقتى عىلىمدا دا باتيني جانە زاھيري جاقتار، ياعني سىر مەن سىمبات بار. مۇنى مويىنداماۋ – باتىستىق كوزقاراس يا بولماسا كەشەگى اۆتوريتارلى سوۆەتتىك يدەولوگيانىڭ سارقىنشاعى بوپ تابىلادى، توكە.

ءسويتىپ، اباي ىلىمىندە ءبۇتىن (تولىق) عىلىم-ءبىلىم دەگەن – ءۇش تانىماقتى تانىپ-ءبىلۋ. «قاشان ءبىر بالا عىلىم-ءبىلىمدى ماحابباتپەن كوكسەرلىك بولسا، سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى» دەگەندە اباي وسى ءۇش تانىماقتى ايتقان. وسى ۇشەۋىن «بالا ۇيرەنسە، بىلسە، ەڭ بولماسا شالا» دەپ ارمان قىلادى عۇلاما. ءۇش تانىماق، ياكي تولىق عىلىم ۇعىمىن قالىپتاستىرعان  اباي، تاعى ايتايىن، الەمدىك تەولوگيا اتاسىنىڭ ءبىرى. وسى دەڭگەيدە دارىپتەلسە، كانە.

اتەيزم حاقىندا بىرەر ءسوز

تولەن اعاما مەنىڭ: «اسىرەسە، «عىلىم-ءبىلىم تەك قانا سىرتقى دۇنيەنى تانىپ-ءبىلۋ» دەگەن تانىم-تۇسىنىكتىڭ سالتانات قۇرۋىن – اتەيزم دە دە قوي» دەگەن پىكىرىم ۇناماي، سىن نايزاسىن تىكتەپتى. اتەيزم، ارينە، اينالىپ وتۋگە كونبەيتىن زور ماسەلە. تاعى اباي: «قۇداي تاعالا دۇنيەنى كامالاتتى شەبەرلىكپەن جاراتقان» دەسە، شاكىرتى شاكارىم: «ەي، جاستار، قالاي دەيسىڭ بۇل دۇنيە» ولەڭىندە: «كەرەكسىز جارالعان ءبىر توزاڭى جوق، ءتارتىبى تاڭعالارلىق زور ماشينە» دەپ ءۇن قوسادى. كانە، قازىرگى وقۋلىقتار، مەيلى، ادەبيەتتەردە دەيىك، وسى دوكترينا بار ما؟ قايداعى؟ امال قانشا، باستان اياق دۇنيە، تىرشىلىك وزدىگىنەن پايدا بولعان دەگەن يدەيا كوكتەي وتەدى. سوۆەت داۋىرىندە باسىلعاندار مەن قازىرگى باتىستان كەلىپ جاتقان ادەبيەتتەر ۇندەسە كەتەدى. قىسقاسى، اتەيزم باسىمدىعى دالەل وتىنبەيتىن اقيقات.

سوندىقتان ءسىزدىڭ: «بۇگىنگى اتەيستەر – عىلىمعا سەنەتىن، كونستيتۋتسيانى قولدايتىن، زايىرلى ءومىر سالتىن دا ۇستاناتىن توپتار. كوبى – عالىمدار...» دەگەن پىكىرىڭىز شىندىق. بىراق قۇدايسىز وي-سانانى اقتاپ، جاقتاۋدى سىزدەن كۇتپەگەن ەدىك، توكە. بۇل – ابايعا قۇلاق اسپاۋ، اشىعىن ايتساق، قارسىلىق.

جالا جابۋ بولىپ كورىنبەۋى ءۇشىن اتەيزم توركىنىنە وي جۇگىرتەيىن.

ەكىجاقتىلىق (دۋاليزم) تابيعات زاڭى. ول، قازاق «قۇدايدان وزگەنىڭ ءبارى جۇپتى» دەمەكشى، ىستىق پەن سۋىق، كۇن مەن ءتۇن، ىزگىلىك پەن زۇلىمدىق، ماحاببات پەن عاداۋات بولىپ شەكسىز جالعاسا بەرەدى. دەمەك، يدەاليستىك جانە ماتەرياليستىك كوزقاراستار ايقاسى دا ماڭگىلىك. شاكارىم بۇل ەكەۋىن: «تىرشىلىك تۋرالى ەكى ءتۇرلى جول» دەيدى. بىراق ايىرماسى جەر مەن كوكتەي. ماتەرياليزم – بولىنىستەرگە باستاۋشى دۇلەي كۇش. تىزگىندەمەسە، وتە قاۋىپتى – دۇنيە ويران بولماق.  كارى تاريح مىسالعا تولى. وزگەنى قويا تۇر، قاي ءدىندى المايىق، اعىم، بولىنىستەرگە ءدىننىڭ سىرتقى فورماسىن ۇستانۋ، ياكي ماتەرياليستىك سانا-سەزىم كىنالى. باي-كەدەي دەپ بولىنگەننەن حالقىمىز كورەشەكتى كوردى وتكەن عاسىردا. قازىرگى بولىنىستەر جەر-جاھاندى تىتىرەنتكەن قاندى سوعىستار مەن قاقتىعىستار اكەلىپ، يادرولىق سوعىس قاۋپى تونۋدە...

ماتەرياليزمدى تاۋبەگە كەلتىرىپ، جارىق ساۋلە قاراڭعىنى قۋاتىنى سياقتى، ونى ءالسىز ەتەتىن نارسە – يدەاليزم. ول – دۇنيە، تىرشىلىككە ماحاببات كوزىمەن قاراۋدى ۇيرەتەتىن كۇردەلى ءىلىم جۇيەسى.   رۋحقا بيىگىنە ورلەگەن سايىن قوعامدا ءبولىنىس ازايماق، تەك سۇيىسپەنشىلىك قالماق. ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇيۋ –  يلاھي قاعيدا. نەگە؟ سەبەبى، ءبارى  باۋىر جانە حاق جولى وسى. اباي جارىقتىق يدەاليزم تابيعاتىن، مىنەكي، وسىلايشا ۇقتىرعان. ءدايىم ءومىر جارقىلىنا الدانىپ، عاپىل قالماۋعا شاقىرعان.   سوزىمىزگە: «بىرلىك – اقىلعا بىرلىك، مالعا بىرلىك ەمەس»، «جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا، حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى، ىشتەگى كىردى قاشىرسا، ادامنىڭ حيكمەت كەۋدەسى» (جۇرەكتىڭ كوزى دەگەن – التىنشى سەزىم، تۇيسىك، ول اركىمدە بار، بىراق اشىلۋى تىم سيرەك سىباعا), «ادامدى ءسۇي، اللانىڭ حيكمەتىن سەز، نە قىزىق بار ومىردە ونان باسقا؟!» ء(دىني تانىم، ءدىني سەنىمنەن ءوز اقىلىڭمەن اللانى تانۋ، ونىڭ حيكمەتىن سەزۋ وزگەرەك), «حاقيقات تا، ءدىن-داعى تەرەڭىندە»، «ءمۇمين بولساڭ، اۋەلى يماندى بول» دەگەن سەكىلدى ۇلاعاتتارى دالەل. تەرە بەرسەك، ۇلتتىق يدەولوگيا ىرگەسىنە سۇرانىپ تۇرعان دانالىقتار قانشاما دەسەڭىزشى.

جاسالعان شاعىن شولۋدان شىعار قورىتىندى: اباي ءىلىمى اتەيزم ىلىمىنە انتيپود. ول بويىنشا ءومىردىڭ ماعىنالى بولۋى ءھام بىرلىكتە ءسۇرۋدىڭ نەگىزى –  رۋحتا، ياعني اللانى تانۋدا جانە ءبۇتىن عىلىمسىز تولىق ادام جوق. ال، تاڭعاجايىپ عىلىمي جەتىستىك اتاۋلى دانالىقتان اۋلاق. دانالىق دەگەن – دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىن تانىپ-ءبىلۋ ارقىلى ونى ويران بولۋدان ساقتاۋشى رۋحاني كۇش. ول كۇللى بەرەكە-بىرلىك پەن تىنىشتىق كەپىلى.

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، كلاسسيك قالامگەر تولەن ابدىك اعاما ازىرلەگەن جاۋابىم وسىمەن ءتامام. وعان ابايدىڭ عىلىم تۋرالى تانىمى تۇبىنە جەتسەم دەگەن تازا نيەتپەن كىرىستىم، كەي-كەيدە ارتىق كەتسەم، ول ءۇشىن كەشىرىم وتىنەمىن. ءسىزدىڭ قازاق ادەبيەتىنە مول ولجا سالعانىڭىزدى ءيسى قازاق بىلەدى. ۇلت جاناشىرى رەتىندە دە قادىرلىسىز، اعا، نە جايلى قالام تەربەسەڭىز دە ۇلت مۇددەسىن كوزدەيسىز. ەل بولۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن، تىلگە تيەك ەتىلگەن ماقالاڭىز سونىڭ تامشىداي دالەلى.  ونداعى ماعان قاراتا ازدى-كوپتى ايتقان سىنىڭىزعا ەش وكپە-نازىم جوق. مۇحاڭ (م.اۋەزوۆ) ايتقانداي، «سىن شىن بولسىن، شىن سىن بولسىن» دەگەندىك قانا مەنىكى.

* شارعى (ارابشا) – يلاھي زاڭ.

* مۋافيح (ارابشا) – ۇيلەسىمدى، سايكەس.

قۇرمەتپەنەن ءىنىڭىز اسان وماروۆ

Abai.kz