Nobeli syilyghy: Navy Pillay jәne adam qadir-qasiyetin qorghau...
2026 jylghy Nobeli syilyghy alty baghyt boyynsha beriledi: fizika, himiya, fiziologiya nemese medisina, әdebiyet, Beybitshilik syilyghy jәne ekonomika. Nobeli syilyghynyng laureattary qazan aiynda әr baghyt boyynsha jeke-jeke jariyalanady. 2026 jylghy 10 qazandaghy jaghday boyynsha Nobeli syilyghynyng tómendegi laureattary belgili boldy:
Medisina jәne fiziologiya: Karl Deysserot, Peter Hegeman jәne Georg Nageli. (Jýike jasushalarynyng belsendiligin jaryqtyng kómegimen basqarugha mýmkindik bergen janalyqtary ýshin);
Fizika: Frensis Halisen. (Gharyshtan keletin neytrinolardy zerttegeni jәne IceCube observatoriyasyn qúrugha qosqan ýlesi ýshin);
Himiya: Anry Kagan jәne Kenso Soay. (Asimmetriyalyq organikalyq sintez jәne avtokataliz salalaryndaghy janalyqtary ýshin);
Ádebiyet: Enn Karson (Kanada). (Qazirgi әdebiyetti klassikalyq dәstýrmen úshtastyratyn janashyl shygharmashylyghy ýshin);
Beybitshilik syilyghy: Navanethem «Navi» Pilley. (Beybitshilikti nyghaytu jәne halyqaralyq qúqyqty ilgeriletu jolyndaghy kýsh-jigeri ýshin).
Ázirge ekonomika salasyndaghy Nobeli syilyghynyng laureaty jariyalanghan joq. Ony jariyalau 2026 jylghy 12 qazangha josparlanghan.
Jogharghydaghy laureattar boyynsha Abai.kz portaly janalyqtarmen bólisip otyrdy. Eng basty syilyq – Beybitshilik syilyghy baghytynda Nobeli syilyghy iyegeri atanghan Navanethem «Navi» Pillay turaly derekterdi úsynamyz:.
Navanethem Pillay
Ol 1941 jylghy 23 qyrkýiekte Ontýstik Afrika Respublikasynyng Durban qalasynda dýniyege kelgen. N.Pillay — ýndi tamilderi shyqqan ontýstik afrikalyq zanger, halyqaralyq sudiya jәne qúqyq qorghaushy. Birikken Últtar Úiymynyng Adam qúqyqtary jónindegi búrynghy Jogharghy komissary.
Navy Pillay aparteiyd, yaghny Ontýstik Afrikadaghy nәsildik kemsitushilik jýiesi ýstemdik etken kezende dýniyege kelip, sol ortada ósti. Natali uniyversiytetinde zangerlik bilim alyp, keyin Garvard zang mektebinde oquyn jalghastyrdy. 1982 jyly qúqyq magistri, al 1988 jyly zang ghylymdarynyng doktory dәrejesin aldy.
1967 jyly ol Natali provinsiyasynda jeke advokattyq kense ashqan alghashqy әiel atandy. Aparteidke qarsy qozghalys belsendilerin qorghap, tútqyndardyng qúqyqtaryn saqtaudy jaqtady.
1995 jyly Navy Pillay Ontýstik Afrikanyng Jogharghy sotynyng sudiyasy bolyp taghayyndalghan alghashqy qara nәsildi әiel atandy. Keyin BÚÚ-nyng Ruanda jónindegi halyqaralyq tribunalynda sudiya bolyp qyzmet etti. 1999–2003 jyldary osy tribunaldyng tóraghasy boldy. Al 2003–2008 jyldary Halyqaralyq qylmystyq sottyng sudiyasy qyzmetin atqardy.
2008 jylghy qyrkýiekten 2014 jylghy tamyzgha deyin BÚÚ-nyng Adam qúqyqtary jónindegi Jogharghy komissary lauazymynda júmys istedi. Odan keyingi jyldary da halyqaralyq sot tóreligi men adam qúqyqtaryn qorghau salasyndaghy qyzmetin jalghastyrdy.
2026 jylghy Nobeli beybitshilik syilyghy. 2026 jylghy 9 qazanda Navy Pillay Nobeli beybitshilik syilyghynyng laureaty dep jariyalandy. Ol beybitshilikti nyghaytugha, halyqaralyq qúqyqty damytugha, sonday-aq әskery qylmystar, adamzatqa qarsy qylmystar men genosid ýshin jauapkershilikti qamtamasyz etuge qosqan ýlesi ýshin marapattaldy.
Navy Pillaydyng ómir joly — adam qadir-qasiyetin qorghau, zang aldyndaghy tendikti qamtamasyz etu jәne adam qúqyqtaryn saqtau jolyndaghy tabandy kýresting ýlgisi.
Redaksiyadan: Navy Pillaydyng Nobeli atyndaghy Beybitshilik syilyghyn aluynyng simvolikalyq mәni joghary: qazirgi kezende әlemde «sayasy oiyndar» shiyelenisude ‑ birneshe lokaldy soghystar jýrip jatyr. Onda beybit túrghyndardyng ómirine qauip tónip, adam qúqy taptaluda. Milliondaghan adamdar bosqyndargha ainaldy. Endeshe, Navy Pillaygha Beybitshilik silyghynyng beriluin ‑ adamzatqa beybitshilik qúndylyghyn eskertu dep týsingen abzal.
Ábdirashit Bәkirúly, filosof
Abai.kz