Жаңа 2026 жыл немесе Жылқы жылы - көшпелі өркениеттің бастауларын қайта қарастыруға және қазақ этникалық тобының қалыптасуындағы жылқының рөлі туралы ой жүгіртуге мүмкіндік. Ұлы Дала халықтары үшін жылқы тек көлік құралы немесе азық-түлік көзі ғана емес, сонымен қатар олардың өмір салтын, экономикалық құрылымын, дәстүрлерін және дүниетанымын анықтады.

Жылқы қазақ халқының, дәлірек айтқанда, қазақ этносы мен ұлтының өмірі мен дамуында маңызды рөл атқарды. Өйткені жылқы адамның ең жақын досы. Жылқының ерекше орны тіл мен фольклорда, қазақ тілі мен филологиясы тұрғысынан айқын көрінеді.

Жылқыға қатысты 10, тіпті одан да көп сөз бар — жасы мен жынысына байланысты ат, тай, құнан, жылқы, айғыр және басқалары. Мұндай тілдік байлық дала халқының өмір салтын көрсетеді.

Жылқы маңызды рөл атқарады, себебі ол өмірдің өзі болды - қазақтар мал өсірушілер, олардың негізгі кәсібі - мал шаруашылығы, және ол қатал климаты бар дала аймағында ең ұтымды болды.

Еуразия даласының табиғи-климаттық жағдайлары да рөл атқарды. Олар көшпелі халықтардың тұтас белдеуінің экономикалық құрылымын анықтады. Забайкальеден Қара теңізге дейін көшпелі белдеу пайда болды. Қар астынан азық-түлік алу оны өте қажет етті — үлкен қоралар салудың қажеті болмады, ал жануарлар өз бетінше жайыла алды.

Қола дәуірінің соңы мен темір дәуірінің басында отырықшы өмір салтынан көшпелі өмір салтына ауысуымен жылқының маңыздылығы артты. Андронов қауымдастығы отырықшы өмір сүрді, ал сиыр олардың негізгі жануары болды, бұл олардың мифологиясында көрініс тапты - сиыр Үндістандағы қасиетті сиырдың анасы болды, ал Құранның алғашқы сүресі «Сиыр» деп те аталады. Дегенмен, климаттың өзгеруі мал шаруашылығы мен жылқы шаруашылығын тиімдірек етті.

Климат құрғап, шөптердің құрамы өзгеріп, жылқылар тиімдірек болды — үлкен кеңістіктер, жыл бойы жайылым және мобильділік. Қазақтардың арасында ғана емес, экономикалық және табиғи жағдайлар жылқының негізгі рөлін анықтағаны анық. Жылқы көптеген мәдениеттерде кездеседі, бірақ ол далада мобильділіктің, көліктің және әскери күштің негізіне айналды.

Әрине, адамзат тарихының бағытын өзгерткен нәрсе атқа міну болды. Жылқыларды қолға үйрету және ер-тоқымға мінгізу мобильділікті тудырды – арбалардың, күймелердің, әскерлердің және атты әскерлердің пайда болуы. Кім күшті және жылдам атты әскерге ие болса, сол кеңістікті жаулап алып, басқарды. Бұл жерлеулерден табылған археологиялық дәлелдермен расталады.

Технологияның — бу локомотивтерінің, автомобильдердің, тракторлардың — дамуымен жылқының экономикалық рөлі төмендеп кетті, бірақ бұл табиғи тарихи процесс. Ұжымдастыру оның төзімділігінің тағы бір маңызды тарихи сынағы болды: апатқа дейін Қазақстандағы мал басы 40 миллион басқа жетті, бірақ бірнеше жыл ішінде ол он есеге жуық азайды.

Барлық тарихи және экономикалық өзгерістерге қарамастан, жылқының қазақ халқының менталитетіндегі маңызы жойылған жоқ. Уақыт өте келе оның практикалық және экономикалық функциясы өзгерді, бірақ тарихи жадта, мәдениетте және құндылықтар жүйесінде жылқы негізгі нышан болып қала береді.

Дәстүрлі қоғамда ол адамның әлеуметтік мәртебесінің маңызды көрсеткіші болды: иесінің мәртебесін таза тұқымды тұлпарлар, жүрдек аттар және бәйге аттары ерекше орын алады. Жылқының бұл ерекше мәртебесі мәдени мұрада — аңыздарда, әдебиетте және халық жадында да сақталған.

Жылқының қазақ мәдениетіндегі ерекше рөлі дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар арқылы ашылатынын атап өту маңызды. Жылқы бастапқыда тек көлік құралы немесе шаруашылық жануары ғана емес, сонымен қатар қазақтың ұлттық дүниетанымы мен тәрбиесінің маңызды бөлігі болған.

Көшпелі өркениет адам мен жылқының ең тығыз бірлігінде қалыптасты және бұл бірлік қазақтың ұлттық салт-дәстүрлерінде, рәсімдерінде мен халықтық сенімдерінде көрініс тапты.

Бала кезінен бастап қазақ ұлдарына атқа міну арқылы төзімділік, батылдық, жауапкершілік және барлық тіршілік иелеріне құрмет көрсету үйретілді, бұл өмірлік тәжірибені ұрпақтан-ұрпаққа жеткізудің бір бөлігі болды.

Жылқылар өмірдің барлық негізгі кезеңдерінде — үйлену тойларында, қоштасу рәсімдерінде, әскери және жерлеу рәсімдерінде адамдармен бірге жүрді. Жылқының түсіне немесе мінезіне қарай ат қою дәстүрі оның жеке ерекшелігі мен ерекше мәртебесін көрсетілді екен.

Қазақ халқы «Ат — ердің қанаты» деп бекер айтпаған, себебі жылқымен қарым-қатынас арқылы этика, табиғатпен үйлесімділік сезімі және қоршаған әлемге құрмет қалыптасқан. Жылқыларға қатыгездік жасауға тыйым салу, олардың иесінің көңіл-күйін сезіну және оларды зияннан қорғау қабілетіне сену, сондай-ақ жылқы еті мен қымызды денсаулық көзі ретінде пайдаланумен байланысты дәстүрлер олардың рухани мұрасының маңызды бөлігін құрады.

Қазіргі заманда, дейді ол, жылқылардың практикалық рөлі өзгерді, бірақ дәстүрлерді, мақал-мәтелдерді, рәсімдерді сақтау және жылқыларға деген құрмет жас ұрпаққа мәдени ерекшелікті, моральдық құндылықтарды және қоршаған ортаны қорғау туралы хабардарлықты жеткізудің кілті болып қала береді.

Осылайша, 2026 Жылқы жылы жылқының қазақ халқының тарихындағы және күнделікті өміріндегі рөліне жаңаша көзқараспен қарауға мүмкіндік береді. Ғасырлар бойы жылқы даланың экономикалық құрылымын, қозғалғыштығын, тіршілік ету әдістерін және көптеген мәдени элементтерін қалыптастырды.

Уақыт өте келе оның практикалық маңызы өзгерді, бірақ адамдар мен жылқылар арасындағы байланыс жойылған жоқ. Бүгінгі таңда жылқы қазақ халқының тарихи жадының, дәстүрлері мен ауыл өмірінің маңызды бөлігі болып қала береді.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz