Jana 2026 jyl nemese Jylqy jyly - kóshpeli órkeniyetting bastaularyn qayta qarastyrugha jәne qazaq etnikalyq tobynyng qalyptasuyndaghy jylqynyng róli turaly oy jýgirtuge mýmkindik. Úly Dala halyqtary ýshin jylqy tek kólik qúraly nemese azyq-týlik kózi ghana emes, sonymen qatar olardyng ómir saltyn, ekonomikalyq qúrylymyn, dәstýrlerin jәne dýniyetanymyn anyqtady.

Jylqy qazaq halqynyn, dәlirek aitqanda, qazaq etnosy men últynyng ómiri men damuynda manyzdy ról atqardy. Óitkeni jylqy adamnyng eng jaqyn dosy. Jylqynyng erekshe orny til men foliklorda, qazaq tili men filologiyasy túrghysynan aiqyn kórinedi.

Jylqygha qatysty 10, tipti odan da kóp sóz bar — jasy men jynysyna baylanysty at, tay, qúnan, jylqy, aighyr jәne basqalary. Múnday tildik baylyq dala halqynyng ómir saltyn kórsetedi.

Jylqy manyzdy ról atqarady, sebebi ol ómirding ózi boldy - qazaqtar mal ósirushiler, olardyng negizgi kәsibi - mal sharuashylyghy, jәne ol qatal klimaty bar dala aimaghynda eng útymdy boldy.

Euraziya dalasynyng tabighiy-klimattyq jaghdaylary da ról atqardy. Olar kóshpeli halyqtardyng tútas beldeuining ekonomikalyq qúrylymyn anyqtady. Zabaykalieden Qara tenizge deyin kóshpeli beldeu payda boldy. Qar astynan azyq-týlik alu ony óte qajet etti — ýlken qoralar saludyng qajeti bolmady, al januarlar óz betinshe jayyla aldy.

Qola dәuirining sony men temir dәuirining basynda otyryqshy ómir saltynan kóshpeli ómir saltyna auysuymen jylqynyng manyzdylyghy artty. Andronov qauymdastyghy otyryqshy ómir sýrdi, al siyr olardyng negizgi january boldy, búl olardyng mifologiyasynda kórinis tapty - siyr Ýndistandaghy qasiyetti siyrdyng anasy boldy, al Qúrannyng alghashqy sýresi «Siyr» dep te atalady. Degenmen, klimattyng ózgerui mal sharuashylyghy men jylqy sharuashylyghyn tiyimdirek etti.

Klimat qúrghap, shópterding qúramy ózgerip, jylqylar tiyimdirek boldy — ýlken kenistikter, jyl boyy jayylym jәne mobilidilik. Qazaqtardyng arasynda ghana emes, ekonomikalyq jәne tabighy jaghdaylar jylqynyng negizgi rólin anyqtaghany anyq. Jylqy kóptegen mәdeniyetterde kezdesedi, biraq ol dalada mobilidiliktin, kólikting jәne әskery kýshting negizine ainaldy.

Áriyne, adamzat tarihynyng baghytyn ózgertken nәrse atqa minu boldy. Jylqylardy qolgha ýiretu jәne er-toqymgha mingizu mobilidilikti tudyrdy – arbalardyn, kýimelerdin, әskerlerding jәne atty әskerlerding payda boluy. Kim kýshti jәne jyldam atty әskerge ie bolsa, sol kenistikti jaulap alyp, basqardy. Búl jerleulerden tabylghan arheologiyalyq dәleldermen rastalady.

Tehnologiyanyng — bu lokomotivterinin, avtomobiliderdin, traktorlardyng — damuymen jylqynyng ekonomikalyq róli tómendep ketti, biraq búl tabighy tarihy prosess. Újymdastyru onyng tózimdiligining taghy bir manyzdy tarihy synaghy boldy: apatqa deyin Qazaqstandaghy mal basy 40 million basqa jetti, biraq birneshe jyl ishinde ol on esege juyq azaydy.

Barlyq tarihy jәne ekonomikalyq ózgeristerge qaramastan, jylqynyng qazaq halqynyng mentaliytetindegi manyzy joyylghan joq. Uaqyt óte kele onyng praktikalyq jәne ekonomikalyq funksiyasy ózgerdi, biraq tarihy jadta, mәdeniyette jәne qúndylyqtar jýiesinde jylqy negizgi nyshan bolyp qala beredi.

Dәstýrli qoghamda ol adamnyng әleumettik mәrtebesining manyzdy kórsetkishi boldy: iyesining mәrtebesin taza túqymdy túlparlar, jýrdek attar jәne bәige attary erekshe oryn alady. Jylqynyng búl erekshe mәrtebesi mәdeny múrada — anyzdarda, әdebiyette jәne halyq jadynda da saqtalghan.

Jylqynyng qazaq mәdeniyetindegi erekshe róli dәstýrler men әdet-ghúryptar arqyly ashylatynyn atap ótu manyzdy. Jylqy bastapqyda tek kólik qúraly nemese sharuashylyq january ghana emes, sonymen qatar qazaqtyng últtyq dýniyetanymy men tәrbiyesining manyzdy bóligi bolghan.

Kóshpeli órkeniyet adam men jylqynyng eng tyghyz birliginde qalyptasty jәne búl birlik qazaqtyng últtyq salt-dәstýrlerinde, rәsimderinde men halyqtyq senimderinde kórinis tapty.

Bala kezinen bastap qazaq úldaryna atqa minu arqyly tózimdilik, batyldyq, jauapkershilik jәne barlyq tirshilik iyelerine qúrmet kórsetu ýiretildi, búl ómirlik tәjiriybeni úrpaqtan-úrpaqqa jetkizuding bir bóligi boldy.

Jylqylar ómirding barlyq negizgi kezenderinde — ýilenu toylarynda, qoshtasu rәsimderinde, әskery jәne jerleu rәsimderinde adamdarmen birge jýrdi. Jylqynyng týsine nemese minezine qaray at qoy dәstýri onyng jeke ereksheligi men erekshe mәrtebesin kórsetildi eken.

Qazaq halqy «At — erding qanaty» dep beker aitpaghan, sebebi jylqymen qarym-qatynas arqyly etika, tabighatpen ýilesimdilik sezimi jәne qorshaghan әlemge qúrmet qalyptasqan. Jylqylargha qatygezdik jasaugha tyiym salu, olardyng iyesining kónil-kýiin sezinu jәne olardy ziyannan qorghau qabiletine senu, sonday-aq jylqy eti men qymyzdy densaulyq kózi retinde paydalanumen baylanysty dәstýrler olardyng ruhany múrasynyng manyzdy bóligin qúrady.

Qazirgi zamanda, deydi ol, jylqylardyng praktikalyq róli ózgerdi, biraq dәstýrlerdi, maqal-mәtelderdi, rәsimderdi saqtau jәne jylqylargha degen qúrmet jas úrpaqqa mәdeny erekshelikti, moralidyq qúndylyqtardy jәne qorshaghan ortany qorghau turaly habardarlyqty jetkizuding kilti bolyp qala beredi.

Osylaysha, 2026 Jylqy jyly jylqynyng qazaq halqynyng tarihyndaghy jәne kýndelikti ómirindegi róline janasha kózqaraspen qaraugha mýmkindik beredi. Ghasyrlar boyy jylqy dalanyng ekonomikalyq qúrylymyn, qozghalghyshtyghyn, tirshilik etu әdisterin jәne kóptegen mәdeny elementterin qalyptastyrdy.

Uaqyt óte kele onyng praktikalyq manyzy ózgerdi, biraq adamdar men jylqylar arasyndaghy baylanys joyylghan joq. Býgingi tanda jylqy qazaq halqynyng tarihy jadynyn, dәstýrleri men auyl ómirining manyzdy bóligi bolyp qala beredi.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz